مەملەكەتشىل تەتىك

وسىنداي بەيداۋا شاقتا ءبىزدىڭ «وتان قورعاۋ» ۇعىمىمىز, «ەگەمەن ەلىمىز بەن بايتاق جەرىمىزگە كوزى­مىزدىڭ قا­را­شىعىنداي ساق بولايىق!» دەگەن ۇرانى­­مىز قانشالىقتى قادىرلەنىپ, جۇزەگە اسىپ جاتىر؟ بىرىنشىدەن, مەملەكەتىمىز جاڭارىپ, ادى­لەتتىككە بوي تۇزەۋمەن بىرگە كۇشتىك قۇرىلىم­دارىمىز قايتا تۇلەدى. قاڭتار وقيعاسىنان كەيىن كاسىبي جاۋاپكەرشىلىك پەن قوعام سىنى ولاردى ءبىر سىلكىپ العانى راس. ەكىنشىدەن, حالىق تا وسى سالالاردىڭ بەدەلىن ءتۇسىرۋ, جاداعاي قارالاۋ ءتۇپتىڭ-تۇبىندە ەلدىڭ قورعانىس قابىلەتىن السىرەتىپ, جاماندىققا اپارىپ سوعاتىنىن ءتۇسىندى. ۇشىنشىدەن, الەم ايناسى مەن تاجىريبەسى كورسەتكەندەي, قوعام قانداي – كۇشتىك قۇرىلىمدار دا سونداي. ءتۇرلى كەساپات (انتتى اياققا تاپتاۋ, الىمجەتتىك, سىبايلاس جەمقورلىق, ت.ب.) بۇل سالاعا ايدالادان ەمەس, ءوز قوعامىمىزدان باردى.

بۇگىنگى 18–35 جاس ارالىعىنداعى بۋىنعا «ايتقان جەردەن اۋلاق, جاۋ توتەننەن ەل شەتىنە تيسە, وتاندى قورعاۋعا دايارسىڭ با؟» دەپ سۇراق قويىلسا, نەشە پايىزى بۇعان ء«يا!» دەپ جاۋاپ بەرەتىنى – اتا-انا, باۋىر رەتىندە بارىمىزگە سىن. مىسالى, كەيىنگى ۋاقىتتا اسكەري مىندەتتىلىكتەن (اسكەرگە بارۋدان) بوي تاسالاعان جىگىتتى اۋىلدان دا, قالادان دا ءجيى كەزىكتىرەمىز. الەۋمەتتىك جەلىدەگى قايبىر ۆيدەودا اسكەري كوميسساريات ماماندارى 18–20 جاستاعىلاردى اۋىل اينالدىرا قۋىپ جۇرەدى... نەگە بىرەۋى قاشادى, بىرەۋى قۋادى؟ قاشقاننىڭ اتا-اناسى, ءوزى – اسكەر تۋرالى نەشە ءتۇرلى نەگاتيۆتى وقىعان اسىرە سەكەمشىل. قۋعان مامان «قىزمەتىمدى ورىنداپ وتىرمىن» دەپ ەسەپتەيدى, بىراق اسكەري بورىشكەرگە, ونىڭ اتا-اناسىنا ماسەلەنى تۇسىندىرە الماي اۋرە. جالپى, وسى جونىندە قوعام مەن مەملەكەت اراسىنداعى كەلىسىم قالاي ءجۇرۋى كەرەك؟ الىسقا بارماي-اق قويايىق, كەشەگى كەڭەس زامانىندا اسكەرگە بارماۋ اسا ۇيات سانالىپ, بولاشاق جاۋىنگەردى شىعارىپ سالۋ مەن كۇتىپ الۋ ادامي قۋانىش ەدى. اعايىن تۇركيا ەلىندە اتا-انا ءۇشىن ەڭ ابىرويلى سالتانات – بالاسىن اسكەر قاتارىنا شىعارىپ سالۋ.

تۇرىك اعايىن «بالام ەل قورعايتىن بەلەسكە جەتتى!» دەپ, كورشى-كولەمگە جار سالىپ, پەرزەنتىنە «وتان ءۇشىن قۇربان بولساڭ, ارمانىڭ جوق!» دەيدى. بۇل كۇن «Askere uğurlama» اتالىپ, اينالا تۋما-تۋىس كوشە بويى «ەڭ مىقتى اسكەر – ءبىزدىڭ اسكەر!» ۇرانىمەن شىعارىپ سالادى. سالتاناتتى كورگەن بالدىرعان, مەكتەپ وقۋشىسى سارباز بولۋعا اسىعارى ءسوزسىز. ەلىنىڭ تۋى مەن اناسىنىڭ اماناتى موينىندا, ويىندا تۇرعان جىگىت وسى كۇندى, جاۋاپكەرشىلىكتى ۇمىتا ما؟ ەندەشە, اسكەر شاراسىندا قاراپايىم دا شىنايى ادامي ساتتەر ماڭىزدى!

