مۇقاش (مۇحانبەتقالي) سەيتقازينوۆ اعانىڭ ايتىسىن تۇڭعىش رەت 1990 جىلى الماتى قالاسىندا كورگەنمىن. ءبىز وندا قازمۋ-دىڭ سوڭعى كۋرسىندا وقيتىن ەدىك. ءار وبلىستان تاڭداۋلى اقىندار, تەرمەشىلەر, جىرشىلار قاتىسقان ۇلكەن ونەر الامانى ءوتتى. سول جولى ساحناعا دومبىراسىز شىعىپ, ء«داريداي» دەپ ايتىسقان مۇقاڭا تاڭ-تاماشا قالعانبىز. بۇل ازداي, كەرەكۋدەن كەلگەن سەرىك قۇسانباەۆ اعامىز دومبىرانى سولاقاي تارتاتىن بولىپ شىقتى. ءبىرى دومبىراسىز ء«داريدايلاسا», ءبىرى دومبىرانى سولاقاي ۇستاپ شىققانى, جاسىراتىنى جوق, باسىندا كۇلكىلى كورىنگەن. كەيىن اقىنداردىڭ تابان استىندا ءسوز تاۋىپ كەتكەن تاپقىرلىعىن, ءسوز ساپتاۋىن, تەگەۋرىنىن كورگەندە, تالانتىنا قايران قالدىق.
رەسپۋبليكا جۇرتشىلىعىنا ء«داريداي» دەپ تانىلعان مۇقاش اقىنعا كەزدەسكەن قارسىلاستىڭ ءبارى: «دومبىرا تارتا المايسىڭ», دەي بەرىپتى. سوندا مۇقاڭ:
«اقىنمىن, دومبىرام جوق – ەسەسىندە,
تاعدىردىڭ بۇل جۇمباعىن شەشەسىڭ بە؟
جاراتقان ءبىرىن بەرسە, ءبىرىن بەرمەس,
قۇلاعىن جاراتقاننىڭ كەسەسىڭ بە؟», دەگەن ەكەن.
سودان بەرى وتىز التى جىل ءوتىپتى. قازىرگى ۇلىتاۋ اۋدانىنىڭ شەڭبەر اۋىلىندا تۋعان مۇقاش اعانىڭ ەسىمى ء«داريداي» اقىن اتالىپ, رەسپۋبليكا دەڭگەيىندە تانىمال بولدى. 1989–2003 جىلدارى بىرنەشە رەسپۋبليكالىق, حالىقارالىق ايتىستارعا قاتىسىپ, جۇلدەگەر اتاندى. كەزىندە قونىسباي ءابىلوۆ, ءاسيا بەركەنوۆا, اسەلحان قالىبەكوۆا, ايتاقىن بۇلعاقوۆ, شورابەك ايداروۆ, دۇيسەنباي جۇماسەيىتوۆ, ەلەنا ابدىحالىقوۆا سىندى اقىندارمەن ايتىستى. مۇقاڭنىڭ ۇلكەن دوداعا العاش بارعانداعى تۇڭعىش قارسىلاسى تالدىقورعاندىق ايتاقىن بۇلعاقوۆ بولعان ەكەن. سوندا قارسىلاسىنىڭ «تەبەگەن» ەكەنىن كورگەن مۇقاش اقىن:
«الماتى – راس, اسەم, جاسىل قالا,
وكشەلەر, بەيمەزگىلدەۋ تاسىرلاما.
ساحنا تاقىر-تۇقىر بولىپ كەتتى
شابىتىڭ باقايىڭنىڭ باسىندا ما؟», دەگەن ەكەن.
مۇقاش سەيتقازينوۆ ات جالىن تارتىپ مىنگەلى ونەردەن قول ۇزگەن جوق. قازىر قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, ۇلىتاۋ اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, ى.التىنسارين اتىنداعى توسبەلگى يەگەرى. «اقتۇما», «قارا كىتاپ», ء«داريداي-جۇرەك» جىر جيناقتارىنىڭ اۆتورى. ەسىمى «قازاقستان ايتىس اقىندارى» ەنتسيكلوپەدياسىنا ەنگەن.
