پارلامەنت

جايىلىمدىق القاپتى تيىمدى پايدالانۋ – مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ باستى باعىتتارىنىڭ ءبىرى نارىقتىق جاعدايدا مال شارۋا­شىلىعى سالاسىن دامىتۋ ءۇشىن, ءبىرىنشى كەزەكتە, جەمشوپ قورىن تۇراقتى جولعا قويىپ جانە ونى نىعايتۋدى نەگىزگە الا وتىرىپ, مال شارۋاشىلىعىن ينتەن­سيۆتى ادىسپەن جۇرگىزۋگە قولايلى جاعداي جاساۋ قاجەت. بۇل باعىتتا جايىلىمدىق القاپتاردى ۇتىمدى پايدالانۋ جولدارىن ناقتىلاپ, مالدى نەعۇرلىم وزىندىك قۇنى ءتو­مەن, ءارى جوعارى ساپاداعى جەم­شوپ­پەن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك. سون­داي-اق, ەڭ باستىسى – مالدىڭ پايدا­لى زاتتارعا باي, جەڭىل ءسىڭىرى­لەتىن تابيعي جايىلىمدارعا قول جەتكى­زۋدىڭ امالدارىن عىلىمي تۇرعىدان جانە زاڭ شەڭبەرىندە رەتتەلەتىن جاعدايدا قالىپتاستىرۋ قاجەت. وكىنىشكە قاراي, بىزدەردىڭ ءتيىمدى پايدالانباي جانە جاڭاشا دامىتپاي وتىرعانىمىز – تابيعاتتىڭ بىزگە بەرگەن بايلىعى, تاريحي سىناقتان وتكەن ءداستۇرلى مال شارۋاشىلىعى سالاسى. ءىس جۇزىندە, قولدا بار 188 ميلليون گەكتار جايىلىمدىق القاپتىڭ 43 پايىزى نەمەسە 80 ميلليون گەكتارى مال جايۋعا قولدانىلىپ وتىر, بۇل جەرلەردىڭ كوبى اۋىل ماڭىنا جاقىن ورنالاسقان, ال كەيبىر جايىلىمدىق جەرلەر بەلگىسىز سەبەپتەرمەن ءتيىمسىز پايدالانىلۋدا. نەگىزىندە, ءتورت ت ۇلىك مالدىڭ باسىم كوپشىلىگى اۋىل ماڭىنا جاقىن اۋماقتاردا ۇستالادى جانە بۇل جەرلەردىڭ باسىم بولىگى ءىس جۇزىندە ب ۇلىنگەن ءارى توزعان. سەبەبى, 20 ميلليوننان استام مال باسى, ونىڭ ىشىندە حالىقتىڭ جەكە اۋلاسىنداعى جانە شارۋا (فەرمەرلىك) قوجالىقتارىنىڭ مەنشىگىندەگى مالدار وسى جەردە جايىلادى, تيىسىنشە, بۇل ايماقتاعى مالدىڭ تىعىزدىعى قولدانىستاعى نورماتيۆتەن بىرنەشە ەسە جوعارى. كەرىسىنشە, شارۋاشىلىقتاردى جەكەشەلەندىرۋ كەزىندە اۋىلدان شالعاي جاتقان جايىلىمدار اق-تاردىڭ, جشس-لەردىڭ مەنشىگىنە ءوتىپ كەتسە, ولار قازىرگى كەزدە نە وزدەرى مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسپايدى, ال مالمەن اينالىساتىن شارۋاشىلىقتار مەن قوسالقى شارۋاشىلىقتارعا پايدالانۋعا شەكتەۋ قويىپ كەلەدى. نەگە دەسەڭىزدەر, مۇنداي كەدەرگىلەر زاڭ شەڭبەرىندە ناقتى رەتتەلمەگەندىكتەن قالىپتاسىپ وتىر. وسىعان بايلانىستى كەيبىر ايماقتاردا جايىلىم جەتىس­پەۋشىلىگىنىڭ كۇردەلەنىپ بارا جاتقانىن كورىپ ءجۇرمىز. ال ەلىمىز بويىنشا, جوعارىدا ايتقانداي, جايىلىمنىڭ جارتىسىنان كوبى پايدالانىلماي جاتىر. مۇنىڭ ءبارى جايىلىمدىق رەسۋرستاردى پايدالانۋ مەن بولۋگە, ولاردى باسقارۋعا قاتىستى زاڭ­نا­مالىق نورمالاردىڭ جەتىل­دىرىل­مەگەندىگىنەن, سونداي-اق, قولدانىستاعى قۇقىقتىق كەدەر­گىلەردىڭ سالدارىنان ورىن الۋدا. سوندىقتان, جايىلىمدىق رەسۋرس­تاردى ۇتىمدى جانە تۇراقتى باسقارۋ تۋرالى ماسەلەلەر بۇگىندە اسا وزەكتى بولىپ وتىر. بۇل تۋرالى ەلباسى ءوزىنىڭ «قازاقستان-2050» سترا­تەگياسىندا وتاندىق مال شا­رۋا­شىلىعىن بۇرىننان قالىپ­تاس­قان تاريحي داستۇرلەردى جانە جاڭا عىلىمي-تەحنيكالىق باسقا­رۋ­دى ەسكەرە وتىرا قايتا جاندان­دى­رۋ كەرەك ەكەنىن اتاپ وتكەن بولاتىن. ەلىمىزدە اۋىل شارۋاشىلىعى اياسىنداعى جەر قاتىناستارى, نە­گىزىنەن قازاقستان رەسپۋب­لي­كا­سىنىڭ جەر كودەكسىمەن جانە «شارۋا نەمەسە فەرمەر قوجا­لىقتارىنىڭ قىزمەتى تۋرالى» زاڭمەن رەتتەلەدى. دەگەنمەن, جوعا­رىدا اتالعان نورماتيۆتىك-قۇقىق­تىق اكتىلەر جايىلىم رەسۋرس­تا­رىن باسقارۋ جانە ۇتىمدى پايدا­لانۋ سالاسىندا تۋىندايتىن كەڭ اۋقىمدى ماسەلەلەردى جەتكى­لىك­تى دەڭگەيدە رەتتەي المايدى. سون­دىقتان جايىلىمدىق القاپتى قۇقىق­تىق رەتتەۋدىڭ شەكتەۋلىگىنە باي­لانىستى, اۋىل تۇرعىندارىن جا­يى­لىممەن قامتاماسىز ەتۋ ءبۇ­گىندە وزەكتى پروبلەماعا اينالعان. وسىعان بايلانىستى جايىلىم پايدالانۋشىلار مەن جايىلىم مەنشىكتەرىنىڭ اراسىنداعى قۇقىقتىق قاتىناستاردى رەتتەۋ­دى قاراستىرۋ ماقساتىندا جەكە جايىلىم تۋرالى زاڭ قابىل­داۋ­دىڭ قاجەتتىگى تۋىنداپ وتىر. وسى سەبەپتى پارلامەنت ءماجى­لى­سىنىڭ اگرارلىق ماسەلەلەر كومي­تەتىنىڭ ءبىر توپ دەپۋتاتى, مال شارۋاشىلىعى سالاسىن دامىتۋدى نىعايتۋ جانە جاقسارتۋ ءۇشىن, ەل تابيعاتىنىڭ بايلىعىن ءتيىمدى دە ۇتىمدى پايدالانۋدى رەتتەيتىن قۇقىقتىق اسپەكتىلەر كورسەتىلگەن جايىلىم القاپتارى تۋرالى زاڭ جوباسىن ازىرلەۋدە. ەڭ ءبىرىنشى, زاڭ جوباسىندا بۇرىن قۇقىقتىق الاڭدا انىق­تال­ماعان جايىلىم القاپتا­رىن رەت­تەيتىن ۋاكىلەتتى ورگاندى انىقتاۋ تۋرالى نورما ۇكىمەتكە جۇكتەلگەن. ءىس جۇزىندە اسا ۇلكەن اۋماقتاعى جايىلىمدىق القاپ­تار كەرەكتى دەڭگەيدە تولىق كولە­مىن­دە رەتتەلمەگەن جانە زاڭ ءجۇزىن­دە باسقارۋ جۇيەسى جەتىلدىرىلمەگەن بولاتىن. ودان باسقا, زاڭ جوباسىندا ءار ءوڭىردىڭ تابيعي جاعدايلارىن ەسكەرە وتىرىپ, ولار ءار دەڭگەيدە بولعاندىقتان, وڭىرلەر بويىنشا اۋىل شارۋاشىلىعى مالدارىن ۇستاپ-باعۋدىڭ شەكتەگى نورماتيۆتەرىن بەكىتۋ قۇقىعىن ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ مەنشىگىنە بەرۋ قاراستىرىلعان. مۇنداي نورمانى ەنگىزۋدىڭ ناتيجەسىن­دە اۋىل ماڭىنا جاقىن ورنالاس­قان جايىلىمدىق جەرلەرگە مال­دىڭ تىعىزدىعىنان تۇسەتىن سالماق ايتارلىقتاي ازايادى جانە جايىلىمدىق جەرلەردىڭ ءب ۇلىنۋىنىڭ, توزۋىنىڭ جانە ناشارلاپ كەتۋىنىڭ الدىن الۋعا بولادى. سونداي-اق, زاڭ جوباسىندا جايىلىمدى ءتيىمدى پايدالانۋعا, جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋدىڭ قۇقىقتارىن كەڭەيتۋگە باعىتتالعان تۇزەتۋلەر قاراستىرىلعان, دالىرەك ايتقاندا, ءتيىستى وڭىرلەردە جايىلىمدى باسقارعان جانە بولگەن كەزدەردە ءتيىمدى پايدالانۋ, اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردىڭ, اۋداندىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ شەكارالارىنا جاقىن ورنالاسقان جايىلىمدىق جەرلەردى انىقتاۋ, جايىلىم پايدالانۋشىلارعا جەر ءبولۋ تۋرالى ۇسىنىستار دايىنداۋ, سونداي-اق, جايىلىمدى پايدالانۋ مەن باسقارۋ تۋرالى جوسپاردى دايىنداۋ كوزدەلگەن. بۇل نورمالار جايىلىم پاي­دا­لانۋشىلار مەن جايىلىم القاپتارىنىڭ مەنشىكتەرى ارا­سىن­داعى جايىلىمدىق ۋچاس­كەلەردى ءبولىسۋ كەزىندەگى اۋىل تۇر­عىندارىنىڭ كوكەيىندە جۇرگەن سۇراقتارىنا قاتىستى اتقارۋ­شى ورگاندارعا, نەعۇرلىم دەمو­كراتيالىق شەشىمدەر قابىلداۋ ءۇشىن حالىقتىڭ ىقپال ەتۋىنە جاع­داي تۋعىزادى. ال وسى ارادا اتاپ كورسەتەتىن ءبىر جايت – بۇگىنگە دەيىن بارلىق جايىلىم پايدالانۋشىلاردىڭ, جايىلىمدى ءبولۋ تۋرالى پروبلەمالىق ماسەلەلەرى اۋىل تۇرعىندارىنىڭ تىكەلەي قاتىسۋىنسىز شەشىلىپ كەلدى. نارىق زامانىندا ءوزىڭنىڭ جەكە شارۋاشىلىعىڭدى جالعىز دامىتۋ, تاجىريبە كورسەتىپ وتىر­عانىنداي, بۇگىندە مۇمكىن ەمەس. وسى ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن زاڭ جوباسىندا حالىقتىڭ جەكە اۋلا­سىندا, شارۋا (فەرمەر) قوجا­لىقتارىندا تۇرعان اۋىل شارۋا­شىلىعى مالدارىن كووپەراتسيالاۋ ارقىلى ءتيىستى اكiمشiلiك-اۋماق­تىق قۇرىلىم بىرلىگىنە جاتاتىن اۋىل شارۋاشىلىعى مالدارى يەلەرىنىڭ مۇددەسىن قورعاۋ ماقساتىندا جايىلىم پايدالانۋشىلاردى بىرىكتىرۋ نورماسى قاراستىرىلعان. زاڭ جۇزىندە ەلىمىزدە باسقا قورلارعا اۋىسىپ كەتكەن جايىلىمدىق جەرلەر بارشىلىق. ولاردىڭ ىشىندە 8,4 ميلليون گەكتار جايىلىم ورمان قورىنا جاتاتىن جەردىڭ قۇرامىندا جانە 3,0 ميلليون گەكتار جايىلىم ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتاردىڭ قۇرامىندا, سونداي-اق, 97,8 مىڭ گەكتار جايى­لىم سۋ قورىنا جاتاتىن جەردىڭ قۇرامىنا ءوتىپ كەتكەن. ال بۇل جەرلەردى رەتتەيتىن نورمالار بولماعاندىقتان, مالدى جايۋعا پايدالانۋعا بەرۋ جاعدايلارى قاراستىرىلماعان. وسىعان بايلانىستى سۋ جانە ورمان كودەكستەرىنە جانە «ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتار تۋرالى» زاڭعا ءتيىستى تولىقتىرۋلار مەن وزگەرىستەر ەنگىزۋ كوزدەلىپ وتىر, ونىڭ ىشىندە ورمان, سۋ قورلارىنىڭ جەرىنە جانە ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتىڭ قۇرامىنداعى جەرگە كىرەتىن جايىلىمدار جەكە جانە زاڭدى تۇلعالارعا مال جايۋ ءۇشىن بەرىلۋى ءتيىس بولماق. سونداي-اق, زاڭ جوباسىنا