قازىر اسكەري دروندار مەملەكەتتىڭ قارۋلى كۇشىنىڭ الەۋەتىن بايقاتادى. ءوزىنىڭ بەيىمدەلگىشتىگىمەن ەرەكشەلەنەتىن ۇشقىشسىز اپپاراتتار بارلاۋ, تىكەلەي شابۋىلداۋ, اۋە قورعانىسىن بۇزۋ, ءتىپتى ستراتەگيالىق ينفراقۇرىلىمدى جويۋعا قاۋقارلى. ال وسى زاماناۋي تەحنولوگيانى باسقاراتىن كاسىبي وپەراتورلار ەلىمىزدە قالاي دايارلانىپ جاتىر؟
ۇشقىشسىز ۇشۋ اپپاراتتارى ۇرىس دالاسىندا بىرنەشە ونجىلدىقتان بەرى قولدانىلادى. ءتۇرلى سيپاتتاعى مىندەتتەردى مۇلتىكسىز ورىندايتىن بۇل قۇرىلعىلار بۇگىندە الەم ەلدەرىنىڭ ارمياسىندا قارۋ-جاراق ارسەنالىن تولىقتىرىپ تۇر. باستاپقىدا كوپشىلىگى ونى ناشار قارۋلانعان توپتارعا قارسى وپەراتسيالارعا عانا قولايلى كوردى. كەيىنگى 10–15 جىل بەدەرىندە اۋەلدە سيريا مەن قاراباقتاعى شيەلەنىستەردەن باستاپ, ۋكراينا, تاياۋ شىعىستاعى شايقاستاردىڭ بارلىعىندا زاماناۋي اسكەري دروندار ءوز كۇشىن دالەلدەدى.
سەبەبى ۇشقىشسىز اپپاراتتاردىڭ قۇنى ارزان ءارى ادام شىعىنىن ازايتىپ, وپەراتسيانى بارىنشا قاۋىپسىز ەتەدى. سونىمەن قاتار ناقتى ۋاقىت رەجىمىندە قاشىقتان باقىلاۋ مۇمكىندىگى بار. زاماناۋي قۇرىلعىلار تەك قورعانۋمەن ەمەس, قاجەت بولعان جاعدايدا كيبەرشابۋىل جۇرگىزۋمەن دە اينالىسادى. قارسىلاستىڭ جۇيەلەرىن بۇعاتتاپ, دەرەكتەردى جويۋ سىندى بىرقاتار ارەكەتتى ءاپ-ساتتە ىسكە اسىرادى. ونىڭ ۇستىنە قاناتتى قىراعىلاردىڭ تەحنيكالىق مۇمكىندىكتەرى دە كۇن ساناپ جەتىلدىرىلىپ, بارىنشا سەنىمدى, فۋنكتسيونالدى ءارى جويقىن قارۋعا اينالىپ كەلەدى.
قازاقستان قارۋلى كۇشتەرى دە بۇل باعىتتاعى ۇدەرىستەن تىس قالعان جوق. احۋالدى ءجىتى باقىلاعان ەلىمىز ۇشقىشسىز ۇشۋ اپپاراتتارىنىڭ قارقىنى مەن قارىمىنا ءجيى ساراپتاما جاساپ وتىرادى. قازىرگى تاڭدا اسكەري ساپتا رەسەيلىك Orlan-10, قىتايلىق Wing Loong, يزرايلدىك Skylark, اقش-تىڭ RQ-11 Raven جانە تۇركيالىق Anka سىندى اپپاراتتار بار. سونىمەن قاتار وتاندىق ۇلگىدەگى دروندار دا قۇراستىرىلادى. ولار ىشكى قاجەتتىلىكتىڭ باسىم بولىگىن قامتاماسىز ەتىپ وتىر.
