ديرەكتوردى شەكتى مەرزىمگە تاعايىنداۋ ءتيىمدى مە؟

وزگەرىس نە ءۇشىن قاجەت؟

ءبىلىم ۇيىمدارىنداعى بۇل باستاما «مەرزىمسىز باسشىلىق» تاجىريبەسىنەن ارىلىپ, مەكتەپتى باسقارۋ مودەلىنىڭ اشىقتىعىن ارتتىرۋدى كوزدەيدى. سونداي-اق ۇسىنىس كاسىبي باسەكەلەستىكتى دامىتىپ, جاس ماماندارعا دا جول اشادى. مينيسترلىك ۇسىنىسىنداعى مەرزىمگە قاتىستى قوعام پىكىرى ءبىر ارنادا قابىسپايدى. سەبەبى ەلدىڭ ءار ازاماتىن قامتيتىن سالادا – ساپالى ءبىلىمدى قالىپتاستىرۋعا «2+2» ۋاقىت ارالىعى جەتكىلىكتى مە, باسقارۋداعى تۇراقسىزدىق ءبىلىم ساپاسىن تۇرالاتپاي ما دەگەن ساۋال تۋىنداۋى زاڭدى.

وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىنىڭ مالىمە­تىنشە, 2025 جىلعى اتتەس­تاتسيادا ديرەكتور لاۋازىمىنا ۇمىتكەرلەردىڭ 79%-ى تەستىلەۋدەن وتە الماي, دايىندىق دەڭگەيىنىڭ تومەندىگىن كورسەتكەن. ال 8 048 مەكتەپتىڭ 490-ىندا ديرەكتور ورنى بوس بولسا, 810 مەكتەپتى ۋاقىتشا اتقارۋشىلار باسقارىپ وتىر. سونداي-اق مەكتەپ تىزگىنىن ۇستاعان تۇلعالاردىڭ ايتارلىق­تاي بولىگى ءبىلىم ورداسىندا 10-20 جىلدان اسا تۇراقتاپ قالعان. مۇنداي ءۇردىس ءبىلىم سالاسىنداعى جاڭاشىلدىققا پەداگوگتەردىڭ ەنجار قاراۋىنا تۇرتكى بولۋى دا ىقتيمال.

جوعارى ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋ ۇلت­تىق ورتالىعىنىڭ اقپاراتتىق-تالداۋ ءوفيسىنىڭ جەتەكشىسى, ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ ساراپشىسى قايسار تۇرسىنعوجا رەفورمانىڭ ماق­ساتى – ەسەپ بەرۋدى جۇيەلەۋ, باس­قارۋ كورپۋسىن جاڭارتۋ, تالانتتى پەداگوگتەرگە مانساپتىق جول اشۋ ەكەنى ايقىن, باعىت دۇرىس بول­عانمەن, ماسەلە مەرزىمدە ەكەنىن العا تارتتى. ساراپشى حالىقارالىق عىلىمي تاجىريبە مەن بەدەلدى زەرتتەۋلەر 4 جىل مەكتەپتى ترانسفورماتسيالاۋعا تىم قىسقا مەرزىم ەكەنىن مەڭزەي­تىنىن جەتكىزدى.

«حالىقارالىق ساراپشىلار مەك­تەپ­تىڭ ىشكى مادەنيەتى مەن ءبىلىم ساپاسىن تۇبەگەيلى وزگەرتۋ­گە كەمىندە 5-7 جىل قاجەت ەكەنى­نە نازار اۋدارتادى. ميللەردىڭ سولتۇستىك كارولينا دەرەك­تەرىن تالداعان زەرتتەۋىنە ساي, جاڭا باسشى كەلگەن العاشقى 2 جىلدا وقۋشىلاردىڭ ۇلگەرىمى تومەندەپ, تەك بەسىنشى جىلدىڭ اياعىندا عانا باستاپقى دەڭگەيىنە قايتا ورالادى. رەددينگ پەن نگۋەننىڭ 35 زەرتتەۋگە نەگىزدەلگەن مەتا-تالداۋى مەكتەپ ترانسفورماتسياسى­نىڭ العاشقى نىشاندارى تەك 2-4 جىل ارا­لىعىندا عانا بايقالا باستايتىنىن كور­سەتتى. وزگەرىس نەگىزىندە «ديرەكتوردىڭ كە­تۋىن كۇتۋ» فەنومەنى قالىپتاسۋ دا ىقتي­مال. ەگەر مۇعالىمدەر ۇجىمى باس­شى­­نىڭ 2-4 جىلدا كەتەتىنىن بىلسە, ولار رەفور­مالارعا ءۇنسىز قارسىلىق تانىتىپ, «بۇل دا كەتەر, باستاماسى دا ولەر» دەگەن ەن­جار كۇيگە تۇسەدى. ديرەكتورلاردىڭ ءجيى اۋىسۋى مۇعالىمدەردىڭ دە كەتۋىن ۇدە­تىپ, ۇزاق­مەرزىمدى كەزەڭدە وقۋشىلار ۇلگە­رىمىنە كەرى اسەرىن تيگىزبەي قويمايدى», دەيدى ول.

