ەلىمىزدىڭ سوت جۇيەسىندە ۇلكەن رەفورمالار ءجۇرىپ جاتىر. جاۋىردى جابا توقىماي ايتساق, بۇرىندارى سوت سالاسىنا حالىقتىڭ كوزقاراسى ءارتۇرلى بولاتىن. كوپشىلىك اراسىندا سۋديالار بۇرا تارتادى دەگەن پىكىر دە قالىپتاستى. «سوتقا بارا بەرگەنشە, پارا بەر» دەگەن ۋىتتى ءسوزدى دە سول ۋاقىت تۋدىرعان.
ەندى بايقاساق, سوت جۇيەسىندەگى رەفورمالار جەمىسىن بەرۋدە. سوت پروتسەستەرىن تازا ءارى اشىق وتكىزۋگە ۇلكەن بەتبۇرىس جاسالعانى كورىنەدى. كەيىننەن داۋ-داماي تۋماس ءۇشىن سوت زالىنان وتىرىستار اشىق كورسەتىلىپ, وندا ەلەكتروندىق اقپاراتتىڭ, بۇگىنگى وزىق تەحنولوگيانىڭ جەتىستىكتەرى پايدالانىلىپ كەلەدى.
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق سوتىنىڭ ازاماتتىق جانە اكىمشىلىك ىستەر جونىندەگى اپەللياتسيالىق سوت القاسىنىڭ توراعاسى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ماديار بالكەن سوت سالاسىنداعى تاجىريبەسى مول ازامات. الماتى ەكونوميكالىق سوتى توراعاسى سياقتى لاۋازىمدى قىزمەت اتقارعان ماديار بالكەن وڭتۇستىك كورەي مەملەكەتىنىڭ جوعارعى سوتىندا قىزمەتتىك تاجىريبەدەن وتكەن. ەندى جوعارىدا ايتىلعان ماسەلەلەرگە ساي اقش, تايلاند, ءۇندىستان, بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى, تۇركيا, فرانتسيا, بولگاريا, گوللانديا, سينگاپۋر سياقتى مەملەكەتتەردە بولىپ, تاجىريبە الماسقان ماماننىڭ قازاقستاندىق سوت جۇيەسىن جەتىلدىرۋ جولىندا ءوز ايتارى بار ەكەن.
– قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ حالىقارالىق ەكونوميكالىق جانە ساياسي قارىم-قاتىناستاردىڭ بەلسەندى مۇشەسى اتانىپ, دەموكراتيالىق مەملەكەت رەتىندە قالىپتاسۋى جانە ودان ءارى نىعايۋى ەلىمىزدە ءتيىمدى رەفورمالاردىڭ جۇرگىزىلۋىمەن بايلانىستى, – دەيدى ماديار بالكەن. بيىل قازاقستان ەلدىڭ نەگىزگى زاڭى – كونستيتۋتسيانىڭ 20 جىلدىعىن اتاپ وتەدى. اتا زاڭ ەلدىڭ جانە قوعامدىق-ساياسي ءومىردىڭ ءتۇرلى سالالارىن رەفورمالاۋدىڭ جەمىستى دە سەنىمدى سەرىگى بولىپ, ەكونوميكانى جاڭعىرتۋعا, مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ جاڭا جولدارىن ەنگىزۋگە جاعدايلار جاسادى. سونىڭ ىشىندە داۋلاردى شەشۋدىڭ بالامالى ادىستەرىن دامىتۋ قازاقستانداعى قۇقىقتىق رەفورمانىڭ وزەكتى, زاماناۋي مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى.
«بارشاعا ارنالعان قازىرگى زامانعى مەملەكەت: بەس ينستيتۋتتىق رەفورما» باعدارلاماسىندا ەل پرەزيدەنتى ن. نازارباەۆ بارىنشا تارتىمدى ينۆەستيتسيالىق احۋال قالىپتاستىرۋ ءۇشىن قازاقستانعا شەتەلدىك سۋديالاردى تارتا وتىرىپ, ينۆەستيتسيالىق داۋلاردى شەشۋدىڭ شەتەلدىك وزىق ستاندارتتارىن ەنگىزۋ مىندەتىن قويدى. بۇل رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن وعان «100 ناقتى قادام» جوسپارى نەگىز بولدى, وندا دۋباي تاجىريبەسى ۇلگىسىندە «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىن (AIFC) جانە حالىقارالىق اربيتراج ورتالىعىن (AIFC) قۇرۋ كوزدەلگەن.
