قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى 2014 جىلعى 11 قاراشاداعى «نۇرلى جول – بولاشاققا باستار جول» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا «حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى مەن دۇنيەجۇزىلىك بانك تاراپىنان 2014 جانە ودان كەيىنگى ەكى جىلدا الەمدىك ەكونوميكانىڭ دامۋىندا بولجام تومەندەۋ جاعىنا قاراي قايتا قارالعانى بەلگىلى. سوندىقتان كەيبىر پوزيتسيالاردى جەدەل تۇردە قايتا قاراپ, سونداي-اق, الداعى كەزەڭدەردىڭ جوسپارلارىنا تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ قاجەت» ەكەندىگىن اتاپ وتكەن. ەلباسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا ۇكىمەت «نۇرلى جول» جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتىن – دامۋدىڭ اۋقىمدى باعدارلاماسىن ازىرلەپ, ىسكە اسىرۋدا. بۇل ەكونوميكالىق ساياسات كونترتسيكلدىق سيپاتقا يە جانە وتاندىق ەكونوميكاداعى قۇرىلىمدىق رەفورمالاردى جالعاستىرۋعا باعىتتالادى.
الەمدىك اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ دامۋى ءوز باستاۋىن كسرو-دا 1954 جىلى وبنينسك قالاسىندا قۋاتى نەبارى 5 مۆت بولاتىن الەمدەگى العاشقى اتوم ەلەكتر ستانساسىن پايدالانۋعا قوسۋدان الادى. حح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا ەۋروپا مەن امەريكانىڭ دامىعان ەلدەرىندە, سونداي-اق, جاپونيادا اەس قۇرىلىسى قارقىندى دامي باستادى. سوڭعى ەكى عاسىردىڭ ارالىعىندا الەمدەگى جۇمىس ىستەپ تۇرعان اتوم بلوكتارىنىڭ سانى بىرنەشە جۇزگە جەتتى, بۇل رەتتە كەيبىر ەلدەردە اتوم ەنەرگياسىنىڭ ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋدىڭ جالپى تەڭگەرىمىندەگى ۇلەسى ەداۋىرگە ءوستى, مىسالى, فرانتسيادا – 75%-عا جۋىق. 2013 جىلى الەمنىڭ بارلىق اەس-تەرىندە 2359 تەراۆاتت-ساعات (تۆت/ساع) ەلەكتر ەنەرگياسى ءوندىرىلدى, بۇل الەمدىك ەلەكترگەنەراتسيا كولەمىنىڭ 11%-عا جۋىعىن قۇرايدى.
قازىرگى ۋاقىتتا الەمدە جيىنتىق قۋاتى 378 گۆت-قا (ەل.) جۋىق 437 اتوم رەاكتورى جۇمىس ىستەيدى. سونىمەن قاتار, نەگىزىنەن ازيا وڭىرىندە – قىتاي, ءۇندىستان, وڭتۇستىك كورەيا, تۇركيا, ءباا جانە ت.ب. ەلدەردە 67 بلوك سالىنۋدا. اتوم ەنەرگياسى جونىندەگى حالىقارالىق اگەنتتىكتىڭ (ماگاتە) بولجامى بويىنشا, بولاشاقتا 2030 جىلعا قاراي الەمدە اتوم قۋاتىنىڭ كولەمى 2 ەسە ارتپاق جانە 700 گۆت-دان اسىپ تۇسپەك. اتوم ستانسالارىن كەزەڭ-كەزەڭمەن جابۋدى جۇزەگە اسىرىپ, ولاردى الماستىرۋدى ىزدەستىرىپ جاتقان ەلدەردىڭ وزىندە يادرولىق ەنەرگەتيكا ۇلتتىق ەنەرگەتيكالىق ستراتەگيانىڭ قۇرامداس بولىگى بولىپ قالا بەرەدى. اتوم ەنەرگياسى كومىرقىشقىل گازىنىڭ شىعارىندىلارىن ازايتۋ ءجونىندەگى ءىرى اۋقىمدى شارالاردى ىسكە اسىرۋ بويىنشا ازداعان مۇمكىندىكتەردىڭ ءبىرىن بەرەدى.