الەم ەلدەرىندەگى تاجىريبە قانداي؟

ءبىلىم سالاسىنداعى رەفورمالارىن ناتيجەلى سانايتىن سينگاپۋردا مەكتەپ ديرەكتورلارىن روتاتسيالاۋ مەرزىمى – 5-7 جىل. ەسكەرەرى, اتالعان ەلدە ءبىلىم ۇياسى­نىڭ باسشىلارىن تاعايىنداماس بۇرىن 6 ايلىق LEP دايىندىق باعدارلاماسى جۇرگىزىلەدى. ال PISA ناتيجەلەرى تۇراقتى تۇردە جوعارى دەڭگەيدەگى فينليانديادا مىندەتتى روتاتسيا مەرزىمى بەلگىلەن­بە­گەن. ءبىلىم مەن ۇلتتىق تاربيە توعىس­قان جاپونيا مەملەكەتتىك مەكتەپتەر اراسىنداعى تەڭدىكتى ساقتاۋ ماقساتىندا 3-5 جىلدىق مەرزىمدى ايقىنداعان. وڭتۇستىك كورەيا مىق­تى ديرەكتورلاردىڭ ەليتالىق مەكتەپتەردە شوعىرلانۋىن شەكتەۋگە 4+4 جىلدى ناقتىلاعان. الىپ اقش-تا مەرزىم شەكتەلمەگەن. دەسە دە, مۇنداعى ءۇردىس ديرەكتورلاردىڭ ءبىر مەكتەپتەگى ورتاشا مەرزىمدىك قىزمەتى – 4 جىلعا ۇلاساتىنىن كورسەتىپ وتىر. ءبىلىم سالاسىنداعى كوشباسشى جۇيەلەر ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىن باسقارۋدا ناقتى مەرزىم مەن ناتيجەدەگى وڭتايلى ۋاقىت – 5-7 جىل ەكەنىن اڭعارتادى.

وسى تۇستا قايسار بولاتباي ۇلى رەفورمانىڭ ەڭ قاۋىپتى تۇسى – ناتيجە كورسەتىپ جاتقان تاجىري­بەلى باسشىلاردى «مەرزىمى تولدى» دەگەن سىلتاۋمەن ءماجبۇرلى تۇردە ورنىنان قوزعاۋ ەكەنىنە توقتالدى.

«جوعارىدا مىسال ەتكەن گريس­سوم, بارتانەن جانە ءميتانيدىڭ زەرتتەۋلەرى كورسەتكەندەي, ءتيىمدى ديرەكتورلارعا تاڭداۋ بەرىلسە, ولار ادەتتە بەدەلى جوعارى, جاع­دايى جاقسى مەكتەپتەرگە كەتۋگە بەيىم بولادى. ولاي بولسا, مىقتى ماماندى «قيىن» مەكتەپتەن روتاتسيا ارقىلى الىپ تاستاعاندا, ونىڭ ورنىنا كەلەتىن كادردىڭ دەڭگەيى قانداي بولماق؟ ەڭ ماڭىزدىسى – ديرەكتوردىڭ تيىمدىلىگى جۇمىس ىستەگەن العاشقى 3 جىلدا تۇراقتى تۇردە ءوسىپ وتىرادى. دەمەك, باسشى ءوز الەۋەتىنىڭ شىڭىنا ەندى شىققاندا, ياعني ءتورتىنشى جىلى ونى اۋىستىرۋ – مەكتەپتىڭ ەڭ جەمىستى كەزەڭىن بالتالاۋمەن بىردەي», دەيدى ساراپشى.