بۇل جەردە ەكىنشى ماسەلەگە ناقتىراق توقتالسام دەيمىن. بۇگىنگى كۇنگە الەمدە وننان استام ءىرى جانە بەلگىلى اربيتراجدىق ورتالىقتار بار. ولاردىڭ قاتارىندا: ۆاشينگتونداعى ينۆەستيتسيالىق داۋلاردى شەشۋ بويىنشا حالىقارالىق ورتالىق (ICSID), لوندون, پاريج, ۆەنا, ستوكگولمدەگى كوممەرتسيالىق اربيتراج ورتالىقتارى. بۇلارمەن قاتار, توكيو, گونكونگ, سينگاپۋر, دۋباي, كۋالا-لۋمپۋردىڭ اربيتراج ورتالىقتارى جوعارى بەدەلگە يە. اتالعان ورتالىقتاردىڭ گەوگرافيالىق جاعىنان بۇلايشا ورنالاسۋى كەزدەيسوقتىق ەمەس جانە ول, ساۋدا-وندىرىستىك جانە قارجىلىق نارىقتاردى دامىتۋدىڭ جانە قولداۋدىڭ كەشەندى ينفراقۇرىلىمىنىڭ قۇرامداس بولىگى بولىپ تابىلاتىن, كوممەرتسيالىق داۋلاردى سوتتان تىس رەتتەۋ الاڭدارىنىڭ ورنالاسۋىن بىلدىرەدى. حالىقارالىق اربيتراجدىق ورتالىقتاردى قۇرۋدىڭ جەمىستى تاجىريبەسىنىڭ, ءبىر مەزگىلدە زاڭ قىزمەتىن كورسەتۋ جانە سوت قورعاۋىنا جۇگىنۋدىڭ حالىقارالىق حابىن قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىن, سونداي-اق, ايماقتاعى ىسكەرلىك بەلسەندىلىككە سەرپىن اكەلەتىنىن اتاپ وتكەن ءجون.
– حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ باعالاۋى بويىنشا, لوندوننىڭ ۇزدىك ادۆوكاتتىق كەڭسەلەرىنىڭ جۇزدىگى تەك 2012 جىلى عانا سوت داۋلارىنان, ونىڭ ىشىندە رەسەيلىك كاسىپكەرلەردىڭ قاتىسۋىمەن بولعان داۋلاردان 5,4 ميلليارد فۋنت ستەرلينگكە جۋىق تابىس تاپقان دەلىنەدى. بۇل جونىندە نە ايتاسىز؟
– بۇل راس. لوندونداعى «بەرەزوۆسكي ابراموۆيچكە قارسى» اتتى ءىس بويىنشا گونورار 100 ملن. فۋنتتان استام سومانى قۇراعان. مۇنىڭ بارلىعى ەكونوميكانىڭ ءتۇرلى سالالارىنا, كولىكتەن باستاپ, قوناقۇي جانە اۋدارماشىلىق قىزمەت كورسەتۋ سالالارىنا دەيىن وڭ اسەرىن تيگىزەدى. ءدال وسى كورسەتكىشتەر لوندون مەرى بوريس دجونسوننىڭ كاسىپكەرلەر قاۋىمداستىعىن, ءوز داۋلارىن ۇلىبريتانيانىڭ استاناسىندا شەشۋگە شاقىرىپ, تىكەلەي ۇندەۋ جاساۋىنا تۇرتكى بولعان بولسا كەرەك. قازاقستانعا الىس جانە جاقىن شەتەلدەردەن ينۆەستيتسيالىق اعىندى ارتتىرۋ ماقساتىندا, ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىمەن «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىن (AIFC) قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىن قۇرۋدا باعىت-باعدار رەتىندە دۋباي تاجىريبەسى كەزدەيسوق تاڭدالعان جوق. ازيا, ەۋروپا, امەريكانىڭ قارجىلىق ورتالىقتارىنىڭ الەمدىك جەلىسىنە جەمىستى تۇردە ينتەگراتسيالانعان دۋباي حالىقارالىق قارجى ورتالىعى (DIFC) ءباا-دە 2004 جىلى قۇرىلعان. قىسقا مەرزىم ىشىندە ول تولىققاندى تۇردە