بۇگىنگى تاڭدا قازاقستانداعى ەلەكتر ەنەرگياسى ءوندىرىسىنىڭ باسىم بولىگى ورگانيكالىق وتىن جاعاتىن ەلەكتر ستانسالارىندا شوعىرلاندىرىلعان, بۇل – بەلگىلەنگەن قۋاتتىڭ 87%-عا جۋىعى. بۇل رەتتە قازاقستاندا ەلەكتر ەنەرگەتيكاسىنىڭ قازىرگى نەگىزىن كومىرمەن جۇمىس ىستەيتىن جەس قۇرايدى, ولار 74 %-عا جۋىق ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرەدى.
سونىمەن بىرگە, كومىرمەن جۇمىس ىستەيتىن جەس-تەردە كۇكىرتتى گاز, ازوت وكسيدى, كومىرتەگى, كومىرسۋتەگى جانە كۇل توزاڭىنان تۇراتىن زياندى زاتتاردىڭ جىلدىق جيىنتىق شىعارىندىلارى 1000 مۆت بولىپ بەلگىلەنگەن قۋاتقا 165 مىڭ تونناعا دەيىن قۇرايتىندىعىن ايتا كەتۋ قاجەت. مۇنداي شىعارىندىلار اەس-تە ءمۇلدە جوق. بۇدان باسقا, كومىردە ءاردايىم تابيعي راديواكتيۆتى زاتتار بولادى جانە كومىر جانعان كەزدە ولار تۇتاستاي سىرتقى ورتاعا تۇسەدى. وسىلايشا, قورشاعان ورتانى لاستاۋ دەڭگەيىمەن بايلانىستى جەس-تەن كەلەتىن ناقتى قاۋىپ اەس-تەن كەلەتىن ىقتيمال قاۋىپتەن اناعۇرلىم جوعارى, ياعني قالىپتى جۇمىس ىستەگەن جاعدايدا اتوم ستانساسى ەڭ تازا بازالىق ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى.
دامىعان بىرقاتار ەلدەردىڭ ەنەرگەتيكا سالاسىن دامىتۋ باعدارلامالارىنا جاسالعان تالداۋ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءارتۇرلى ەنەرگيا كوزدەرىن ۇيلەسىمدى پايدالانۋعا باعىتتالعان, جالپى جانە ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىككە كەپىلدىك بەرەتىن, ەكونوميكالىق تيىمدىلىك قاعيدالارىن بىرىكتىرەتىن ەنەرگەتيكا سالاسىن دامىتۋ ستراتەگياسىنا تۇزەتۋ ەنگىزۋدىڭ ماڭىزدى ەكەنىن كورسەتەدى.
بۇگىندە قازاقستان يادرولىق ەنەرگەتيكا باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداعان جانە بەلسەندى تۇردە قاجەتتى ينفراقۇرىلىم قۇرىپ جاتقان ەلدەردىڭ ساناتىنا جاتادى. اتوم ەلەكتر ستانسالارىن سالۋ قاجەتتىگى جايلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ ءوزىنىڭ سويلەگەن سوزدەرىندە بىرنەشە رەت اتاپ كورسەتتى.
قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستان تابيعي ۋران ءوندىرىسى بويىنشا الەمدە كوش باستاپ كەلەدى. 2009 جىلى ەلىمىز ۋران ءوندىرىسى بويىنشا الەمدە ءبىرىنشى ورىنعا شىعىپ, تابيعي ۋراننىڭ الەمدىك نارىعىندا ءوزىنىڭ وزىق پوزيتسياسىن ساقتاپ تۇر. قازاقستان الەمدىك ۋراننىڭ 40%-عا جۋى-
عىن شىعارادى. بارلانعان ۋران قورىنىڭ كولەمى بويىنشا قازاقستان الەمدە 2-ءشى ورىندا: بارلىق بارلانعان ۋراننىڭ الەمدىك قورىنىڭ 12%-ى نەمەسە شامامەن 875 مىڭ تونناسى قازاقستاننىڭ جەر قويناۋىندا شوعىرلانعان. قورلاردىڭ باسىم بولىگى ۋران مولشەرى 0,1 %-دان از كەمىتىلگەن رۋدالارعا جاتادى. دەگەنمەن, كەن ورىندارىن جەراستى ۇڭعىمالىق سىلتىسىزدەندىرۋ ادىسىمەن وڭدەۋدىڭ بىرەگەي ءتاسىلى قازاقستاننىڭ كەن ورىندارىنا ءوندىرۋدىڭ وزىندىك قۇنى بويىنشا كەن ورىندارىنا باي كانادا جانە اۆستراليامەن باسەكەلەس بولۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇدان باسقا, ءداستۇرلى تاۋ ادىسىمەن سالىستىرعاندا كەن ورىندارىن جەراستى ۇڭعىمالىق سىلتىسىزدەندىرۋ ادىسىمەن وڭدەۋ قورشاعان ورتاعا كەلتىرىلەتىن زياندى ايتارلىقتاي ازايتادى, قانداي دا ءبىر شاڭ ءبولۋ كوزدەرىن تولىعىمەن بولدىرمايدى جانە راديواكتيۆتى زاتتاردىڭ اتموسفەراعا تارالۋىن ونداعان ەسە ازايتادى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ۋران ءوندىرىسىن بەلسەندى تۇردە ارتتىرۋ كەزەڭىنەن كەيىن اتوم سالاسىنداعى باسىم باعىت جەكە رەسۋرستىق بازانى پايدالاناتىن اياقتالعان يادرولىق وتىن تسيكلىن قۇرۋ بولىپ تابىلادى. اتوم ونەركاسىبىندە تسيكلدى تۇيىقتاۋ مەن جوعارى تەحنولوگيالىق قايتا ءبولۋدى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن قازاقستاندا قازىردىڭ وزىندە ماڭىزدى ارتىقشىلىقتار – رەسۋرستىق بازا مەن تەحنولوگيالار بار.
قازىرگى كەزدە «قازاتومونەركاسىپ» ۇاك» اق تىگىنەن ينتەگراتسيالانعان يادرولىق وتىن تسيكلى كەشەنىن قۇرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدە. ۋران ءوندىرۋ جانە وتىن تابلەتكالارىن شىعارۋ سياقتى قولدا بار تسيكل بۋىندارىن پايدالانا وتىرىپ, قازىرگى ۋاقىتتا الەمدىك جەتەكشى كومپانيالارمەن سەرىكتەستىكتە ۋراندى كونۆەرسيالاۋ جانە بايىتۋ, جىلۋ بولگىش جيناقتاردى شىعارۋ سالاسىنداعى بىرلەسكەن جوبالار بويىنشا جوسپارلار ىسكە اسىرىلۋدا.
قازاقستاندا ءۇلبى مەتاللۋرگيا زاۋىتى ورنالاسقان, وندا اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ, ەلەكتروندى, اەروعارىش, مەتاللۋرگيا ونەركاسىبىنىڭ جانە باسقا دا قىزمەت سالالارىنىڭ قاجەتتەرى ءۇشىن جوعارى تەحنولوگيالىق ۋران, بەريللي, تانتال ءونىمى شىعارىلادى. زاۋىتتىڭ اەس-تەرگە ارنالعان يادرولىق وتىن قۇراۋىشتارىن جاساپ شىعارۋ تەحنولوگيالارى بويىنشا 50 جىلدان استام تاجىريبەسى بار. بۇگىندە زاۋىت ۋران ديوكسيدى ۇنتاقتارى مەن وتىن تابلەتكالارىنىڭ سەرتيفيكاتى بار ءوندىرۋشىسى بولىپ تابىلادى جانە قۇرامىندا ۋرانى بار ءونىمدى اقش, ەۋروپا, قىتاي جانە جاپونيانىڭ الەمگە تانىمال جەتەكشى كومپانيالارىنا جەتكىزەدى. بولاشاقتا زاۋىتتا ازيالىق ايماقتىڭ اەس-تەرى ءۇشىن جەتكىزىلەتىن يادرولىق وتىن شىعاراتىن ءوندىرىس قۇرۋ جوسپارلانۋدا. بۇل زاۋىتتى قۇرۋ كەزىندە بارىنشا تەحنيكالىق دامىعان ەلدەردىڭ قاتارىنا كىرەتىن ەلدەردە عانا بار قازىرگى زامانعى يادرولىق تەحنولوگيالار پايدالانىلادى.
