اكتيۆتەردى قايتارۋ مەن ولاردى باسقارۋدىڭ تاجىريبەلىك ارا-جىگى قالاي اجىراتىلادى؟ ەلەكتروندىق اۋكتسيونداردىڭ اشىقتىعىن كىم باقىلايدى؟ قاي م ۇلىك ءتۇرى ەڭ كۇردەلى شەشىمدى تالاپ ەتەدى؟ بۇل جۇمىستاردىڭ ناتيجەلەرى جونىندە قوعام قانشالىقتى حاباردار؟ وسى ماسەلەلەرگە قاتىستى سۇراقتاردى قايتارىلعان اكتيۆتەردى باسقارۋ كومپانياسىنىڭ باس ديرەكتورى قۋانىشبەك مۇقاشقا قويعان ەدىك.
– قۋانىشبەك جاقسىبەك ۇلى, مەملەكەتتىڭ قايتارىلعان اكتيۆتەرگە قاتىستى جۇمىسى قاي كەزەڭنەن باستاپ قايتارىلعان اكتيۆتەردى باسقارۋ كومپانياسىنىڭ قىزمەتىمەن جالعاسادى؟ جالپى, كومپانيانىڭ مىندەتتەرى اكتيۆتەردى قايتارۋ راسىمدەرىنەن نەسىمەن ەرەكشەلەنەدى؟
– اكتيۆتەردى قايتارۋ زاڭسىز الىنعان اكتيۆتەردى انىقتاۋ, ولاردىڭ زاڭسىز شىعارىلعانىن دالەلدەۋ, تەرگەۋ جۇرگىزۋ, سوت پروتسەستەرىن وتكىزۋ مەن اكتيۆتەردى مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارۋ تۋرالى شەشىم قابىلداۋدى قامتيتىن كەشەندى قۇقىق قورعاۋ جانە قۇقىق قولدانۋ ۇدەرىسىنەن تۇرادى. بۇل كەزەڭنىڭ بارلىعىن ۋاكىلەتتى مەملەكەتتىك ورگاندار جۇزەگە اسىرادى. سونىڭ ىشىندە باس پروكۋراتۋرا جانىنداعى اكتيۆتەردى قايتارۋ قىزمەتى دە بار. بۇل ۇدەرىس اكتيۆتەردىڭ مەملەكەت مەنشىگىنە زاڭدى تۇردە وتۋىمەن اياقتالادى. ال قايتارىلعان اكتيۆتەردى باسقارۋ جانە ولاردى ساتۋ جۇمىسى تەك قايتارۋ ءراسىمى تولىق اياقتالعاننان كەيىن باستالادى. بۇل كەزەڭ ەكونوميكالىق جانە باسقارۋشىلىق سيپاتقا يە. ياعني وسى كەزدە اكتيۆتەردىڭ مەملەكەت مەنشىگى ەكەنى زاڭدى تۇردە راستالادى.
قايتارىلعان اكتيۆتەردى باسقارۋ كومپانياسى وسى اكتيۆتەردىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتىپ, ولاردى اشىق ءارى ايقىن تۇردە ساتۋدى ۇيىمداستىرادى. سونداي-اق ساتۋدان تۇسكەن قاراجاتتىڭ ارنايى مەملەكەتتىك قورعا اۋدارىلۋىن قامتاماسىز ەتەدى.
– ال قايتارىلعان اكتيۆتەردى ساتۋ قانشالىقتى اشىق جۇرگىزىلەدى؟
– قايتارىلعان اكتيۆتەر تەك Sauda.E-Qazyna مەملەكەتتىك اشىق پلاتفورماسى ارقىلى ساتىلادى. ساۋداعا قاتىستى بارلىق اقپارات: اۋكتسيون تۋرالى مالىمەتتەر, باعالار جانە جەڭىمپازدار كوپشىلىككە اشىق ءارى قولجەتىمدى. بۇل بارلىق قاتىسۋشىعا تەڭ مۇمكىندىك بەرىپ, راسىمدەردىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتەدى.
ە-qazyna.kz ۆەب-پورتالى – ەلەكتروندىق ساۋدا وتكىزۋگە ارنالعان رەسمي الاڭ. پورتال مەملەكەتتىك م ۇلىك ءتىزىلىمى مەن ساۋدا تۋرالى اقپاراتقا قول جەتكىزۋدىڭ بىرىڭعاي پلاتفورماسى رەتىندە بەكىتىلگەن. مۇندا اۋكتسيوندار تۇراقتى تۇردە وتكىزىلىپ كەلەدى, قاتىسۋشىلار تاراپىنان قىزىعۋشىلىق تا جوعارى. بۇگىنگە دەيىن 831 ەلەكتروندىق ساۋدا وتكىزىلدى, ونىڭ ىشىندە 122 لوت ءساتتى ساتىلدى.