– بۇل تەحنولوگيالار ءارتۇرلى تاپسىرمالاردى ورىندايدى, سونىڭ ىشىندە جۇك جەتكىزۋ, جارالىلاردى ىزدەۋ, ەۆاكۋاتسيالاۋ, تابيعي جانە تەحنوگەندىك سيپاتتاعى توتەنشە جاعدايلاردىڭ سالدارىن جويۋعا كومەكتەسەدى. ۇشقىشسىز جۇيەلەر قارۋلى كۇشتەردە اۋقىمدى مىندەتتەردى اتقارادى. اتاپ ايتقاندا, ولارعا مەملەكەتتىك شەكارانى كۇزەتۋ, سوققى بەرۋ وپەراتسيالارى, سونداي-اق راديوەلەكتروندىق كۇرەس, رادياتسيالىق, حيميالىق جانە بيولوگيالىق قورعانىس, ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىك پەن بايلانىستى قامتاماسىز ەتۋ سەكىلدى ءتۇرلى قىزمەتتەر جۇكتەلگەن. ءبىر ۇشقىشسىز قۇرىلعىنى قۇراستىرۋعا كەتەتىن ۋاقىت ونىڭ تۇرىنە جانە ماماننىڭ دايارلىق دەڭگەيىنە بايلانىستى وزگەرەدى. كانىگى وپەراتور ءۇشىن كۆادروكوپتەر تيپىندەگى دروندى جيناۋدىڭ ستاندارتتى ۋاقىتى شامامەن 3–6 ساعاتتى قۇرايدى, ال جاڭادان باستاعاندار ءۇشىن بۇل ۇدەرىس 1–2 تاۋلىككە دەيىن سوزىلۋى مۇمكىن. قۇراستىرىلعاندارى ءارتۇرلى مانەۆرلەر, اۋا رايىنىڭ قۇبىلمالى جاعدايىندا, كۇندىز-ءتۇنى سىناقتان وتەدى, – دەدى قارۋلى كۇشتەر باس شتابىنىڭ ۇشقىشسىز اۆياتسيالىق جۇيەلەرىن دامىتۋ جانە قولدانۋ دەپارتامەنتى باستىعىنىڭ ورىنباسارى, پولكوۆنيك ءامىر قاسەنوۆ.
دەمەك, تسيفرلىق قاقتىعىستاردا جەدەل ارەكەت ەتۋ, جاۋدىڭ تاكتيكاسىن الدىن الا بولجاۋ, كيبەر جانە گيبريد سوعىستارعا دايىن بولۋ ءۇشىن تەحنولوگيادان بولەك, وپەراتورلار دا مىقتى بولۋى قاجەت. بۇل باعىتتا اسكەري قىزمەتشىلەردى وقىتۋ قورعانىس مينيسترلىگىنە قاراستى جوعارى وقۋ ورىندارى مەن كوللەدج بازاسىندا جۇزەگە اسىرىلادى.
ودان بولەك, ەل ارمياسىندا درون وپەراتورلارى ءارتۇرلى اسكەر تۇرلەرىندە, سونىڭ ىشىندە اسكەري-تەڭىز كۇشتەرىندە دە دايىندالادى. ماڭعىستاۋعا ساپار بارىسىندا وسى مامانداردىڭ الەۋەتىن باقىلاعان ەدىك.
اسكەري-تەڭىز كۇشتەرى باس قولباسشىسى باسقارماسى باس شتابىنىڭ روبوتتاندىرىلعان جۇيەلەردى قولدانۋ جونىندەگى اعا وفيتسەرى پودپولكوۆنيك گريگوري سەليۆانوۆتىڭ ايتۋىنشا, مەرزىمدى قىزمەتتەگى ساربازداردى وقىتۋ بارىسىندا ۇشقىشسىز جۇيەلەردى باسقارۋدىڭ باستاپقى داعدىلارى ۇيرەتىلىپ, زاماناۋي قارۋ تۇرلەرى تۋرالى جالپى تۇسىنىك بەرىلەدى.
– ارنايى جاتتىعۋ كەزىندە دروندى باسقارۋ, ونى قاۋىپسىز ۇشىرۋ مەن قوندىرۋ, كامەرا ارقىلى جەردى باقىلاۋ, الىنعان اقپاراتتى تالداۋ ۇيرەتىلەدى. بۇگىندە الدىڭعى شەپتەگى ەڭ كەڭ تارالعان زاماناۋي اپپاراتتاردىڭ ءبىرى – FPV-دروندار. ولارعا ورناتىلعان كامەرا بەينەنى ناقتى ۋاقىت رەجىمىندە وپەراتوردىڭ كوزىلدىرىگىنە نەمەسە ەكرانىنا جەتكىزىپ, ونى درونمەن بىرگە «ۇشىپ كەلە جاتقانداي» اسەرگە بولەيدى. وسى ەرەكشەلىگىنە بايلانىستى FPV (First person view) ء«بىرىنشى تۇلعا كوزىمەن كورۋ» دەپ اتالادى. بۇل قاناتتى تەحنيكانىڭ باستى ارتىقشىلىعى – قولجەتىمدىلىگى مەن باسقارۋدىڭ قاراپايىمدىلىعى. سونىڭ اسەرىنەن وپەراتورلاردى قىسقا مەرزىمدە دايارلاۋعا بولادى. اسىرەسە جاستار تەز بەيىمدەلەدى. كۇن سايىن 3–4 ساعات جاتتىعۋ جاساعان ادام بىرنەشە اپتا ىشىندە ونى ەركىن مەڭگەرىپ شىعادى, – دەدى گ.سەليۆانوۆ.