اتوم سالاسىنىڭ عىلىمي-تەحنيكالىق اياسى «ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق» رمك, «يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتى» رمك, «قازاتومونەركاسىپ» ۇاك» اق (جوعارى تەحنولوگيالار ينستيتۋتى), «يادرولىق تەحنولوگيالاردىڭ قاۋىپسىزدىگى» عىلىمي-تەحنيكالىق ورتالىعى سياقتى مامانداندىرىلعان عىلىمي جانە تەحنيكالىق ۇيىمداردا شوعىرلانعان. بۇل ۇيىمدار ەنەرگەتيكادا, ونەركاسىپتە, مەديتسينادا, اۋىل شارۋاشىلىعىندا قازىرگى زامانعى يادرولىق-فيزيكالىق تەحنولوگيالاردى ءتيىمدى دامىتۋ مەن ەنگىزۋگە نەگىز بولىپ تابىلادى جانە اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ مەن ونىڭ قاۋىپسىزدىگى سالاسىنداعى زەرتتەۋلەردى قامتاماسىز ەتەدى.
سونداي-اق, قازاقستاننىڭ يادرولىق-ەنەرگەتيكالىق قوندىرعىلاردى پايدالانۋداعى ءتاجىريبەسى مول ەكەنىن ايتا كەتكەن ءجون. 1972-1999 جىلدارى كەڭەس وداعىنداعى العاشقى شاپشاڭ نەيتروندارداعى تاجىريبەلىك-ونەركاسىپتىك رەاكتور – بن-350 رەاكتورى پايدالانىلدى. قازىرگى ۋاقىتتا ونى پايدالانۋدان شىعارۋ جۇزەگە اسىرىلۋدا.
قازاقستاندا اتوم سالاسىن باسقارۋدىڭ دامىعان مەملەكەتتىك قۇرىلىمى بار. بۇگىندە جۋىقتا قۇرىلعان ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى اتىنان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى اتوم ەنەرگياسىن پايدالانۋ سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ساياساتتى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى مىندەت اتقارادى. قازىرگى ۋاقىتتا قولدانىستاعى قۇرىلىمعا قوسىمشا اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋعا ارنالعان مامانداندىرىلعان باسقارۋشى كومپانيا قۇرىلۋدا.
قازاقستاندا اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋ ماسەلەسى سوڭعى 20 جىل ىشىندە قارالىپ كەلە جاتقانىن ايتا كەتكەن ءجون. 1997 جىلى ەلدىڭ قۇزىرلى ورگاندارى بالقاش كولى جانىنداعى ۇلكەن كەنتىنىڭ اۋدانىندا قۋاتى 640 مۆت بولاتىن اەس سالۋ ماسەلەسىن زەردەلەگەن بولاتىن. تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمە ازىرلەندى (ۆۆەر-640 رەاكتور قوندىرعىسى نەگىزىندە), الايدا ونى سالۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانعان جوق.
2006 جىلى اقتاۋ قالاسىندا اەس قۇرىلىسىنىڭ جوباسىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن «اتوم ستانسالارى» قازاقستان-رەسەي كومپانياسى» اق قۇرىلدى. كاسىپورىن «ماڭعىستاۋ وبلىسىندا ۆبەر-300 رەاكتور قوندىرعىسى بار اتوم ستانساسىن سالۋ» تەن-ءىن ازىرلەدى. تەن مەملەكەتتىك ەكولوگيالىق ساراپتامانى قوسا العاندا, زاڭنامامەن بەلگىلەنگەن كەلىسۋلەر مەن قورىتىندىلاردان ءوتتى. كەيىننەن جوبا ءجونىندەگى جۇمىستار رەسەي فەدەراتسياسىمەن ۆبەر-300 رەاكتور قوندىرعىسىنداعى اەس-ءتى بىرلەسىپ جوبالاۋ جانە سالۋ جونىندە ۇكىمەتارالىق كەلىسىم قابىلداۋ قاجەتتىگىنە بايلانىستى توقتاتىلدى.