كومپانيا اكتيۆتەردى قولدانىستاعى اكتيۆتەردى باسقارۋ قاعيدالارىنا سايكەس جۇزەگە اسىرادى. ەلەكتروندىق اۋكتسيوندار – اكتيۆتەردى ساتۋدىڭ ۇتىمدى ءتاسىلى. ولار تەك ونلاين فورماتتا e-qazyna.kz ۆەب-پورتالىندا وتكىزىلەدى. مۇنداي فورمات راسىمدەردىڭ اشىقتىعىن ساقتايدى. سونداي-اق بارلىق قاتىسۋشىعا تەڭ جاعداي جاساپ, باسەكەلەستىك ورتانىڭ قالىپتاسۋىن قامتاماسىز ەتەدى. اۋكتسيون مەحانيزمى اكتيۆتەر باعاسىنىڭ وسۋىنە دە ىقپال ەتەتىنىن ناقتى تاجىريبەدە كورىپ وتىرمىز. كەي جاعدايدا ساۋدا بارىسىندا اكتيۆتەردىڭ قۇنى ايتارلىقتاي وسەدى.
مىسالى, الماتى قالاسىنداعى «بايتاق» شاعىن اۋدانىنداعى جەر تەلىمى باستاپقىدا 176 ملن تەڭگەگە باعالانىپ, اۋكتسيون ناتيجەسىندە 657 ملن تەڭگەگە ساتىلدى, ياعني باعاسى شامامەن ءتورت ەسەگە ءوستى. الماتىداعى بايتۇرسىنوۆ كوشەسى, 46 مەكەنجايىنداعى اكىمشىلىك عيماراتتىڭ باعاسى 663 ملن تەڭگەدەن 732 ملن تەڭگەگە دەيىن ءوستى. ال استانا قالاسىنداعى ق.مۇحامەدحانوۆ كوشەسىندەگى كوممەرتسيالىق نىسان 84,6 ملن تەڭگەدەن 96,8 ملن تەڭگەگە دەيىن كوتەرىلدى. مۇنداي مىسالدار باسەكەلى اۋكتسيونداردىڭ اكتيۆتەردىڭ نارىقتىق قۇنىن ايتارلىقتاي ارتتىرا الاتىنىن كورسەتەدى.
كومپانيا قىزمەتىنە قاتىستى ۋاكىلەتتى مەملەكەتتىك ورگاندارعا ەسەپ بەرىپ وتىرادى. سونىمەن قاتار پارلامەنت دەپۋتاتتارى مەن ازاماتتىق قوعام وكىلدەرى كىرەتىن قامقورشىلىق كەڭەستىڭ قوسىمشا باقىلاۋىندا. اكتيۆتەردى ساتۋدان تۇسكەن قاراجات تىكەلەي ارناۋلى مەملەكەتتىك قورعا اۋدارىلادى. وسىنىڭ بارلىعى قايتارىلعان اكتيۆتەردى مەملەكەت پەن قوعام مۇددەسىنە ءتيىمدى ءارى اشىق باسقارۋ تەتىگىن قالىپتاستىرادى.
– باسقارۋ جانە ساتۋ تۇرعىسىنان قانداي اكتيۆتەردى «ەڭ كۇردەلى» اكتيۆتەر دەر ەدىڭىز؟
– اكتيۆتەردى باسقارۋ مەن ساتۋدىڭ كۇردەلىلىگى ولاردىڭ تۇرىنە عانا ەمەس, كوبىنە ناقتى وبەكتىمەن بايلانىستى قۇقىقتىق, قارجىلىق جانە باسقارۋشىلىق فاكتورلاردىڭ جيىنتىعىنا دا بايلانىستى. كومپانيانىڭ قىزمەتى بارىسىندا باسقارۋعا 73 اكتيۆ قابىلداندى. ولاردىڭ قاتارىندا جىلجىمايتىن م ۇلىك نىساندارى, كومپانيالارداعى ۇلەستەر, كولىك قۇرالدارى, باسقا دا م ۇلىكتەر بار. سونىمەن قاتار 196 زەرگەرلىك بۇيىم قابىلداندى. قابىلدانعان اكتيۆتەردىڭ جالپى قۇنى – 99,8 ملرد تەڭگە. بۇل اكتيۆتەر پورتفەلىنىڭ كولەمى مەن ارتۇرلىلىگىن ايقىن كورسەتەدى.
ادەتتە بيزنەستەگى ۇلەستەر ەڭ كۇردەلى اكتيۆتەردىڭ قاتارىنا جاتادى. سەبەبى ولار كومپانيالاردىڭ وپەراتسيالىق قىزمەتى, كورپوراتيۆتىك باسقارۋ جاعدايى, قارجىلىق مىندەتتەمەلەرى جانە نارىقتاعى احۋالمەن تىكەلەي بايلانىستى. مۇنداي اكتيۆتەرمەن ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋگە تەرەڭ قارجىلىق جانە قۇقىقتىق تالداۋ, سونداي-اق مەملەكەت مۇددەسى ءۇشىن ولاردىڭ قۇنىن ساقتاپ, بارىنشا ءتيىمدى ساتۋعا باعىتتالعان سالماقتى باسقارۋشىلىق شەشىمدەر قاجەت.
جىلجىمايتىن م ۇلىك تە كەي جاعدايلاردا كۇردەلى اكتيۆتەر قاتارىنا كىرەدى. اسىرەسە وبەكتىگە قاتىستى كەدەرگىلەر, قۇرىلىس اياقتالماعان كەزدە نەمەسە قۇقىقتىق مارتەبەسىنە بايلانىستى ەرەكشەلىكتەر بولعان جاعدايدا. مۇنداي جاعدايدا م ۇلىكتىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋ, قۇقىقتىق تۇرعىدان دۇرىس راسىمدەۋ, ساتۋعا دۇرىس دايىنداۋ ماڭىزدى.
جەر تەلىمدەرى دە جان-جاقتى باعالاۋدى قاجەت ەتەدى. مۇندا ولاردىڭ ماقساتتى پايدالانىلۋى, قالا قۇرىلىسى تالاپتارى, ينفراقۇرىلىمنىڭ بولۋى جانە نارىقتاعى سۇرانىس ەسكەرىلەدى. كەيبىر ءوتىمدى وبەكتىلەردىڭ ءوزى ساتۋعا شىعارىلماس بۇرىن قوسىمشا دايىندىق جۇمىسىن قاجەت ەتۋى مۇمكىن. زەرگەرلىك بۇيىمدار مەن باعالى زاتتاردىڭ دا وزىندىك ەرەكشەلىگى بار. بۇل جەردە ولاردىڭ تۇپنۇسقالىعىن راستاۋ, كاسىبي باعالاۋ جۇرگىزۋ, دۇرىس ساقتاۋ شارتتارىن قامتاماسىز ەتۋ, نارىق جاعدايىنا سايكەس ساتۋدىڭ وڭتايلى ءتاسىلىن تاڭداۋ ماڭىزدى.
جالپى العاندا, «وتە وڭاي» نەمەسە «وتە كۇردەلى» دەپ بىرجاقتى ايتۋعا بولاتىن اكتيۆتەر جوق. ءاربىر وبەكت جەكە كاسىبي ءتاسىلدى قاجەت ەتەدى. 2026 جىلعى 17 ناۋرىزداعى جاعداي بويىنشا زەرگەرلىك بۇيىمداردى قوسا العاندا 178 اكتيۆ ساتىلدى. ولاردىڭ جالپى قۇنى – 51,7 ملرد تەڭگە (ققس-سىز). ونىڭ ىشىندە 50,5 ملرد تەڭگە ارناۋلى مەملەكەتتىك قورعا اۋدارىلدى.
– قانداي جاعدايدا اكتيۆتەر ساتىلماي, مەملەكەت مەنشىگىنە بەرىلەدى؟ جالپى, بۇل جۇمىستىڭ قوعامدىق اسەرى قانداي؟
– بۇل كوبىنە ستراتەگيالىق, الەۋمەتتىك نەمەسە ينفراقۇرىلىمدىق ماڭىزى بار نىساندارعا قاتىستى. ياعني ەگەر بەلگىلى ءبىر اكتيۆتى مەملەكەت ءوز ماقساتى ءۇشىن پايدالانىپ, ول قوعامعا كوبىرەك پايدا اكەلەدى دەپ ەسەپتەلسە, وندا ول ساتىلماي, مەملەكەت مەنشىگىنە بەرىلەدى. زاڭدا مۇنداي شەشىم قابىلداۋدىڭ ارنايى تەتىگى قاراستىرىلعان.
بۇل ۇدەرىستە مەملەكەتتىك ورگاندار مەن اكىمدىكتەردىڭ باستاماسى ماڭىزدى ءرول اتقارادى. تاجىريبەدە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار مەن سالالىق مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار بەلگىلى ءبىر اكتيۆتەردى قوعامدىق ماڭىزى بار ماقساتقا پايدالانۋ ءۇشىن مەملەكەتكە بەرۋ تۋرالى ۇسىنىس جاسايدى. مۇنداي تەتىكتىڭ قوعامدىق اسەرى – اكتيۆتەر تەك ساتىلىپ كەتپەي, وڭىرلەر مەن سالالاردىڭ ماڭىزدى ماسەلەلەرىن شەشۋگە پايدالانىلۋى مۇمكىن. بۇل مەملەكەتتىك م ۇلىكتى ءتيىمدى قولدانۋعا, ناقتى الەۋمەتتىك پايدا اكەلۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
وسى ءتاسىل ارقىلى بۇگىنگە دەيىن جالپى قۇنى 29,1 ملرد تەڭگە بولاتىن 32 اكتيۆ مەملەكەت مەنشىگىنە بەرىلدى. ولاردىڭ ىشىندە: اۋىل شارۋاشىلىعىنا ارنالعان جەر تەلىمدەرى, «قاراعاندى سۋ» جشس-دەگى ۇلەس, «قورعاس» حالىقارالىق شەكارا ماڭى ىنتىماقتاستىعى ورتالىعىنداعى نىساندار, استانا قالاسىنداعى تۇرعىن ءۇي, سونداي-اق ۇلتتىق مۋزەيگە بەرىلگەن تاريحي-مادەني قۇندىلىقتار بار. وسىلايشا, قايتارىلعان اكتيۆتەردى باسقارۋ ناتيجەسىندە ەكونوميكالىق تيىمدىلىكپەن قاتار ناقتى الەۋمەتتىك ناتيجە دە قامتاماسىز ەتىلەدى.
– ەلىمىزدەن تىس جەردە ورنالاسقان اكتيۆتەردى باسقارۋ, ساتۋ كەزىندە قانداي كەدەرگىلەر تۋىندايدى؟
– شەتەلدەگى اكتيۆتەرمەن جۇمىس ىستەۋ سول ەلدىڭ زاڭناماسىن قاتاڭ ساقتاۋدى تالاپ ەتەدى. وعان يۋريسديكتسيالىق تالاپتار, ۆاليۋتالىق رەتتەۋ نورمالارى, مەنشىك قۇقىعىن تىركەۋ راسىمدەرى كىرەدى. مۇنداي جوبالاردا, ادەتتە, شەتەلدىك كەڭەسشىلەر مەن زاڭگەرلىك سەرىكتەستەر تارتىلادى. بارلىق شەشىم بەلگىلەنگەن راسىمدەرگە سايكەس قابىلدانىپ, مىندەتتى تۇردە سىرتقى زاڭگەرلىك باقىلاۋمەن, سونداي-اق بارلىق ارەكەتتى قۇجاتتىق راسىمدەۋمەن جۇزەگە اسىرىلادى.
بۇگىندە ءباا-دا – 4, تۇركيادا 3 نىسان ساتىلدى. سونىمەن قاتار فرانتسياداعى 4 اكتيۆ – كومپانيانىڭ بالانسىنا قابىلدانۋ كەزەڭىندە. كومپانيا اكتيۆتەردى ساتۋ كەزىندە ەكونوميكالىق تۇرعىدان ءتيىمدى مودەلدەردى قولدانادى. نەگىزگى ماقسات ارناۋلى مەملەكەتتىك قوردى بارىنشا تولىقتىرۋ بولسا, بۇل جۇمىستاعى باستى باسىمدىقتار – ەكونوميكالىق تيىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ, تاۋەكەلدەردى ازايتۋ, اكتيۆتەردىڭ ەڭ جوعارى نارىقتىق قۇنىن قامتاماسىز ەتۋ, بارلىق وپەراتسيانىڭ اشىقتىعى مەن تەكسەرۋگە قولجەتىمدىلىگىن ساقتاۋ.
اڭگىمەلەسكەن –
بانۋ ءادىلجان,
«Egemen Qazaqstan»