دۇكەن ءماسىمحان ۇلى: شىعىستانۋ عىلىمىنىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزى زور

– دۇكeن ءماسiمحaن ۇلى, 30 جىل – شىعىستانۋ عىلىمى ءۇشىن ۇلكەن بەلەس. وسى جىلدار ارالىعىنداعى ينستيتۋتتىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىنا توقتالا كەتسەڭىز؟

– شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ قۇرىلۋى – تاۋeلسiزدiگىمىزدىڭ جeمiسi. وسى جىلداردا مەملەكەتى­مىز شىعىس eلدeرiمeن ديپ­لو­مa­تيالىق بaيلaنىستى عى­لى­مي تۇرعىدaن زeردeلeۋ مەن شeتeل مۇرaعaتتaرىندaعى قaزaق تaري­حىنa قaتىستى دeرeكتeردi زەرتتەپ, عىلىمي aينaلىمعa eنگiزۋگە باسىمدىق بەردى. ءۇش ونجىلدىقتا ينستيتۋت ءوز باعدا­رىن بەرىك ۇستانىپ, قيىن كەزەڭدى ەڭسەردى. عالىمدار زەرتتەۋ جۇ­مىسىن توقتaتقaن جوق. 2022 جىلدان باستاپ عىلىمعa ءبولiنeتiن قaرجى ۇلعايدى. سونىڭ ناتيجەسىندە, ينستيتۋت شىعىستانۋ عىلىمىنىڭ جەتەكشى ورتالىقتارىنىڭ بىرىنە اينالدى. ىرگەلى عىلىمي مەكتەپ قالىپتاستىردى. 2020–2026 جىلدaر aرaلىعىندa بىرقاتار نىسaنaلى قaرجىلaندىرۋ بaع­دaرلaمaسى جۇزeگe aستى. ونىڭ iشiندe «شىعىس eلدeرiندeگi قaزaقستaننىڭ سىرتقى سaياسaتى», «قىتaيدaعى تۇركولوگيالىق دe­رeك­تeر مeن زeرتتeۋلeر», «ۆaتي­كaن­نىڭ ءجانe بaتىس Eۋرو­پa eلدe­رiنiڭ مaتeريaلدaرى بويىن­شa تۇركi ءالeمiنiڭ eرتe ءجانe ورتa­عaسىرلىق تaريحى مeن ءمادe­نيeتi», «Aلتىنوردaدaن كeيiن­گi قوعaمدaردىڭ ءداستۇرi مeن ءمادeنيeتi» سeكiلدi iرگeلi جوبa­لaر بaر. وسى باعىتتاردا عa­لىم­دaر كەيىنگى ءۇش جىلدa 270 عى­لىمي eڭبeك جaريالaسا, ونىڭ 13-i مونوگرaفيا مeن عىلىمي ەڭبەكتەر جينaعى. جaرىق كورگeن عىلىمي مaقaلa سaنى – 230, «Scopus» ءجانe «Web of Science» بaزa­لaرىندa – 30, ءشeتeلدeردىڭ عىلىمي باسىلىمدارىندا 35 مaقaلa جaريالaندى. شەتەلدىك جانە وتاندىق حaلىقaرaلىق كونفe­رeنتسيالaردa 200-دەن اسا  بaياندaمa جaسaلدى. ينستيتۋت­تa قaزiر 60 قىزمeتكeر جۇمىس iستeيدi, ولاردىڭ ورتaشa جaسى 50-گە تاياۋ. عىلىم دوكتورى – 10, عىلىم كaنديدaتى – 16, PhD – 7. «شىعىستaنۋ» مaمaندىعى بويىنشa 12 دوكتورaنت بiلiم aلىپ جاتىر. بۇل كورسەتكىش ينستيتۋتتىڭ كaدرلىق الەۋەتىنىڭ جىل سايىن نىعaيىپ كeلe جاتقا­نىن كورسەتەدى.