كەڭەس تۇسىندا ەلىمىزدىڭ كوپ وڭىرىندە اتا-انا بالاسىن اسكەرگە اتتاندىراردا دا, كۇتىپ العاندا دا اۋىل اقساقالدارىن, ۇلكەن-كىشىنى شاقىرىپ, قۇدايى وتكىزەتىن. باتا بەرىلەتىن. ويلانا قاراساق, بۇل – ەجەلگى ءداستۇردىڭ جاڭعىرىعى ەكەن...

ءبىز – ەكى جىل اسكەردە بولىپ, 80-جىلداردان بەرى وسى تاقىرىپتا از-كەم ماقالا جازىپ جۇرگەندەر قاتارىنانبىز. ساردار تانىستار دا جەتكىلىكتى. راس, اسكەر – ءومىر مەكتەبى. سوندىقتان ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاندا, بۇل مەكتەپ ازاتتىق مۇراتىن ىلگەرىلەتەدى دەپ ۇمىتتەندىك. ماسەلەن, اۋىل­دان شىققان اعا بۋىن ورىسشاسىن كەڭەس اسكەرى ساپىندا جەتىلدىردى. اپتاسىنا كەمى ەكى مارتە وتەتىن ساياسي ساباق, وداقتىق باس باسىلىمدار مەن اسكەري گازەت-جۋرنالدار, شاعىن كىتاپحانا جاۋىنگەردىڭ ورەسىن كەڭەيتتى... ەگەمەندىك تۇسىندا بۇل ءۇردىس جاڭا مازمۇندا ءوربىپ, تىلگە شورقاق ساربازدار ەكى جىلدا (كەيىن ءبىر جىل) قازاقشاسىن تۇزەتسە دەپ ارماندادىق. دەگەنمەن ءالى دە وسى 12 اي ىشىندە ەلدىك ءداستۇردى, ۇلت قاھارماندارى ءتالىمىن مەڭگەرتۋگە مۇمكىندىك مول. قاساڭ مۇرادان باس تارتىپ, مەملەكەتشىل, ويلى وفيتسەرلەر بۋىنىن العا شىعارۋ – بورىشىمىز.

تاياۋداعى رەفەندۋمدا ءبىز ەل بولىپ جۇمى­لىپ, جاڭا كونستيتۋتسيانى قابىلدادىق. باس قۇجاتىمىزدىڭ 3-بابىندا مەملەكەتىمىزدىڭ نەگىز قۇراۋشى قاعيداتتارى قاتارىندا ءبىرىنشى كەزەكتە «ەگەمەندىك پەن تاۋەلسىزدىكتى قورعاۋ» جازىلعان. 39-باپتا ءاربىر ازامات ءۇشىن قاي كەزدە دە وتاندى قورعاۋ – قاسيەتتى پارىز بەن مىندەت ەكەنى كورسەتىلگەن. ال سارباز بەن ساردارعا بۇل – انتقا ادالدىقتىڭ ولشەمى. بۇگىنگى ەل قورعاندارى, اتا زاڭدا جازىل­عان­داي, ۇلى دالانىڭ مىڭداعان جىلدىق تاريحى ساباق­تاستىعىن, ەل مەن جەر تۇتاستىعىن جەتە تۇسى­نەتىندەر, مادەنيەت پەن ءبىلىمدى, عىلىم مەن يننوۆاتسيانى مەڭگەرگەندەر بولۋى شارت. اسكەريلەردى ايقىندايتىن ساپا – باتىل­دىق, تاباندىلىق, جاۋاپكەرشىلىك جانە قاسيە­تىنە كىر شالدىرماۋ. سىن ساعاتتاعى ەرلىك – وتانعا ادالدىعى. جاۋىنگەر ەلدىك ءداستۇر مەن قۇندىلىقتان ءنار الادى. باعزىدا اسكەريلەردىڭ قالتقىسىز قىزمەتى ەل قازىناسىنا قۇيىلاتىن سالىقپەن تەڭەستىرىلگەن. وسى دايەكتەر قوعامدى ويلانتسا يگى.

الاش زيالىلارى «تىلەگى ءبىر» دەپ باعالاعان اسكەر – ەر-ازاماتتى جان-جاقتى جەتىلدىرۋگە قاۋقارلى مەملەكەتشىل تەتىك ەكەنى ايدان انىق.