سايكەس, وبلىستىڭ اۋداندارى اراسىنداعى جانە وبلىستار اراسىنداعى شالعاي جايىلىمدىق ۋچاسكەلەردى پايدالانۋ جانە ءبولۋ ءتارتىبى بولەك باپ ارقىلى رەتتەلەتىن بولادى. سول سياقتى, شالعاي جايىلىمدىقتىڭ ينفراقۇرىلىمىن جاقسارتۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى اتقارۋشى جانە جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ ورگان­دا­رىنىڭ ۋاكىلەتتىلىگى كەڭەيتىلگەن. تۇتاستاي العاندا, زاڭ جوباسىن قابىلداۋ وڭ باعالاناتىن بىرقاتار الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق جانە ەكولوگيالىق ناتيجەلەرگە اكەلەدى: بىرىنشىدەن, حالىقتى ساپالى ءارى ارزان مال ونىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى; ەكىنشىدەن, ەت ەكسپورتىنىڭ الەۋەتىن ارتتىرادى; ۇشىنشىدەن, جەكە قوسالقى شا­رۋاشىلىقتاردى جانە شالعايداعى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا, مال باسىن ارتتىرۋعا, جەمشوپ قو­رىن دايىنداۋعا, سونداي-اق, ەكو­لوگيالىق تۇرعىدان تازا مال شا­رۋاشىلىعى ءونىمىنىڭ وزىندىك قۇنىن تومەندەتۋگە جاعداي جاسايدى. جەكسەنباي دۇيسەباەۆ, ءماجىلىس دەپۋتاتى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى.

داعدارىس ورتالىقتارىندا پروبلەمالار بار

تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق پروفيلاكتيكاسى تۋرالى زاڭعا سايكەس, بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدە پسيحولوگيالىق جانە فيزيكالىق جابىرلەۋ قاتەرىن توندىرەتىن قولايسىز وتباسىلىق-تۇرمىستىق قارىم-قاتىناستار سەبەبىنەن اۋىر ومىرلىك جاعدايعا تاپ بولعان ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن, بوستاندىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن قورعاۋعا باعىتتالعان قۇقىقتىق, ەكونوميكالىق جانە ۇيىمداستىرۋشىلىق شارالار كەشەنىن جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا ون داعدارىس ورتالىعى جۇمىس ىستەۋدە. تۇرمىستىق زورلىق-زومبى­لىق سالدارىنان ومىرلىك قيىن جاعدايعا ۇشىراعان ايەلدەر مەن ولاردىڭ كامەلەتكە تولماعان بالالارىنا مەملەكەت تاراپىنان كەشەندى الەۋمەتتىك-وڭالتۋ كومەگىن كورسەتۋ داعدارىس ورتا­لىقتارى قىزمەتىنىڭ نەگىزگى ماق­ساتى بولىپ تابىلادى. سونىمەن قاتار, قازىرگى تاڭدا داعدارىس ور­تالىقتارىنىڭ جۇمىس ىستەۋى بو­يىنشا ستاندارتتار, رەگلامەنت, ەرەجەلەر جانە وزگە دە ۇيىم­داستىرۋ شارالارى جوقتىڭ قاسى. وسى ورايدا, ولار ءوز قىزمەت ەرەكشەلىكتەرىندە كومەك سۇرا­عان جاندارعا سۋبەكتىلىك وزگە­شەلىكتەر مەن قاجەتتىلىكتەردى كوز­دەمەيتىن مەديتسينالىق-الەۋ­مەتتىك مەكەمەلەردىڭ ارناۋلى الەۋ­مەتتىك قىزمەتتەر ۇسىنۋ ءتار­­تىبىن باسشىلىققا الۋعا ءماج­­بۇر. مىسالى, جۇكتى