«تاياقتىڭ ەكى ۇشى بولاتىنى» سەكىلدى – ۇسىنىسقا كوزقاراس تا سان الۋان. ء«بىلىم بەرۋدەگى وزگەرىستىڭ 1000 كوشباسشىسى» جوباسى اياسىندا ىرىكتەلىپ, استاناداعى بارلىبەك سىرتتانوۆ اتىنداعى №34 ورتا مەك­­تەپتى تىزگىندەگەن امانگەلدى بو­دا­نوۆ بىلگىر باسشى مەرزىمگە باي­لان­بايدى, ناتيجە ناقتى الەۋەت­­كە بايلانىستى تىركەلەتىنىن اتاپ ءوتتى.

«كەڭ پايىمداساق, وزگەرىسسىز ورلەۋ دە جوق. باسشى تەك مەنەدجەر, باعىت ناقتى ايقىندالسا, قاي باسشى بولسا دا سول با­عىتتى ۇستانادى. ءبىلىم مەن ءتار­تىپ­تى جۇيەلەۋدى ءبىلىم بەرۋدى ۇيىم­داستىرۋ, تاربيە­لىك ءىس-شا­رالار كەشەنىن قابىل­داۋ دەپ قا­بىل­داعان دۇرىس. دامۋ باع­د­ار­­لا­ماسى 5 جىلعا جاسالاتىن بولسا, باسشىنىڭ لاۋازىمعا تا­عايىن­دالۋى وسى كەزەڭنىڭ جار­تى­سىن قۇ­راپ, جارتىسىن كەلەسى باس­شى جۇزەگە اسىرعانى تىڭ جاڭا­لىق بولار ەدى», دەيدى امانگەلدى بودانوۆ.

وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىنىڭ جوباسى كەڭ تالقىلانىپ جات­قان تۇستا, ساراپشى قايسار تۇرسىن­عوجا فورمۋلانى «3+3» نەمەسە «4+3» فورماتىنا (جالپى 6-7 جىل) كوشىرۋدى ءجون سانايتىنىن جەتكىزدى.

«سينگاپۋردىڭ LEP تاجىري­بەسىن­دەي, جاڭا مەكتەپكە باراتىن ديرەكتورلار­عا كەمىندە 3-6 ايلىق ارنايى دايىندىق كۋرسىن ەنگىزۋ قاجەت. ەگەر 4 جىلدا ناق­تى ىلگەرىلەۋ بولسا, مەرزىمدى اۆتومات­تى ۇزارتۋ تەتىگىن قاراستىرۋ دا ءتيىمدى بولماق. 5 200-دەن استام اۋىلدىق مەك­تەپ­تىڭ باسىم كوپ­شىلىگىندە روتاتسيا جاساۋ في­زيكالىق تۇرعىدان مۇمكىن ەمەس­تىگىن ەسكەرۋ دە ماڭىزدى. روتاتسيا جىل­دامدىعىن ارتتىرماستان بۇرىن, اتتەستاتسيادان وتە الماي جاتقان 79% ۇمىتكەردىڭ ساپاسىن كوتەرۋگە دە كوڭىل ءبولۋ – قۇپ­تارلىق ءىس», دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى قايسار تۇرسىنعوجا.

تۇجىرىمداپ ايتقاندا, مەك­­­­تەپ ديرەكتورىن «2+2» (3+3) قاعي­داتىمەن تاعايىنداۋ – ءبىلىم جۇيە­سىن جاڭعىرتۋعا باعىتتال­عان باتىل قادام. بۇل باستاما باس­قا­رۋداعى اشىقتىقتى ارتتى­رىپ, كادرلىق توقىراۋدى جويۋعا, جاڭا بۋىن باسشىلارىنا جول اشادى. الايدا ءبىلىم – جەدەل ناتيجە كۇتەتىن ەمەس, جۇيەلى ءارى ۇزاقمەرزىمدى ەڭبەكتى تالاپ ەتەتىن سالا. سوندىقتان باس­قارۋ تيىمدىلىگىن تەك قىسقا ۋاقىت ارا­لىعىمەن ولشەۋ – رەفور­مانىڭ تۇپكى ماقساتىنا قايشى كەلۋى مۇمكىن.

ساراپشىلار اتاپ وتكەن­دەي, مەكتەپ­تى ساپالى ترانس­فور­ما­تسيالاۋعا ۋاقىت, تۇراق­تى­لىق پەن ساباقتاستىق قاجەت. ەڭ ماڭىز­دىسى – رەفورمانى ەنگىزۋ­دە اسىعىس­تىققا جول بەرمەي, حالىق­ارا­لىق تاجىريبە مەن ۇلتتىق ەرەك­شە­لىكتى ۇش­تاستىرا وتىرىپ, ءتيىمدى ءارى تۇراقتى باسقارۋ مودەلىن قا­لىپتاستىرۋ.