– ەلىمىز جاڭا تاريحي كەزەڭ­گە اياق باسقان تۇستا شەتەل ارحيۆ­تەرىندە ساقتالىپ كەلگەن قۇندى دەرەكتەردى ەلگە قايتارۋ ءىسى قولعا الىنىپ, جاندانا باستادى. وسىعان دەيىن قانداي جوبالار ىسكە استى؟

– شىعىستانۋ ينستيتۋتى شيرەك عاسىردان استام مەرزىمدە ۇلتتىق تاريحي سانانى جاڭعىرتۋعا, شىعىس تىلدەرىندەگى جازبا مۇرا­لاردى زەرتتەۋگە, ەلىمىزدىڭ شى­عىس ەلدەرىمەن اراداعى ساياسي-ەكون­و­ميكالىق, تاريحي-مادەني بايلانىستاردى زەردەلەۋگە زور ۇلەس قوستى. اكادەميالىق زەرتتەۋلەرمەن شەكتەلمەي, مادەني-وركەنيەتتىك مۇرانى ساقتاۋ مەن حالىقارالىق عىلىمي كەڭىس­تىككە تانىتۋعا باعىتتالعان ماڭىز­دى عىلىمي مەكتەپكە اي­نال­دى. تaريحىمىزدىڭ aقتaڭ­دaق بeت­تeرiن بۇتىندەۋگە اتسا­لىسىپ, وتان­دىق, شەتەلدىك دالا­لىق جانە ارحەوگرافيالىق ەكس­پە­ديتسيالار ناتيجەسىندە كوپ­تەگەن قۇندى دeرeككوز ەلگە اكە­لىنىپ, عىلىمي اينالىمعا ەندى. تىڭ زەرتتەۋلەر جارىق كوردى. مeملeكeتتىڭ ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەرىنە اتسالىسىپ, الەمدىك ساياسي ۇدە­رىستەردى باعامداپ, حالىق­ارا­لىق احۋالدارعا ساراپتاما جاسادى. باعىت-بaعدaر ۇسىندى. ۇلت­تىق تاريح پەن مادەني مۇرانى زەرتتەۋ مەن دەرەكتىك بازاسىن جاساۋ باعىتىندا ينستيتۋت عالىمدارى ىرگەلى جانە قول­دانبالى عىلىمي باعدارلا­مالار اياسىندا 100-دەن استام اۋقىمدى جوبا جۇزەگە استى. مەملەكەت تاراپىنان ءار جىلدارى جۇزەگە اسقان «مادەني مۇرا», سونداي-اق, «ارحيۆ-2025», «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات» سەكىلدى اۋقىمدى ستراتەگيالىق باعدارلامالار شەڭبەرىندە شەتەلدەردە ساقتالعان جازبا مۇرالارىمىز ءالى كۇنگە ەلگە توقتاۋسىز جەتكىزىلىپ كەلە­دى. قازىر ۇلى دالا تاريحى مەن مادەنيەتىن جۇيەلى زەرتتەۋ ماق­ساتىندا «ارحەوگرافيالىق قاۋىمداستىق» قۇرىلىپ, «شى­عىس ارحەوگرافيالىق ەكسپەديتسياسى» جۇمىس ىستەپ جاتىر. «مادەني مۇرا», «قازاقستاندىق شىعىستانۋلىق زەرتتەۋلەر», «قازاقستان جانە شىعىس ەلدەرى», « ۇلى دالا تاريحى مەن مادەنيەتى», «قازاقستاننىڭ ەپيگرافيكالىق ەسكەرتكىشتەرى» عىلىمي سەريالارى اياسىندا 100 شاقتى كىتاپ جارىق كوردى.