ايەل­دەر­گە جانە ەمىزەتىن بالاسى بار ايەل­دەرگە ارنالعان تاماق­تانۋ, جا­ڭا تۋعان بالالاردى گيگيە­نا­لىق جاب­دىقتارمەن قامتاما­سىز ەتۋ نورمالارى جانە تاعى دا باسقالار. مىندەتتى نورماتيۆ كەشەن­دەرى­نىڭ جوقتىعى سالدارىنان داعدارىس ورتالىقتارى كوپ­تەگەن پروبلەمالارعا تاپ بولادى. ماسەلەن, كوپ جاعدايدا كومەك سۇراعان ازاماتتاردىڭ كۋالاندىراتىن قۇجاتتارى بولمايدى, تۇرعىلىقتى جەرى بويىنشا تىركەلمەيدى, سونداي-اق, قۇجاتتاردى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ, جۇمىسقا ورنالاستىرۋ, مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ, مەديتسينالىق ۇيىمدارعا ورنالاستىرۋ بويىنشا شارالار كەشەنىن جانە ارناۋلى الەۋمەتتىك قىزمەتتەر كورسەتۋدىڭ كەپىلدەندىرىلگەن كولەمىن ۇسىنۋ كەزىندە قيىن جاعدايعا اكەلەتىن قولايسىز ماتەريالدىق, فيزيكالىق, پسيحولوگيالىق-ەموتسيالىق جاعدايلار كەزدەسەدى. وسىعان وراي ۇكىمەت ومىرلىك قيىن جاعدايعا تاپ بولعان ازاماتتارعا مەملەكەت تاراپىنان بارىنشا تولىق جانە ۋاقتىلى كومەك كورسەتۋ ماقساتىندا ستاندارتتاردى ازىرلەۋدى جەدەلدەتسە, سونىمەن قاتار, الەۋمەتتىك قورعاۋ, جۇمىسقا ورنالاستىرۋ, جۇمىسپەن قامتۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم بەرۋ سالالارى بويىنشا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قۇزىرەتى مەن ۇيلەسىمدىلىگىن رەتتەيتىن قولدانىستاعى زاڭنا­ماعا ءتيىستى وزگەرىستەر ەنگىزسە, كومەككە مۇقتاج ادامدار ءۇشىن ۇلكەن ساۋاپتى ءىس اتقارار ەدى. مايرا ايسينا, ءماجىلىس دەپۋتاتى.

قازاقستاندا كاسىپكەرلەرگە بارلىق جاعداي جاسالعان

ءماجىلىستىڭ ەكونوميكالىق رەفورما جانە وڭىرلىك دامۋ كوميتەتىندە وتكەن سەيىتسۇلتان ايىمبەتوۆتىڭ جەتەكشىلىگىندەگى كەڭەيتىلگەن وتىرىستا «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە ورتا جانە شاعىن كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىن قولداۋدىڭ مەملەكەتتىك شارالارى» تاقىرىبى تالقىلاندى, دەپ حابارلادى ءماجىلىستىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى. باسقوسۋدا قازاقستان رەسپۋب­ليكاسى ۇلتتىق ەكونوميكا مي­نيسترى ەربولات دوساەۆ بايانداما جاسادى. «سىزدەرگە «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى بو­يىنشا شاعىن جانە ورتا كاسىپ­كەرلىكتى مەملەكەتتىك قولداۋ كور­­سەتۋدىڭ بولاشاعى جانە ءناتي­جە­لە­رى تۋرالى بايانداۋعا رۇقسات ەتىڭىزدەر. بۇگىن «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى كاسىپكەرلەر اراسىندا تانىمال جانە تالاپ ەتىلەتىن باعدارلاما ەكەنى وزدەرىڭىزگە بەلگىلى. باعدار­لاما اياسىندا كاسىپكەرلەردى سۋب­سيديالاۋعا جانە ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ نەسيەلەرى بويىنشا ولارعا كەپىلدەمە بەرۋگە, ءوز­دەرىنىڭ جاڭا بيزنەس باستاما­لارىنا گرانت الۋىنا, جەتپەي تۇر­عان ينجەنەرلىك-كوممۋنيكا­تسيا­لىق ين­­فراقۇرىلىمدى سالۋىنا, سونى­مەن قاتار, وقۋعا, شەتەلدەردە تاعى­­لىمداما الۋ­عا, سەرۆيستىك قولداۋ جانە مامان­داندىرىلعان كونسالتينگ ارقىلى بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ تۇرىندەگى قولداۋ قۇرالدارىن الۋعا مۇمكىن­دىكتەرى بار», دەدى مينيستر. سونداي-اق, ول باعدارلامانى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بۇعان دەيىن قانشاما قارجى بولىنگەنىن, 2015 جىلعا 51,8 ملرد. تەڭگە جانە داعدارىسقا قارسى شارا رەتىندە شوب جوبالارىنا ينفراقۇرىلىم سالۋ ءۇشىن ۇلتتىق قوردان 10 ملرد. تەڭگە بولىنگەنىن ايتتى. سونىمەن قاتار, شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە قولداۋ كورسەتۋ ارقىلى قانداي ناتيجەلەرگە قول جەتكىزىلگەنىن جىلىكتەپ بەردى. «بۇگىنگى كۇنگە باعدارلاما اياسىندا قولداۋدىڭ بارلىق شارالارىمەن 230 442 كاسىپكەر قامتىلعان, – دەدى ول. – قولداۋ شارالارىن ىسكە اسىرۋ ناتيجەسىندە 237 مىڭنان استام جۇمىس ورىندارى قۇرىلدى جانە ساقتالدى. باعدارلاما اياسىندا 2010 جىلدان باستاپ وعان قاتىسۋشى كاسىپكەرلەرمەن 174,4 ملرد. تەڭگە سالىق تولەنىپ, 2 503,3 ملرد. تەڭگەگە ءونىم ءوندىرىلدى. جال­پى ايتساق, «بيزنەستىڭ جول كارتا­سى-2020» باعدارلاماسى ءتيىمدى, ويتكەنى, جوسپارلانعان كورسەت­كىش­تەر بۇگىنگى كۇنى ورىندالىپ وتىر». دەگەنمەن, باعدارلامانىڭ قازىرگىدەن دە ءتيىمدى ىسكە اسىرىلۋى اكىمدىكتەردىڭ ءىس-ارەكەتتەرىنە بايلانىستى ەكەنى دە اتاپ كورسەتىلدى. سونداي-اق, مينيستر باعدار­لامانى ىسكە اسىرۋ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جانە قۇرالدار مەن بيزنەستى مەملەكەتتىك قولداۋ تەتىكتەرىن ودان ءارى جانداندىرۋ بويىنشا جۇ­مىستاردى مينيسترلىك ۋاقتىلى ءجۇ­زەگە اسىراتىندىعىنا سەنىم ءبىلدىردى. وتىرىستا «دامۋ» كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ قورى» اق باسقارماسىنىڭ ءتورايىمى ل.يبراگيموۆا, ۇلت­تىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى باس­قارماسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, باسقارما مۇشەسى ن.التاەۆ, ءماجىلىس دەپۋتاتى ا.پەرۋاشەۆ ءسوز سويلەپ, دەپۋتاتتاردى اتقارى­لىپ جاتقان جۇمىستاردان حاباردار ەتتى. كوميتەت وتىرىسىنا قاتىس­قان كاسىپكەرلەر دە ءسوز الىپ, «قازاقستاندا بۇگىن جاقسى جۇمىس ىستەمەگەندە قاشان ىستەيمىز. كا­سىپكەرلەرگە بارلىق جاع­داي جاسالىپ جاتىر», – دەپ وسى ءمۇم­كىندىكتەردى تۋعىزۋعا باسشىلىق جاساپ وتىرعان ەلباسىنا ريزا­شى­لىقتارىن ءبىلدىردى.