بىزگە كورسەتىلگەن وقۋ سىنىپتارىندا وپەراتورلار تەك سيمۋلياتور ارقىلى ەمەس, شاعىن وقۋ دروندارىنىڭ كومەگىمەن دە ماشىقتانادى. مۇندا اسكەري قىزمەتشىلەر باسقارۋ ءپۋلتىن قولعا الىپ, VR-كوزىلدىرىككە ۇقساس قۇرىلعىنى تاعادى دا, ۇشقىشسىز تەحنيكانى كورشى بولمەدە ارنايى قويىلعان جاساندى كەدەرگىلەر اراسىنان ءدال ءارى شەبەر جۇرگىزۋگە تىرىسادى.
جالپى, FPV-دروندار 7–10 شاقىرىم قاشىقتىققا دەيىن ۇشا الادى. ارنايى انتەننا ارقىلى قاشىقتىعىن 15 شاقىرىمعا دەيىن ارتتىرۋعا بولادى. ءبىر جاقسىسى, بۇل زاماناۋي اپپاراتتى ءبىر رەت نەمەسە قايتا-قايتا قولدانۋعا دا بولادى. ول ءۇشىن درونعا تەك جۇك تاستاۋ جۇيەسى ورناتىلادى.
– ەگەر جەكە نىساناعا باعىتتالسا, وعان جاقىنداپ, گراناتا تاستاعان ءتيىمدى. ال بروندى تەحنيكا نە وكوپتار بولسا, وندا كاميكادزە (نىساناعا جەتكەندە ءوزىن-ءوزى جارىپ جىبەرەتىن ءبىر رەتتىك ۇشقىشسىز اپپاراتتار) رەتىندە قولدانعان دۇرىس. FPV-دروننىڭ كولەمىنە قاراي ونى قول گراناتاسىمەن دە, تانكىگە قارسى گراناتومەتىنىڭ وعىمەن دە جابدىقتاۋعا بولادى, – دەدى اعا وفيتسەر.
وسىلايشا, نىساناعا ءدال باعىتتالعان جالعىز دروننىڭ ءوزى قارسىلاستىڭ ءبىر توپ اسكەري قىزمەتشىسىن, اۆتوكولىگىن نەمەسە تانكىن جويۋعا قابىلەتتى. بارلىعى وپەراتوردىڭ كاسىبيلىگىنە بايلانىستى, ال بۇل شەبەرلىك ارنايى وقۋ سىنىپتارىندا شىڭدالادى. الاڭدا وسى سالاعا ەندى قادام باسقان جاس وپەراتورلاردىڭ بىرىمەن تىلدەستىك.
– بىلتىر ناۋرىزدا اسكەرگە شاقىرىلدىم. بورىشىمدى وتەگەن سوڭ, وسى باعىتتا قىزمەتىمدى كەلىسىمشارت نەگىزىندە جالعاستىرۋعا بەل بۋدىم. قازىر ۇشقىشسىز اپپاراتتاردى باسقارۋدىڭ تەورياسىن مەڭگەرىپ جاتىرمىن, پراكتيكادا دا بايقاپ كوردىم. تەحنيكاعا جاقىن بولعان سوڭ با, ۇيرەنۋ قيىنعا سوقپادى. دەگەنمەن دروندى باسقارۋ – دالدىك پەن جەدەل شەشىم قابىلداۋدى تالاپ ەتەتىن ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك. وسىنداي دايىندىق مەنى قازىرگى زامانعى ۇرىس جاعدايىنا مۇمكىندىك بەرەدى, – دەدى اسەت جاقسىعاليەۆ.
ۇشقىشسىز اپپاراتتار اۆياتسيادا دا بەلسەندى قولدانىلادى. ماسەلەن, اقتاۋداعى اۆيابازادا بىزگە قىتايلىق Wing Loong-1 درونى تانىستىرىلدى. بۇل قاناتتى قىراعى 6 شاقىرىمعا دەيىن بيىككە كوتەرىلىپ, سول جەردەن ءبىر تاۋلىككە جۋىق بارلاۋ جۇرگىزە الادى. سونىمەن قاتار الىس قاشىقتىققا ۇشىپ, بومبا, زىمىراندارمەن جەرۇستى نىساندارىنا سوققى بەرۋگە قابىلەتتى. ۇشقىشسىز اپپاراتتى وپەراتور باسقارادى, ول دروننان 200 شاقىرىمعا دەيىنگى قاشىقتىقتا ورنالاسۋى مۇمكىن.
بۇگىندە ارميامىز زامان تالابىنا ساي ترانسفورماتسيالانۋ كەزەڭىنەن ءوتىپ جاتىر. ەلىمىزدىڭ وقۋ-جاتتىعۋ پوليگوندارىندا شىڭدالعان, تەحنولوگيا ءتىلىن مەڭگەرگەن جاس وپەراتورلار مەن اسپاندا ساپ تۇزەگەن تسيفرلىق قۇرالدارىمىز ايبىندى قارۋلى كۇشتەرىمىزدىڭ بەرىك قالقانى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس.