نەسيە – نەسىبە ەمەس

حالىقتىڭ قارجى ۇيىمدارى الدىن­داعى قارىزى شەكتەن تىس كوبەيگەننەن كەيىن مەملەكەت نەسيە ماسەلەسىن رەتتەۋدى قولىنا الدى. اۋەلى موينىندا بەرەشەگى بار الەۋمەتتىك جاعدايى وسال جانداردىڭ قارىزىن تولەپ بەردى. ودان كەيىن جەكە تۇلعالار­دىڭ بانكروتتىعى تۋرالى زاڭ قابىلدادى. بانكپەن بىرلەسە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان «قارىزسىز قوعام» دا – كرەديت ماسەلەسىن رەتتەۋدىڭ ءبىر ءتاسىلى.

ال بىلتىرعى قىركۇيەكتەن باستاپ, تۇتىنۋشىلىق كەپىلسىز قارىزدار بەرۋ ماقساتىندا «شەشىم قابىلداۋ» كەزەڭى ەنگىزىلدى. قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ حابارلاۋىنشا, بۇل جاڭاشىلدىقتىڭ باستى ماقساتى – قارىز الۋشىعا ويلانىپ شەشىم قابىلداۋعا ۋاقىت بەرۋ. ءسويتىپ, نەسيەنى نەسىبەسىندەي كورەتىن ازاماتتاردىڭ ارەكەتىنە شەكتەۋ قويۋ ءارى الاياقتىق سحەمالارعا ۇرىنىپ قالۋ ىقتيمالدىلىعىن ازايتۋ. ايتالىق, 150 اەك-تەن 255 اەك-كە دەيىنگى سومانى الۋعا ءوتىنىش بەرسەڭىز, ويلانۋعا 8 ساعات ۋاقىت بەرىلەدى. ال ودان كوپ اقشا الۋعا ءۇمىتتى بولساڭىز, نەسيە جونىندەگى شەشىمىڭىز توڭىرەگىندە 24 ساعات بويى ويلانىپ-تولعانۋعا تۋرا كەلەدى. «ەگەر قارىز الۋشى شەشىم قابىلداۋ كەزەڭىندە كرەديت الۋ تۋرالى ويىن وزگەرتسە, قارىز شارتى جويىلادى دا وعان كرەديت قاراجاتى اۋدارىلمايدى», دەيدى اگەنتتىك ماماندارى.

 بيىل ناۋرىز ايىنان باستاپ حالىقتىڭ موينىنداعى قارجى اۋىرتپالىعىن جەڭىلدەتىپ, نەسيە الۋشىلار قاتارىن ازايتۋ ماقساتىندا ەلىمىز تۇتىنۋشىلىق قارىزداردى بەرۋگە قويىلا­تىن تالاپتاردى زاڭدىق تۇرعى­دان قاتايتتى. Fingramota.kz اقپاراتتىق ارناسىنىڭ دەرەگىنشە, جاڭا زاڭنامالىق وزگەرىستەرگە بايلانىستى ەندى كرەديتتى ۋاقىتىن­د­ا قايتارا الماعاندارعا جاڭا تۇتىنۋشىلىق نەسيە بەرىلمەيدى. ءتىپتى كرەديتتىك تولەمدى قىسقا مەرزىمگە كەشىكتىرسەڭىز دە بانك تۇتىنۋشىعا كرەديت بەرۋدەن باس تارتا الادى.

قارجى ماماندارىنىڭ ايتۋىن­شا, تالاپتاردىڭ قاتايۋى شامادان تىس كرەديت الۋ جاعداي­لارىن ازايتىپ, جۇرت­شىلىقتىڭ قارىز ماسەلەسىنە بايىپپەن قاراۋىنا سەپتىگىن تيگىزگەن. وعان مىنا كورسەتكىشتەر دالەل: 2024 جىلى تۇتىنۋشى­لىق نەسيەنىڭ ءوسۋى 21,9%-عا جەتسە, بىلتىر ونىڭ كولەمى 8,7% بولعان.

دەگەنمەن دە بانكتەردەن نەسيە الۋ مۇمكىندىگى شەكتەلگەننەن كەيىن كەي ازاماتتار زاڭسىز ءارى ءتيىستى ليتسەنزياسى جوق كرەديتورلاردىڭ كومەگىنە جۇگىنە باستاعان. قارجىلىق مونيتورينگ اگەنتتىگىنىڭ رەسمي ستاتيستيكاسىنا سۇيەنسەك, 2024–2025 جىلدارى زاڭسىز ميكروقارجىلىق قىزمەت دەرەكتەرى بويىنشا 19 قىلمىستىق ءىس تىركەلگەن. بيىلعى ەكى ايدىڭ وزىندە 6 قىل­مىستىق ءىس انىقتالعان. ال زاڭسىز بەرىلگەن كرەديتتەر سوماسى 220 ملرد تەڭگەدەن اسادى.

Fingramota.kz ساراپشىلارى جۇرت­شىلىقتى كولەڭكەدەگى «سۇر» كرەديتورلاردىڭ ء«مىنسىز» ۇسىنىستارىنا ۇرىنىپ قالماۋعا شاقىرادى. مامان­داردىڭ سوزىنشە, ولار ەڭ الدىمەن ازاماتتاردىڭ نەسيەگە زارۋلىگىن پايدالانىپ, سەنىمگە كىرۋگە تىرىسادى. «سۇر» كرەديتورلار باسىندا ەلدى قىزىقتىرىپ, تومەن پايىزدىق مول­شەرلەمە مەن ءتيىمدى تولەمدەر ۇسىنۋى مۇمكىن. بىراق ايىپپۇلدار مەن كوميسسيالار ەسەبىنەن بورىش بىرنەشە ەسە جوعارىلايدى. مۇندا قارىز ەسەبى كۇن سايىن جۇرگىزىلگەندىكتەن بەرەشەك جىلدام ءوسىپ, زاڭسىز كرەديتوردىڭ پاي­داسىنا قاراي كوبەيە بەرە­دى. ولاردىڭ كەلىسىمشارتى جال­عان بولعاندىقتان سوتتا كرەديت رەسىمدەلگەنىن دالەلدەۋ دە قيىن­عا سوعادى. بۇعان قوسا زاڭدى «قو­نىشىنان باسقان» نەسيە بەرۋ­شىلەردىڭ قىزمەتىنە جۇگىنگەندەر قۇقىن مەملەكەت تە قورعاي المايدى», دەيدى ساراپشىلار.

ەڭ قاۋىپتىسى, سۇر كرەديتورلار كەپىلگە كوبىنە پاتەر مەن اۆتوكولىكتى قويۋدى تالاپ ەتەدى. تولەم ءسال كەشىكسە بولدى, الاياقتار قىمبات دۇنيەنى وزدەرىنە الىپ قالۋعا تىرىسادى. ال ەگەر يەسى قارسىلىق بىلدىرسە, وعان پسيحولوگيالىق قىسىم مەن قورقىتىپ-ۇركىتۋ سەكىلدى زاڭسىز ادىستەر قولدانۋى مۇمكىن, دەيدى قارجىگەرلەر.

جالپى اينالامىزدا, الەۋ­مەتتىك جەلىلەردە, سونىڭ ىشىندە تۇر­عىندارعا ورتاق WhatsApp جەلى­سىندەگى ء«تيىمدى مولشەرلەمەمەن نەسيە الىپ بەرەمىز, تولەمى از قارىز بەرەمىز» دەگەن جارنامالاردان كوز سۇرىنەدى. قارىز شارتتارى وڭاي كورىنەتىن وسىنداي جالعان حابارلامالار اقشاعا مۇقتاج تالاي جاندى «قاقپانىنا» تۇسىرگەن. مىسالى, جاقىندا سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا زاڭسىز سحەمامەن جۇمىس ىستەپ, ەلدى الداپ كەلگەن «سۇر» كرەديتور ۇستالعان. ول 12 جىل بويى جەكە جانە زاڭدى تۇلعالارعا م ۇلىك كەپىلىمەن دە, كەپىلسىز دە جالعان مامىلەلەردى رەسىمدەي وتىرىپ, جوعارى پايىزبەن تۇراقتى تۇردە قارىز بەرىپ كەلگەن. بۇل رەتتە قارىز بويىنشا اي سايىنعى سىياقى مولشەرى بەرەشەك سوماسىنىڭ 5 پەن 10% ارالىعىن قۇراعان. بۇل دەگەنىڭىز جىلدىق 60–120% دەگەن. وسىلايشا, «سۇر» كرەديتور ازاماتتاردان 1,8 ملرد تەڭگەدەن استام پايدا كورگەن. «نەسيە بەرۋدىڭ شارتتارى تىم قولجەتىمدى بولسا, قارىز شارتتارى جاسىرىن ءارى ۇساق ارىپپەن بەرىلسە, ونداي نەسيەدەن اۋلاق بولعان جوق. جالپى, كەز كەلگەن ادام قارجى ماسەلەسىنە ساۋاتتىلىقپەن قاراعانى ءلازىم», دەيدى Fingramota.kz.