ارنايى ۋاكىلدىڭ ساپارلارى

قازاقستان پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى قۋانىش سۇلتا­نوۆ مەملەكەت باسشىسىنىڭ ارنايى ۋاكىلى رەتىندە سلوۆاك رەسپۋب­ليكاسىنا ساپارمەن باردى. ساپار ماقساتى 2017-2018 جىلدارى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشە­­لىگى­نە قازاقستاننىڭ كانديداتۋراسىن ىلگەرىلەتۋ, سونداي-اق, ەكى ەل اراسىنداعى پارلامەنتارالىق ءوز­ارا­ ارەكەتتەستىكتىڭ قازىرگى جاعدايى مەن بولاشاعىن تالقىلاۋ بولدى. ساپار شەڭبەرىندە ق.سۇل­تا­نوۆ­تىڭ سلوۆاكيا پرەزيدەنتى اكىم­شىلىگىنىڭ باسشىسى يان شوتپەن, وسى ەل ۇلتتىق كەڭەسى ءتور­اعاسىنىڭ ورىنباسا­رى مي­روسلاۆ چيجبەن جانە «سلوۆا­كيا – قازاقستان, بەلا­رۋس, مول­دوۆا, ارمەنيا, ازەر­باي­جان, قىرعىزستان, وزبەكستان, تاجىك­ستان, گرۋزيا» پارلامەنتتىك دوس­تىق توبىنىڭ باسشىسى روبەرت مادەيمەن كەزدەسۋلەرى بولىپ ءوتتى. يا.شوتپەن بولعان سۇحبات بارىسىندا ق.سۇلتانوۆ سلوۆاك رەس­پۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى اندرەي كيسكانىڭ اتىنا 2016 جىلى بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەلىگىنە سايلانۋىندا قازاق­ستاننىڭ ۇسى­نىمىن قولداۋ ءجو­نىندەگى قازاق­ستان پرەزيدەنتى نۇر­سۇلتان نازارباەۆتىڭ جولداۋىن تابىس ەتتى. تاراپتار ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستاردىڭ ساياسي جانە ەكونوميكالىق سالالاردا دامۋ بولاشاعىن تالقىعا سالدى. سونىمەن قاتار, ايماقتىق جانە حالىقارالىق ساياساتتىڭ وزەك­تى ماسەلەلەرى بويىنشا ۇستانىم­داردىڭ ۇقساستىعى اتاپ كورسەتىلىپ, ەكى مەملەكەت اراسىنداعى الەۋەتتى ەسكەرە وتىرىپ, ساۋدا جانە ينۆەس­تي­تسيالىق ىنتىماقتاستىقتى جانداندىرۋ قاجەتتىلىگى باسا ايتىلدى. *  *  * قازاقستان پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى قۋانىش سۇلتانوۆ مەملەكەت باسشىسىنىڭ ارنايى ۋاكىلى رەتىندە چەح رەسپۋبليكاسىنا دا ساپارمەن باردى. پراگا قالاسىنا ساپارى شەڭ­­­بەرىندە قازاقستاندىق دەپۋتاتتىڭ چەحيا پرەزيدەنتى ميلوش زەمانمەن جانە چەحيا پارلامەنتى دەپۋتاتتار پالاتاسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ۆويتەح فيليپپەن كەزدەسۋلەرى ءوتتى. ق.سۇلتانوۆ م.زەمانعا قازاق­ستاننىڭ كانديداتۋراسىن 2017-2018 جىلدارى بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەلىگىنە ىلگەرىلەتۋ جونىندەگى ەلباسىنىڭ جولداۋىن تاپسىرىپ, چەح تاراپىن ايماقتىق جانە حالىقارالىق تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ, ونىڭ ىشىندە يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جانە قارۋسىزدانۋ سالالارىنا قوسقان قازاقستاننىڭ ۇلەسىمەن قاتار, كوپجاقتى ديپلوماتيا سالاسىن­دا­عى ەلىمىزدىڭ بەلسەندى قىزمەتى تۋرالى حاباردار ەتتى. چەحيا پارلامەنتى دەپۋتاتتار پالاتاسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارىمەن سۇحبات بارىسىندا تاراپتار قازاقستان-چەحيا پارلامەنتارالىق قاتىناستارىنىڭ تۇراقتىلىعىن جانە ەكى ەلدىڭ پارلامەنتتىك دەلەگاتسياسى وكىلدەرى ساپارلارىنىڭ جيىلىگىن اتاپ ءوتىپ, قازاقستان پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ كوميتەتى مۇشەلەرىنىڭ چەح رەسپۋبليكاسىنا ساپارىنىڭ دايىندىعىن تالقىلادى. ساۋلەبەك ءبىرجان.

سەناتتاعى انىقتامالىق تانىستىرىلىم

قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى سەناتىندا بۇۇ بوسقىندار ىستەرى جونىندەگى جوعارعى كوميسسار باسقارماسىنىڭ (بجكب) استاناداعى وكىلدىگىمەن بىرلەسە ازىرلەنگەن «ازاماتتىعى بار جانە ازاماتتىعى جوق ادامدار» انىقتامالىعى تانىستىرىلدى, دەپ حابارلادى وسى پالاتانىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى. انىقتامالىقتىڭ ماقساتى – حا­لىقارالىق قۇقىقتىڭ, اتاپ ايت­قان­­دا, 1954 جىلعى اپات­ريدتەر مارتە­بەسى تۋرالى كون­ۆەنتسيانىڭ قورعا­ۋ­ىن­دا جۇرگەن ازاماتتىعى جوق ادام­دار­دىڭ قۇ­قىقتارى مەن مىندەتتەرى, سون­داي-اق, ازاماتتىعى بولماۋىنىڭ نەگىز­گى سەبەپتەرى تۋرالى اڭگىمەلەۋ. تۇساۋكەسەردى اشا كەلىپ, سە­ناتتىڭ حالىقارالىق قاتى­ناس­تار, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كومي­تەتىنىڭ توراعاسى يكرام ادىر­بەكوۆ قازىرگى كەزدەگى ازا­مات­تىق بەرۋ, بەرمەۋ جانە جو­عالتۋ ءجونىن­دەگى حالىقارالىق زاڭدار جۇيە­سىنە قاراماستان, بۇكىل الەمدە ميلليون­داعان ادام ازاماتتىعى بولماي ءومىر سۇرۋگە ءماجبۇر ەكەنىن اتاپ ءوتتى. بۇۇ بجكب مالىمەتتەرى بويىنشا, بۇكىل الەمدە ەڭ از دەگەندە ازا­ماتتىعى جوق 10 ميلليونداي ادام بار كورىنەدى. ازاماتتىعى بولماۋ ءبى­لىم الۋعا, دارىگەرلىك قىز­مەتكە, زاڭ­دى جۇمىسقا ور­نالاسۋعا, ەركىن ءجۇ­رىپ-تۇرۋعا قول جەتكىزە الماي, بولا­شاعى بەلگىسىز, ەرتەڭگى كۇنگە دەگەن سەنىمسىز ءومىر كەشۋ دەگەندى بىلدىرەدى. سوندا دا ازاماتتىعى جوق­تىق­­تىڭ جانە جاڭا جاعدايلاردىڭ پاي­دا بولۋىنىڭ الدىن الۋ ماسە­لەلەرىن شەشۋدە ورتالىق ازيا ەلدەرى بەلسەندى قىزمەت ەتىپ كەلەدى. سونداي مىسالداردىڭ ءبىرى 2014 جىل­عى ناۋرىزدا بۇۇ بجكب مەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ارا­سىن­داعى ىن­تىماقتاستىق تۋرالى مەمو­راندۋمعا قول قويى­لۋىن ايتۋعا بولا­دى. بۇل ەلدەگى ادامداردىڭ ازاماتتىعى بول­ماۋىنىڭ الدىن الۋ جونىندەگى قازاقستاننىڭ تابىستى قىزمەتىن قامتاماسىز ەتۋگە ارنالعان تىعىز ىنتىماقتاستىققا نەگىز بولادى. «ازاماتتىعى بولماۋ ماسە­لەلەرىن شەشۋ جونىندەگى قازاق­ستاننىڭ جەتىستىكتەرى حالىق­ارا­لىق دەڭگەيدە مويىندالدى. كەلەسى قادام – ازاماتتىعى بول­ماۋدىڭ الدىن الۋ, قۇقىقتىق رەفورمالار ارقىلى ونىڭ پايدا بولۋىنىڭ تۇپكى سەبەپتەرىن جويۋ», دەپ اتاپ ءوتتى بۇۇ بجكب اي­ماقتىق وكىلى جانە ورتا­لىق ازياداعى ايماقتىق ۇيلەس­تىرۋ­شىسى بەرنارد دويل. شارانى قورىتىندىلاي كەلىپ,­ يكرام ادىربەكوۆ قازىرگى كەز­دە بۇل ماسەلەنى شەشۋدە سا­پا­­لى تۇرعىدا جاڭا قادام قاجەت­تى­گىن اتاپ ءوتتى. بۇل ادامداردىڭ ازا­­ماتتىعى جوق بولۋىنا قا­تىس­تى ماسەلەلەردى شەشۋدىڭ ءتيىم­­­دى ءادىس­تەرىن ءازىر­لەۋ, ياعني حا­لىق­­­ارا­لىق قۇقىقتار­دىڭ قورى­تىن­­­دى­سى مەن الەمدىك ­قو­عام­داس­­­تىقتاعى ەلدەردىڭ ۇلتتىق زاڭ­­نا­مالا­رىن­دا­عى قۇقىقتىق الشاق­تىق­تاردى جويۋ بولىپ ­تابىلادى.

فوتوكۇندەلىك

سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان وماروۆ.