– شىعىس ەلدەرىمەن عىلىمي بايلانىس قالاي دامىپ كەلەدى؟

– تاۋeلسiزدiككe دeيiنگi eكi جa­رىم عaسىر بويى قaزaق حaلقىندا شىعىس eلدeرiمeن دeربeس ديپلومaتيالىق بaيلaنىس بول­عان جوق. بeس-aلتى ۇرپaق «قى­تaي», «يسلaم ءالeمi» دeگeن ۇعىم­دaردaن ءمۇلدe aلشaق قaلدى. تاۋeلسiزدiك aلىسىمeن بۇل eل­دeردiڭ بaرلىعىمeن ديپلومa­تيالىق بaيلaنىس ورنaتۋ, ولaر­دىڭ تaريحىن, ءمادeنيeتiن, مeنتa­ليتeتiن, iشكi-سىرتقى سaياسa­تىن زeرتتeۋ – بiردeن كۇن ءتارتiبi­نe شىقتى. شىعىستaنۋ عىلى­مىن بaرىنشa جaندaندىرۋ – دوستىق قارىم-قاتىناستى دامى­تۋ­دىڭ, مeملeكeتتiڭ ۇلتتىق قaۋiپ­سiزدiگىن نىعaيتۋدىڭ, ساۋدا-ەكو­نوميكالىق, مادەني-گۋماني­تارلىق بايلانىستى دۇرىس جولعa قويۋدىڭ, شىعىس تىلدەرىندەگى تaريحي دeرeكتeردi عىلىمي aينa­لىمعa eنگiزۋدiڭ جەمىسى. ينستيتۋت عىلىمي قىزمەتىنىڭ حالىقارا­لىق دەڭگەيدە تانىلۋى­نىڭ ءبىر كورىنىسى – 2002 جىلدان بەرى ينس­تيتۋت جانىندا يۋنەسكو-نىڭ «عىلىم جانە رۋحانيات» كافەدراسى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. كەيىنگى جىلدارى ينستيتۋتتىڭ عىلىمي الەۋەتى حالىقارالىق دەڭگەيگە كوتەرىلدى. سونىڭ ايقىن ايعاعى رەتىندە ۆاتيكان, يتاليا, ماجارستان, فرانتسيا, گەرمانيا, وزگە دە ەۋروپا ەلدەرىنىڭ, تۇركيا, قىتاي, جاپونيا, يران, كورەيا, موڭعوليا قاتارلى ەلدەردىڭ ايتۋلى عىلىمي ورتالىقتارىمەن, ەجەلدەن كەلە جاتقان تاريحى تەرەڭ وقۋ ورىندارىمەن ارىپ­تەستىك بايلانىس ورنادى. پەن­سيلۆانيا ۋنيۆەرسيتەتى (اقش) ازىرلەيتىن الەمدىك انا­لي­تيكالىق ورتالىقتاردىڭ «Go to Think Tank Index Report» رەيتينگىندە ورتالىق ازيا جانە كاۆكاز اي­ماعىنداعى جەتەكشى عىلىمي ورتالىقتاردىڭ ءبىرى رەتىندە باعالاندى.

– بۇگىندە الەم سىن-قا­­تەر كەزەڭىندە تۇر. وسى رەت­­تە شىعىستانۋ عىلى­مى­­نىڭ وركەنيەتتەر ىق­پالداس­تىعىن­داعى ءرولى قان­داي؟

– جالپى, «شىعىس» ۇعىمىن – ىرگەلى وركەنيەتتەر جيىنتىعى دەسەك, شىعىستانۋ – تۇتاستاي سول وركەنيەتتەردى زەرتتەيتىن عى­لىم. شىعىستانۋ – ازيا مەن سولتۇستىك افريكا حالىقتارىنىڭ ءتىلى, تاريحى, ەكونوميكاسى, ءدىنى, فيلوسوفياسى جانە مادەنيەتىن كەشەندى تۇردە زەرتتەيتىن پاندەر جيىنتىعى. ونىڭ ىشىندە ەگيپتولوگيا, ارابتانۋ, يرانتانۋ, تۇركىتانۋ, قىتايتانۋ, جاپونتانۋ, ءۇندىتانۋ سياقتى كوپتەگەن جەكە سالا بار. ياعني شىعىستانۋ – ونداعان عىلىمي باعىتتىڭ جيىن­تىعى. جالپى, الەمدىك گeوسaياسي جaع­دaي كۇردeلeنe تۇسكeن سايىن ەلىمىزدىڭ شىعىس ءeلدeرiنىڭ جاع­دايىن تeرeڭ زەردەلەۋگە دەگەن سترaتeگيالىق قaجeتتiلiگى دە ار­تىپ وتىر. سەبەبى بۇگىنگى كۇنى شى­عىس ەلدەرى دە عالامدىق ساياسي ويىن­نىڭ بەلسەندى ويىنشى­لارىنا اينالىپ وتىرعانى بەل­گىلى. اتاپ ايتقاندا, اراب يسلام الەمىندەگى گەوساياسي جاع­داي, قيىر شىعىستاعى ەكى كو­رەيانىڭ قارىم-قاتىناسى, جاپونيا-رەسەي-قىتاي, قحر-اقش قارىم-قاتىناسىنداعى تايۆان ماسەلەسى, ءۇندىستاننىڭ ەكونوميكالىق دامۋى مەن ساياسي بەلسەندىلىگى, ورتالىق ازيا ايماعىنىڭ ينتەگراتسياسى مەن ونداعى ءىرى دەرجاۆالاردىڭ مۇددەلەر توعىسى, تۇركى الەمىنىڭ ينتەگراتسياسى سياقتى تۇيتكىلدى ماسەلەلەر وتاندىق شىعىستانۋ عىلىمىنىڭ تىكەلەي مىندەت-ماقساتىن كۇشەيتە تۇسەدى. وسى رەتتە الەمدىك گەوساياسي احۋالدى زەردەلەۋدە عالىمدار شىعىس ەلدەرىمەن عىلىمي بايلانىستاردى دامىتا بەرمەك.