الەمدىك قارجى نارىعىنىڭ سەرپىندى دامۋشى الاڭدارىنىڭ قاتارىنا ەنىپ, ءوز قىزمەتىمەن پارسى شىعاناعى جانە افريكا ەلدەرىن قامتىپ وتىر. دۋبايدا DIFC قارجىلىق ورتالىعىنىڭ جەمىستى دامۋ جاعدايلارىنىڭ ءبىرى رەتىندە اكىمشىلىك-قارجىلىق رەتتەۋدىڭ ءتيىمدى جۇيەسىن (ورتالىقتىڭ قاتىسۋشىلارىنا ۇلكەن جەڭىلدىكتەر جانە ءتۇرلى قارجىلىق قۇرالدار بەرۋ), كولىك-كوممۋنيكاتسيالىق ينفراقۇرىلىمداردى, سونداي-اق, سوت پەن اربيتراجدا ينۆەستورلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدىڭ تاۋەلسىز ينستيتۋتتارىمەن قاتار, وزىق قۇقىقتىق جۇيەنى قۇرۋدى اتايدى. جالپى, دۋباي حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ (DIFC) قۇقىقتىق جۇيەسىنىڭ ەرەكشەلىگى, ونىڭ الەمدىك قارجى نارىعى سۋبەكتىلەرىنە كەڭىنەن تانىس اعىلشىن-ساكسون قۇقىق جۇيەسى (common law) نەگىزىندە قالىپتاستىرىلعانى بولىپ تابىلادى. ال دۋباي امىرلىگىنىڭ جانە ءباا-ءنىڭ قالعان بولىگىندە كونتينەنتالدى قۇقىق جۇيەسى جانە شاريعات جەمىستى تۇردە قولدانىلۋدا. DIFC/LCIA اربيتراج ورتالىعى دۋباي اربيتراجى جانە نەگىزى 1891 جىلى قالانعان لوندون كوممەرتسيالىق حالىقارالىق اربيتراجىنىڭ (LCIA) بىرلەسكەن پلاتفورماسى نەگىزىندە قۇرىلعان بولاتىن. بۇل دۋبايدا DIFC قارجى ورتالىعى قاتىسۋشىلارىنىڭ جانە ايماقتىڭ باسقا دا ينۆەستورلارى داۋلارىن الەمدە ەڭ جوعارى دەڭگەيدە تانىلعان اربيتراجدىق ينستيتۋتتاردىڭ ءبىرىنىڭ حالىقارالىق ءاربيترىن تارتۋ ارقىلى اعىلشىن پروتسەسسۋالدىق رەگلامەنتى نەگىزىندە جەمىستى تۇردە شەشۋگە مۇمكىندىك بەردى.
DIFC/LCIA اربيتراج ورتالىعى ءوز قىزمەتىن اربيتراج, مەدياتسيا جانە داۋلاردى شەشۋدىڭ باسقا دا بالامالى نىساندارىندا جۇزەگە اسىرادى. بۇل جەردە, اربيتراج ينستيتۋتىنىڭ ينۆەستورلارعا داۋدى شەشۋدىڭ, تاراپتاردىڭ ەرىكتى تۇردەگى قاراۋ ءراسىمىن, اربيترلەردى, داۋدى شەشۋ جولدارىن ىزدەۋگە قولداۋ كورسەتۋشى, ءبىر مەزگىلدە راسىمدەردىڭ قورىتىندىسىنا شاعىمدانۋ مۇمكىندىگىن شەكتەي الاتىن قۇقىقتىق ساراپشىلاردى تاڭداۋىنا نەگىزدەلگەن سوتتان تىس نۇسقاسىن پايدالانۋ مۇمكىندىگىن بەرەتىنىن اتاپ كەتۋ وتە ماڭىزدى.
دۋباي حالىقارالىق قارجى ورتالىعىندا (DIFC) اربيتراجدىق ورتالىق DIFC/LCIA جانە DIFC سوتتارى (DIFC Courts) اراسىنداعى ءوزارا ءتيىمدى ءىس-ارەكەتتەردى جەمىستى تۇردە جۇزەگە اسىرۋ مۇمكىن بولعانىن ەرەكشە اتاپ ءوتۋ قاجەت. بۇل ءبىرىن-ءبىرى ءوزارا تولىقتىرۋشى ەكى ينستيتۋتتار, تۇبىندە دۋباي حالىقارالىق قارجىلىق ورتالىعىنىڭ (DIFC) داۋلاردى شەشۋ بويىنشا جالپى قۇرىلىمىن – Dispute Resolution Authority (DRA)-نى قۇرايدى.