جەتپىستىڭ جوتاسىنا ابىرويمەن جەتكەن اقىندى ۇلىتاۋلىقتار الاقانىنا سالدى. اقىننىڭ مەرەيىن تاسىتىپ جەتىسۋدان – ايتاقىن بۇلعاقوۆ, شىعىستان – سەرىك قۇسانباەۆ, سىردان – ەلەنا ابدىحالىقوۆا, ارقادان قويلىباي اسان كەلدى. تەاتردا وتكەن ء«داريداي-داۋرەن» اتتى شىعارماشىلىق كەشتە اقىننىڭ ء«داريدايدىڭ داپتەرىنەن» اتتى جاڭا جىر جيناعىنىڭ تۇساۋى كەسىلدى. وندا اۆتوردىڭ ولەڭدەرى, ءتۇرلى باسىلىمدا جاريالانعان ماقالالارى, تانىمال تۇلعالاردىڭ اۆتور تۋرالى جازبالارى, سۇحباتتارى ەنىپتى. جيناق ۇلىتاۋ اۋدانىنىڭ اكىمى امانجول مىرزابەكوۆتىڭ قولداۋىمەن استاناداعى «كاۋسار» باسپاسىنان جارىق كوردى.
سالتاناتتى كەشكە ۇلىتاۋ وبلىسىنىڭ اكىمى داستان رىسپەكوۆ قاتىسىپ, ىزگى تىلەگىن جەتكىزدى. سونىمەن قاتار اقىنعا پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ توراعاسى ەرلان قوشانوۆتىڭ قۇتتىقتاۋ حاتى مەن ىقىلاس گ ۇلىن تابىس ەتتى. «مۇقاش اقىننىڭ جىرلارىن مانەرلەپ وقۋ» بايقاۋىنىڭ قورىتىندىسى شىعارىلىپ, جەڭىمپازدارى ماراپاتتالدى. وسى كەش اياسىندا ۇلىتاۋ اۋداندىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيى «ايتىستىڭ اقتاڭگەرى – ءداريداي» اتتى كورمە ۇيىمداستىرىپ, كورەرمەن نازارىنا ۇسىندى. كورمەگە اقىننىڭ جىر جيناقتارى, جەكە قۇجاتتارى, فوتوسۋرەتتەرى, ماراپاتتارى, ايتاقىن بۇلعاقوۆ سىيلاعان دومبىراسى قويىلدى.
«مۇقاڭ ەكەۋمىز الماتى ساحناسىندا ايتىسىپ كورمەسەك تە, ايماقتاردا وتكەن ءىرى جىر دودالارىندا جولىمىز سان مارتە ءتۇيىستى. مۇقاڭنىڭ ساحنادا وتىرىپ تابان استىندا سۋىرىپ سالىپ ايتاتىن جىر شۋماقتارى, ءسوز ساپتاسى, ۇيقاستارى, ۇلى اباي ايتقانداي, تەپ-تەگىس, اينالاسى جۇپ-جۇمىر بوپ كەلەتىن.
ايتىستان تىسقارى جەرلەردەگى مۇقاڭنىڭ ازاماتتىق ۇستانىمى, اعالىق قامقورلىعى, كىسىلىگى مەن كىشىلىگى جايلى دا اۋىز تولتىرىپ ايتۋعا بولادى.
جەزقازعاندا وتكەن « ۇلىتاۋ ءۇنى» فەستيۆالىندە ايتىسىپ وتىرىپ:
«اۋىلى بۇل مۇقاڭنىڭ شەڭبەر دەگەن,
شەڭبەرگە ريزىقتى اللا كەم بەرمەگەن.
سول ەلدىڭ قاندىبالاق قىرانىسىڭ,
تالايدى ساحنادا شەڭگەلدەگەن», دەگەنىم بار ەدى. سول قاندىبالاق قىران مۇقاش جەتپىس دەيتىن قۇزار شىڭعا قوناقتادى», دەيدى سەرىك قۇسانباەۆ.
ۇلىتاۋ وبلىسى