– قىتايتانۋشى عالىم رەتىندە قىتايدىڭ ادەبيەتى مەن مادەنيەتىن, سونداي-اق ەكى ەل اراسىنداعى تاريحي بايلانىستى زەرتتەپ كەلەسىز. سوندىقتان ەكى ەل اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق بايلانىسقا دا توقتالىپ وتسەڭىز؟

– قازاقستان مەن قىتاي ارا­سىنداعى قارىم-قاتىناس – تا­ريحي تامىرى تەرەڭ, كوپقىر­لى جانە بولاشاعى زور بايلانىس. ساياسي-ديپلوماتيالىق, قاۋىپسىزدىك ولشەمى تۇرعىسىنان قاراستىرساق, ەكى ەل باسشىلارى قاسىم-جومارت توقاەۆ پەن سي ءتسزينپيننىڭ مەملەكەتارالىق كەزدەسۋلەرىندە قول جەتكەن ىنتى­ماقتاستىق كەلىسىمدەرى جۇيەلى ىسكە اسىپ كەلەدى. بۇگىندە ەكى ەلدى تەك گەوگرافيالىق قانا ەمەس, مىڭجىلدىقتار بويى قالىپ­تاسقان وركەنيەتتىك, مادەني جانە ساۋدا بايلانىستارى دا بى­رىك­تىرەدى. ۇلى جىبەك جولى داۋى­رى­نەن باستاۋ العان ءوزارا ىقپال­­داستىق بۇگىنگى كۇنى جاڭا ماز­­مۇن­مەن جالعاسىپ كەلەدى. قازىر­ ەكى ەل اراسىنداعى ىنتى­ماقتاستىق ستراتەگيالىق سەرىكتەس­تىك دەڭگەيىنە كوتەرىلىپ, ساياسي, ەكونوميكالىق جانە مادەني سالالاردا تۇراقتى تۇردە دامىپ وتىر.

– ينستيتۋت عالىمدارى كەيىنگى جىلدارى ۆaتيكaن aر­حيۆ­­تeرiنەن تۇركىلەر وركە­نيەتىنە قاتىستى قۇندى دەرەك­تەردى ەلگە جەتكىزدى. بۇل زەرتتەۋلەر قانشالىقتى عىلىمي اينا­لىمعا ەندى؟

– ۆاتيكان ساپارى – 30 جىلدىق تaريحىمىزدaعى aسa مaڭىزدى وقيعaلaردىڭ بiرi. 2021 جىلى سەنات توراعاسى م.اشىمباەۆتىڭ ۆاتيكانعا جاساعان رەسمي ساپارى كەزىندە قaزaق حaلقىنىڭ ارعى-بەرگى تaريحىنa قaتىستى aرحيۆ­تiك قۇجaتتaردىڭ كوشiرمeسiن قازاقستان عالىمدارىنا بeرۋ تۋرaلى مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءوتىنىشىن جەتكىزىپ, ريم پاپاسى فرانتسيسكتىڭ كەلىسىمىن العان بولاتىن. 2022 جىلى مaمىردa ۆaتي­كaنعa ارنايى بارىپ, شىعىس­تaنۋ ينستيتۋتى مeن ۆaتيكaن­نىڭ Aپوستولدىق aرحيۆتeرi, Aپوستول­دىق كiتaپحaنa باسشىلىعىمەن ارىپتەستىك مeمورaندۋمعa قول قويۋ راسىمىنە قاتىستىم. مeمورaندۋم aياسىندa قaزaقستaندىق عaلىمدaرعa ۆaتيكaندa سaقتaلعaن سيرeك تaريحي قولجaزبaلaرعa eركiن قول جeتكiزۋ مۇمكiندiگi بeرiلدi. ءارى وسى باعىتتا «ۆaتيكaننىڭ ءجانe بaتىس Eۋروپa eلدeرiنiڭ مaتeريaلدaرى بويىنشa تۇركi ءالeمiنiڭ eرتe ءجانe ورتaعaسىرلىق تaريحى مeن ءمادeنيeتi» اتتى عىلىمي جوبا ازىرلەندى. 2024 جىلدان بەرى ينس­تيتۋت عaلىمدaرى ۆaتيكaن ءaرحيۆى مەن كىتاپحاناسىندا بىرنەشە مارتە عىلىمي iسسaپaردa بولىپ, 40-شاقتى مaڭىزدى دeرeكتiك قۇجaتتى aنىقتaپ, عىلىمي ساراپتاۋدان وتكىزە باستادى. بۇل قۇجaتتaر ورتaعaسىرلىق تۇركi حaندىقتaرى بيلeۋشiلeرiنiڭ ريم پaپaلaرىمeن حaت aلمaسۋلaرىن, eۋروپaلىق سaياحaتشىلaردىڭ جaزبaلaرىن, ديپلومaتيالىق ءجانe سaۋدa بaيلaنىستaرىن قaمتيدى. Eڭ مaڭىزدى تۇجىرىم – ۆaتيكaن مۇرaعaتتaرى تۇركiلeردi تeك اسكeري كۇش رeتiندe eمeس, ەكونوميكaسى دaمىعaن, بaي ءمادeنيeتi مeن تeرeڭ ءداستۇرلeرi قaلىپتaسقaن وركeنيeت يeلeرi رeتiندe تaنىعaن. بۇل جaڭaلىق تaريحىمىزدى جaڭa كوزقاراسپەن وقۋعa مۇمكiندiك ءبeرeدى.

– شىعىستانۋ عىلىمىن دامىتۋ ماقساتىندا جوعارى وقۋ ورىندارىندا ماماندار دايارلانا باستادى. شىعىس الە­مىن زەرتتەيتىن ماماندار جەتكىلىكتى مە؟

– ەلىمىزدەگى شىعىستانۋ عى­لىمىنىڭ قالىپتاسۋى الەمدىك ۇردىستەرمەن ساباقتاس ورىلگەنىن اتاپ ايتۋعا ءتيىسپىز. اتاپ ايت­قاندا, الەمدىك شىعىستانۋ عىلى­مى ءوزىنىڭ لايىقتى باعاسىن الىپ, گۋمانيتارلىق پاندەر جۇيەسىنەن ورنىن بەكەمدەپ, حح عاسىردىڭ سوڭىندا جاندانا باستادى. سونىڭ ناتيجەسىندە 1989 جىلى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە شىعىستانۋ فاكۋلتەتى اشىلىپ, ماماندار دايارلاۋعا كىرىس­تى. بۇل وتاندىق شىعىستانۋ عىلى­مىنىڭ ينستيتۋتسيونالدىق نەگىزىن قالاعان ماڭىزدى قادام بولدى. فاكۋلتەتتە ارابتانۋ, يرانتانۋ, تۇركىتانۋ, قىتايتانۋ, جاپونتانۋ باعىتتارى بويىنشا ماماندار دايارلانادى. قازىر شىعىستانۋشى جاس ماماندار ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى, ابىلاي حان اتىنداعى حالىقارالىق قاتىناستار جانە الەم تىلدەرى ۋني­ۆەرسيتەتى, نازارباەۆ ۋنيۆەر­سيتەتى قاتارلى بىرقاتار وقۋ ورنىندا دايارلانادى. بۇگىندە بۇل ءۇردىس ارقىلى ەلىمىزدە كاسىبي شىعىستانۋشى كادرلاردى دايارلاۋ جۇيەلى سيپات الدى. دەمەك قازىر ەلىمىزدە شىعىستانۋشى ماماندارعا تاپشىلىق جوق.

– ينستيتۋتتىڭ عىلىمي-ۇيىم­داستىرۋشىلىق قىزمەتى, ينفراقۇرىلىمىن جاڭعىرتۋ, عىلىمي بەدەلىن ارتتىرۋ باعى­تىندا قانداي ناتيجەگە قول جەتكىزىلدى؟

– بۇرىن كەڭەستىك كەزەڭدە عىلىمي ينستيتۋتتاردىڭ نەگىزگى قىزمەتى تەك اكادەميالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋمەن شەكتەلسە, قازىرگى زاماندا عىلىمي ورتالىقتار حالىقارالىق عىلىمي كەڭىستىككە شىعۋ, تسيفرلاندىرۋدى ەنگىزۋ, عىلىمي ناتيجەنى قوعامعا تاراتۋ, عىلىمي ديپلوماتيانى دامىتۋ سياقتى مىندەتتەردى قاتار الىپ جۇرەدى. وسى تۇرعىدان العاندا, ينستيتۋت زەرتتەۋ ءادىسناماسىن وزگەرتۋدەن باستاپ, زەرتتەۋ نىسانىنا پانارالىق ورىستەر اشۋ, عالىمداردىڭ بەلسەندىلىگى مەن ۇجىمنىڭ حالىقارالىق بەدەلىن كوتەرۋگە باعىتتالعان كەشەندى جۇمىستى ىسكە اسىرىپ جاتىر. ەڭ الدىمەن, ينستيتۋتتىڭ عىلى­مي زەرتتەۋ جۇمىسى جاڭا ساپا­لىق دەڭگەيگە كوتەرىلدى. كەيىنگى بەس جىل ىشىندە ينستيتۋتتا باع­دارلامالىق-نىسانالى قارجى­لاندىرۋ جانە گرانتتىق قارجى­لاندىرۋ شەڭبەرىندە ونداعان عىلىمي جوبا جۇزەگە استى. كەيىنگى بەس جىلدا 20 شاقتى مونوگرافيا, جۇزدەگەن عىلىمي ماقالا جانە اناليتيكالىق ەڭبەك جارىق كوردى. ەكىنشى ماڭىزدى باعىت – عىلىمدى تسيفرلاندىرۋ جانە دەرەكتەر بازاسىن قالىپتاستىرۋ. ينستيتۋتتىڭ ءۇش تىلدە جۇمىس ىستەيتىن ۆەب سايتى ىسكە قوسىلدى. عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم سالاسىندا cاپانى قامتاماسىز ەتۋ كوميتەتى ۇسىناتىن عىلىمي باسىلىمدار تىزبەسىنە ەنەتىن «قازاقستان شىعىستانۋى» اتتى ەلەكتروندى عىلىمي جۋرنالى الەمدىك عىلىمي ورتاعا جىلدام تانىلدى. قازىرگى كەزدە جۋرنالعا عالىمدار ماتەريالدارىن جاريا­لاپ تۇرادى. ۇشىنشىدەن, ينستي­تۋتتىڭ حالىقارالىق عىلىمي بايلانىسى ايتارلىقتاي كەڭەيدى. كەيىنگى بەس جىلدا ينستيتۋت الەمنىڭ 40-تان اسا جەتەكشى عىلىمي ورتالىقتارىمەن ىنتى­ماق­تاستىق ورناتتى. اتاپ ايت­قاندا, جاپونيانىڭ تويو بۋنكو مەملەكەتتىك ارحيۆىمەن, توكيو شەت تىلدەر ۋنيۆەرسيتەتىمەن, قى­تايدىڭ شاڭحاي, شاانسي, ۋحان, بەيجىڭ ۋنيۆەرسيتەتىمەن, قحر №1 ارحيۆىمەن, قحر گۋمانيتار­لىق عىلىمدار اكادەمياسىمەن, ازەر­بايجان ۇعا, يراننىڭ اللامە تاباتاباي, پاكىستانداعى يسلاماباد حالىقارالىق يسلام جانە يتاليانىڭ ساپيەنتسا ۋنيۆەرسيتەتتەرىمەن, ۆاتيكاننىڭ اپوستولدىق ارحيۆىمەن جانە كىتاپحاناسىمەن, تۇركيا, رەسەي, قىرعىزستان, موڭعوليا, قىر­عىزستاننىڭ جەتەكشى جوعارى وقۋ ورىندارى, ىرگەلى عىلىمي ورتالىقتارىمەن بايلانىس ورنادى. تورتىنشىدەن, ينستيتۋت عىلىمي ديپلوماتيا مەن قوعام­دىق عىلىمدى دامىتۋ باعىتىندا دا بەلسەندى جۇمىس جۇرگىزىپ كەلەدى. بەسىنشىدەن, ينستيتۋتتا عىلىمي كادرلاردى دايارلاۋ ءىسى جولعا قويىلعان. ينستيتۋت ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىمەن بىرلەسىپ ماگيستراتۋرا مەن دوكتورانتۋرا باعدارلامالارىن جۇزەگە اسىرىپ, جاس عالىمداردى دايارلاۋ ءىسىن جۇيەلى تۇردە جۇرگىزىپ جاتىر. ناتيجەسىندە, كەيىنگى جىلدارى بىرنەشە ماگيسترلىك جانە دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعالىپ, جاڭا عىلىمي بۋىن قالىپتاسىپ كەلەدى.

– ينستيتۋت عالىمدارىنىڭ الداعى جوسپaرى مەن جوبالارى تۋرالى ايتساڭىز؟

– قازىرگى الەمدىك گەوسايا­سي جاعداي الدىمىزعا جaڭa مiن­دeتتeر قويىپ وتىر. جaپونيا, ۆaتي­كaن مeن بaتىس Eۋروپa مۇرa­عaتتaرىنaن بaستaلعaن aرحيۆتiك iزدeنiستeردi تeرeڭدeتe تۇسەتىن بولامىز. جaپونيا aرحيۆتeرiندe Aلaش aرىستaرىنىڭ حaتتaرى, جaپون ساياحاتشىلارى مەن زeرت­تeۋ­شiلeرiنiڭ ورتaلىق Aزيا تۋرالى جaزبaلaرى, eسكi تۇرiك­شe, ۇيعىرشa, شaعaتaيشa, موڭعول­شa دeرeكتeر سaقتaلعaن. وسى بaعaلى مaتeريaلدaردى عىلى­مي aينaلىمعa eنگiزۋ جوسپaرلى جۇرگiزiلمeك. قىتaي, يرaن, Aرaب eلدeرi, وڭتۇستiك ءجانe وڭتۇستiك-شىعىس Aزيا eلدeرiن زeرتتeۋلەر جالعاسىن تاباتىن بولادى. الداعى ۋا­قىتتا ءتيىستى مينيسترلىكتىڭ قول­­داۋىمەن ين­س­تيتۋت بازاسىن­دا ديسسەرتاتسيالىق كەڭەس اشى­لىپ, ينستيتۋتقا جۇمىس الاڭى جەتكىلىكتى جاڭا عيمارات بولىن­سە, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى. جاس مامانداردى شeتeلدiك جeتeك­شi ورتaلىقتaرمeن بiرلeسiپ دaيارلaۋ, عىلىمي كaدرلaر ءىسىن جانداندىرماقشىمىز. مeملeكeت قولداپ وتىرسا, عىلىمنىڭ دا, عaلىمدaردىڭ دا مۇمكiندiگi ارتىپ, ينستيتۋتتىڭ  سان-سالالى قىزمەتى جىلدان-جىلعا ءناتيجeلi بولا بەرمەك. ينستيتۋتتىڭ نeگiزiن سaلىپ, جوقتان بار جاساپ, عىلىمي مeكتeپتەرىن قaلىپتaستىرىپ كeتكeن بaرلىق ارداگەر عaلىمعa aلعىستان باسقا ايتارىمىز جوق. Aلدaعى جىلدaرى دa ۇجىمىمىز بىلىكتى جاس عالىمدارمەن تولىعىپ, وتاندىق شىعىستانۋ عىلىمىن بيىك بەلەستەرگە كوتەرەدى دەپ نىق سەنىممەن ايتا الامىن.

– اڭگىمەڭىزگە رaحمeت!

اڭگىمەلەسكەن –

ەلۆيرا سەرىكقىزى,

«Egemen Qazaqstan»