DIFC سوتتارى جانە اربيتراجدىق ورتالىقتىڭ DIFC/LCIA ءوزارا جەمىستى ءىس-ارەكەتتەرىنىڭ دالەلى, دۋبايدا «DIFC سوتتارىنىڭ No.2 of 2015 تاجىريبەلىك باسشىلىعى» قۇجاتىن قولدانۋ ءتاجىريبەسى بولا الادى, بۇل قۇجات ءوندىرىپ الۋشىعا, ەگەر بورىشقورمەن DIFC سوتتارىنىڭ شەشىمى ورىندالماسا, DIFC/LCIA اربيتراجدىق ورتالىعىنا جۇگىنۋگە جانە ورىنداۋعا قاتىستى داۋ بويىنشا اربيتراجدىڭ قوسىمشا شەشىمىن الۋعا, ول ءوز كەزەگىندە «شەتەل اربيتراجدىق شەشىمدەرىن تانۋ جانە ورىنداۋ تۋرالى» بۇۇ كونۆەنتسياسى نەگىزىندە الەمنىڭ 150 ەلىندە ورىنداتۋ مۇمكىندىگىنە قۇقىق بەرەدى. DIFC سوتتارى جانە اربيتراجدىق ورتالىقتىڭ DIFC/LCIA ءوزارا ىنتىماقتاستىعى نەگىزىندە جاسالعان بۇل قۇقىقتىق قۇرال, قازىرگى تاڭدا كوپتەگەن ەلدەردە شەتەل سوتتارىنىڭ شەشىمدەرىن تانۋ جانە ورىنداۋعا كەدەرگى بولىپ وتىرعان, حالىقارالىق قۇقىقتىق كومەك كورسەتۋ تۋرالى ەكىجاقتى مەملەكەتارالىق كەلىسىمدەردىڭ بولماۋى جايتتارىنىڭ ورنىن تولتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
DIFC/LCIA اربيتراجدىق ورتالىعىنىڭ مارتەبەسى DIFC-نىڭ 2008 جىلعى «DIFC اربيتراجى تۋرالى» زاڭىمەن ايقىندالاتىنىن اتاپ كەتۋ كەرەك, ول اربيتراجدىق ىستەردى قاراۋعا بۇرىنعىعا قاراعاندا يكەمدى جولداردى قاراستىرۋىمەن ەرەكشەلەنەدى جانە بىرقاتار ماسەلەلەر بويىنشا اربيتراجدىڭ DIFC سوتتارىمەن ءوزارا تىعىز ءىس-ارەكەتتەرىن قامتاماسىز ەتەتىن نورمالاردان تۇرادى.
كوممەرتسيالىق قۇقىق سالاسىنداعى بەدەلدى شەتەلدىك مامانداردى تارتا وتىرىپ, استانادا حالىقارالىق اربيتراجدىق ورتالىق (AIFC) قۇرۋ يدەياسى, حالىقارالىق اربيتراجدىق قاراۋلاردىڭ قاتىسۋشىلارى بولىپ تابىلاتىن بىرقاتار ءىرى كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىمەن ەرەكشە ىقىلاستى كوڭىلمەن قابىلداندى. ينۆەستورلاردىڭ حالىقارالىق اربيتراجعا قولجەتىمدىلىگىن جەڭىلدەتەتىن بۇل شەشىم, ەلباسىنىڭ ەلىمىزدە جۇزەگە اسىرىپ وتىرعان رەفورمالارىنىڭ دەر كەزىندە جاسالعانىن جانە وزەكتىلىگىن كەزەكتى رەت دالەلدەپ وتىر. سونىمەن قاتار, حالىقارالىق اربيتراجدىق ورتالىقتى (AIFC) قۇرۋ كەزىندە دۋباي ءتاجىريبەسىن قولدانۋ, ءبىزدىڭ وڭىردە كوممەرتسيالىق داۋلاردى شەشۋ بويىنشا جاڭا حالىقارالىق حاب قالىپتاستىرۋعا كومەكتەسەدى جانە قازاقستاننىڭ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭىستىكتەگى كوشباسشىلىق پوزيتسياسىن نىعايتۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى دەگەن سەنىم بار.