2006 2009 ج.ج. ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا اەس سالۋدى نەگىزدەۋدە تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ورىندادى. بۇعان دەيىن ورىندالعان زەرتتەۋلەردىڭ ءناتيجەلەرى قازاقستانداعى اەس-ءتىڭ
ورنالاساتىن جەرى مەن كونفيگۋراتسياسىن تاڭداۋعا نەگىز بولدى. ونىڭ ۇستىنە قازاقستان ەنەرگوجۇيەسىنىڭ كونفيگۋراتسياسى مەن ونىڭ دامۋىن, سونىمەن قاتار, يادرولىق رەاكتورلار جوبالارىنىڭ قازىرگى زامانعى دامۋىن نازارعا الا وتىرىپ, بولاشاق اەس-تەردىڭ قۇرامىندا بىرلىك قۋاتى 600 1000 مۆت جەڭىلسۋلى رەاكتورلاردى پايدالانۋدىڭ ماقساتقا لايىقتىلىعى انىقتالدى.
2013 جىلى پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىمەن ۇكىمەت كوميسسياسى مەن ۇكىمەتارالىق جۇمىس توبىنىڭ اەس ورنالاساتىن جەردى تاڭداۋ جونىندەگى جۇمىسى ۇيىمداستىرىلدى, جۇمىس ناتيجەسى بويىنشا ستانسانىڭ ورنالاساتىن اۋداندارى مەن رەاكتوردىڭ ءتيپى جونىندە كەڭەستەر بەرىلدى. جۇمىس توبىنىڭ نەگىزگى شەشىمى بالقاش كولىنىڭ جاعالاۋىنىڭ وڭتۇستىك-باتىسىنداعى ۇلكەن كەنتى اەس ورنالاستىرۋ ءۇشىن بارىنشا قولايلى ورىن دەگەن تۇجىرىم جاسادى. سول سياقتى, اتوم ستانساسىن سالۋعا ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك-شىعىسىندا ورنالاسقان كۋرچاتوۆ قالاسىنىڭ دا اۋدانى جارامدى بولىپ تابىلادى.
2014 جىلى مامىردا قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋ بويىنشا ءبىرىنشى كەزەكتى ءىس-شارالار جوسپارى بەكىتىلدى. جوسپارعا سايكەس ەكى اۋدان ءۇشىن (كۋرچاتوۆ ق. مەن ۇلكەن ك.) اەس سالۋدىڭ تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەلەرى ازىرلەنەدى, ولاردىڭ ناتيجەلەرى بويىنشا جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ وكىلەتتى ورگاندارىنىڭ كوزقاراسىن ەسكەرە وتىرىپ, قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ اەس سالۋ تۋرالى تۇپكىلىكتى شەشىمى قابىلدانادى.
اتوم ەنەرگەتيكاسىن قۇرۋ كەز كەلگەن مەملەكەت ءۇشىن اۋقىمدى, قىمبات ءارى وتە كۇردەلى مىندەت ەكەندىگى ءسوزسىز. بۇل رەتتە, قازىرگى زامانعى اەس تەحنيكالىق دەڭگەيى, بەلگىلەنگەن قۋاتىنىڭ پايدالانىلۋ كوەففيتسيەنتى, قاۋىپسىزدىك جانە باسقارۋ جۇيەسى جاعىنان وتە قاتاڭ تالاپتار شەڭبەرىندە جانە دە بۇتىندەي العاندا, ماگاتە ماقۇلداعان ەڭ جوعارعى حالىقارالىق ءولشەمدەردىڭ دەڭگەيىندە بولاتىندىعىن اتاپ ايتقان ءجون. ءبۇگىنگى تاڭدا قازاقستان يادرولىق تەحنولوگيالاردىڭ نەگىزگى ازىرلەۋشىسى جانە جەتكىزۋشىسى بولىپ تابىلاتىن ەلدەرمەن ىنتىماقتاستىقتى كەڭىنەن قالىپتاستىرۋعا ءمۇمكىندىك بەرەتىن بىرقاتار حالىقارالىق كەلىسىمدەر بەكىتتى.
ءسوز سوڭىندا قازاقستاندا اەس پايدالانۋ ەلدىڭ ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىگىن ۇزاق مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا قامتاماسىز ەتۋگە, سونىمەن قاتار, زياندى زاتتاردىڭ قورشاعان ورتاعا شىعۋىن ازايتۋعا, قورىتا كەلگەندە, قازاقستاننىڭ الەمنىڭ باسەكەگە قابىلەتتى 30 ەلىنىڭ قاتارىنا كىرۋىنە ىقپال ەتەتىنىن اتاپ وتكەن ءجون.
باقىتجان جاقساليەۆ,
ەنەرگەتيكا ۆيتسە-ءمينيسترى.