– ماديار تەمىر ۇلى, «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىن قۇرۋدا دۋباي تاجىريبەسى قازاقستاننىڭ وڭ جامباسىنا كەلەدى دەدىڭىز. ويتكەنى, ونداعان شەتەل مەملەكەتتەرىنە جولىڭىز ءتۇستى. سىزگە ءتارجىماشى كەرەگى جوق, اعىلشىن تىلىندە تەڭ ءسويلەسەسىز. قارجى ورتالىعىنىڭ قاراپايىم حالىققا قاي جاعىنان ءتيىمدى ەكەندىگىن تاراتىپ ايتىڭىزشى؟
– «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ ايتىلعانداردان تاعى ءبىر ۇلكەن پايداسى ءبىزدىڭ بانك جۇيەسىن جەتىلدىرۋگە ۇلكەن مۇمكىندىك جاسايدى. ماسەلەن, ءبىزدىڭ بانكتەر كليەنتتەرىنە نەسيەنى ۇلكەن وسىممەن بەرەدى. «بانك – كۇن اشىقتا قولشاتىر سياقتى سەزىلەدى, ال جاڭبىر جاۋعاندا تاپپاي قالاسىڭ» دەگەن قاناتتى ءسوز بار. بۇگىندە مىڭداعان وتانداستارىمىز پايىزى جوعارى نەسيەلەرىن وتەي الماي قايعىدان قان جۇتىپ ءجۇر. «استانا» قارجى ورتالىعى شەتەلدىك قارجى ورتالىقتارىمەن تەڭ جاعدايدا جۇمىس جاساعاندا ونداعى بانك جۇيەسىنىڭ قۇرىلىمى ءبىزدىڭ ەلگە دە جەتەدى. قازىر دۇنيەجۇزى نەسيەنى جوعارى دەگەندە 7 پايىزبەن الىپ جۇمىس جاساۋدا. ەلباسىمىز ۇلتتىق ءوندىرىستى وركەندەتۋگە ۇلكەن ءمان بەرىپ وتىر. شاعىن جانە ورتا بيزنەس – ەلىمىزدىڭ كەلەشەگى. وسىنداي جاعدايدا ءبىزدىڭ كاسىپكەرلەرىمىزدىڭ جاعدايى جاقسى بولادى دەپ ۇمىتتەنەمىن.
– «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعى جۇمىس جاساعان كەزدە ەكى مىڭنان استام جۇمىس ورنى اشىلادى, الايدا شەتەلدەن ماماندار كوپ شاقىرىلادى دەگەن قاۋىپ ايتىلادى. مۇنداي جاعدايدا ۇتىسقا كىم شىعادى؟ شەتەل ينۆەستورلارى دۋبايدا جۇمىس جاساۋعا قۇمبىل, ونداعى قارجى ورتالىعىنىڭ وليگارحتاردى ماگنيتتەي تارتۋىنىڭ سەبەبى نەدە؟
– ەكى سۇراق تا ورىندى. رەتىمەن جاۋاپ بەرەيىن. «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعى تولىق جۇمىس جاساعاندا شەتەلدىك مامانداردىڭ كوپتەپ تارتىلاتىندىعى راس. ودان قورقۋدىڭ ەشقانداي رەتى جوق.
ويتكەنى, ءبىزدىڭ ماماندار شەتەلدىك كاسىبي بىلىگى جوعارى ماماندارمەن قويان-قولتىق جۇمىس جاساۋ ارقىلى شەبەرلىگىن كوتەرەدى. بۇل ەلىمىزدىڭ كەلەشەگى ءۇشىن ماڭىزدى ماسەلە.
ەكىنشى سۇراق, نەگە دۋباي قارجى ورتالىعىنا ينۆەستورلار قۇمارتادى دەگەنگە كەلسەك, مەملەكەت ورتالىقتى اۆتونومدى ەتۋمەن كوپ ماسەلەنى شەشىپ تاستاعان. مۇندا ينۆەستورلارعا سالىق جاعىنان 5 پايىزدىق جەڭىلدىك ۇسىنىلادى. كەدەن سالاسى سياقتى ورتالىقتاردان دا جەڭىلدىك كوپ. بولەك ۇكىمەت, بولەك سوت. قىزمەت جۇيەسى سولاي قۇرىلعان. سوت سالاسىنداعى 12 سۋديانىڭ 3-ءى عانا اراب. سوت وتىرىستارى اعىلشىن تىلىندە وتەدى. مەملەكەت ودان زيان شەگىپ وتىرعان جوق. اراب سۋديالارى حالىقارالىق دەڭگەيگە كوتەرىلەدى. ولاردىڭ ءىس-تاجىريبەسى ەلدەگى قۇقىق سالاسىن جەتىلدىرەدى. دۋباي قارجى ورتالىعىندا جۇمىس جاساۋعا مىڭداعان شەتەلدىك كاسىپكەرلەر كەزەكتە تۇر.
بۇل ورايدا, ەگەر, «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىن دۋبايداعى سياقتى ينۆەستورلارعا تارتىمدى ەتە الساق, ءبىزدىڭ مەملەكەت ۇتپاسا, ۇتىلمايدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت. ءوزىڭىز ايتقانداي, قازاقستان الەمدىك بيىكتەرگە قارىشتاي بەرسىن.
اڭگىمەلەسكەن
باقتيار تايجان,
«ەگەمەن قازاقستان».
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى.