تسيفرلىق داۋىردە الەۋمەتتىك جەلى ءومىردىڭ ءبىر بولشەگىنە اينالعانى اقيقات. قارىم-قاتىناس قۇرالىنان باستاپ اقپارات الاڭىنا دەيىنگى ارالىقتاعى ادام سۇرانىسىنا جاۋاپ بەرەتىن جەلىنى ەرەسەكتەر ومىرىنەن سىزىپ تاستاۋعا استە كەلمەس. دەسە دە وڭ مەن سولدى انىق ايىرا المايتىن بالالار ءۇشىن جەلىنى قولدانۋدىڭ شەگى مەن شەكاراسىن شەگەلەۋ ماڭىزدى. اتا-انا ءۇشىن تەلەفون «بالانى تىنىشتاندىراتىن قۇرالعا» اينالعان تۇستا بالالاردىڭ ونىڭ پايداسىنان تەرىس اسەرىن كوبىرەك بويىنا ءسىڭىرىپ جاتقانىنا مىسال كوپ, دەپ جازادى Egemen.kz.
قوعامنىڭ وسى تاقىرىپ توڭىرەگىندەگى دابىلى دا ورىنسىز ەمەس ەكەنىن ناقتى زەرتتەۋلەر ايقىنداپ وتىر. «Kid Security» بالالارعا ارنالعان كيبەرقاۋىپسىزدىك قوسىمشاسىنىڭ ساراپتاۋىنشا, قازاقستاندىق بالالار كۇنىنە ورتا ەسەپپەن 130 مينۋتىن TikTok-تا وتكىزەدى. كيبەرقاۋىپسىزدىك قوسىمشاسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى اسات اشامانوۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇل – الەمدەگى ەڭ جوعارى كورسەتكىشتەردىڭ ءبىرى. ماسەلەن ۇلىبريتانيالىق بالالار كۇنىنە 127 مينۋت TikTok-تا وتىرسا, جالپى الەمدىك ورتاشا كورسەتكىش 112 مينۋتتى قۇراعان. بۇدان بولەك ەل بالالارىنىڭ ۆيرتۋالدى ويىندارعا اۋەستىگى دە الەمدىك كورسەتكىشتەن كوپ بولىپ وتىر. سونىڭ ىشىندە بالالار بەلسەندى قولداناتىن Roblox ويىنىنا قازاقستان بالالارى كۇنىنە ورتاشا ەسەپپەن 150 مينۋتىن ارناسا, الەمدىك كورسەتكىش بۇل ۋاقىتتان 20 مينۋتقا از.
«Kid Security كومپانياسى بۇل شىندىقتى اتا-انا باقىلاۋى قوسىمشاسىن پايدالاناتىن مىڭداعان وتباسىنىڭ دەرەكتەرى ارقىلى كۇن سايىن تىركەپ, قاداعالاپ وتىر. ىشكى اناليتيكا, سونىڭ ىشىندە DataReportal, Ofcom, Roblox Investor Relations جانە Kaspersky دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, قازاقستاندىق بالالار الەۋمەتتىك جەلىلەر مەن ويىندارعا جۇمسايتىن ۋاقىتى بويىنشا ەۋروپا مەن اقش-تاعى قۇرداستارىنان ايتارلىقتاي الدا ەكەنىن كورسەتەدى», دەيدى اسات اشامانوۆ.
بالا جانە الەۋمەتتىك جەلى: تىيىم باستالدى!
الەمدە «تسيفرلىق تاۋەلدىلىك» ماسەلەسى قىزۋ تالقىلانىپ, ءتۇرلى شەكتەۋلەر ەنگىزىلىپ جاتقان شاقتا (ونىڭ ىشىندە قازاقستاندا 16 جاسقا دەيىنگى بالالارعا الەۋمەتتىك جەلىلەردى شەكتەۋ باستامالارى دا بار), ەلىمىزدەگى جاسوسپىرىمدەر ءۇشىن سمارتفون جاي عانا قۇرال ەمەس, نەگىزگى الەۋمەتتىك ورتاعا اينالىپ وتىر. «Kid Security كومپانياسى دەرەگىنشە, Roblox پەن TikTok-تان بولەك ەل بالالارى YouTube كەڭىستىگى مەن WhatsApp مەسسەنجەرىن دە كەڭ قولدانىپ ءجۇر. ۋاقىت كورسەتكىشتەرى YouTube – شامامەن 90 مينۋت, WhatsApp – 50 مينۋت. وسىلايشا, ەل بالالارى ءۇشىن سمارتفون ءومىردىڭ وزەگىنە اينالىپ, Roblox – اۋلاداعى ويىندى, TikTok پەن YouTube – ءبىلىم مەن كونتەنت تۇتىنۋدى, ال WhatsApp – قۇربى-دوس, سىنىپتاسپەن تىكەلەي قارىم-قاتىناستى الماستىرىپ وتىر.
الەۋمەتتىك جەلىدەگى بەتبۇرىس: نەلىكتەن وقىرماننىڭ از بولعانى جاقسى؟
ماماننىڭ تۇيىندەۋىنشە, ەلىمىزدەگى بالالاردىڭ تسيفرلىق بەلسەندىلىگى مەن تەلەفونعا تاۋەلدى بولۋىنا مىنا ءۇش نەگىزگى فاكتور اسەر ەتىپ وتىر.
«قازاقستان ءموبيلدى ينتەرنەتتىڭ قولجەتىمدىلىگى بويىنشا الەمدە الدىڭعى قاتاردا. بالالار قارجىلىق كەدەرگىلەرسىز تاۋلىك بويى ونلاين بولا الادى. ماسەلەگە كليماتتىق ەرەكشەلىكتەر دە اسەر ەتەدى. سولتۇستىك جانە ورتالىق وڭىرلەردەگى قىستىڭ ۇزاق ءارى سۋىق بولۋى بالالاردى ۇيدە كوبىرەك ۋاقىت وتكىزۋىنە ماجبۇرلەيدى. سونىڭ ناتيجەسىندە ۆيرتۋالدى الەم نەگىزگى ۋاقىت وتكىزۋ قۇرالىنا اينالادى. تەلەفونعا بالامالاردىڭ تاپشىلىعى دا جاعدايدى ۋشىقتىرىپ وتىر. كوپتەگەن وڭىرلەردە تەگىن ۇيىرمەلەر, سپورت سەكتسيالارى, قاۋىپسىز اۋلالار مەن دەمالىس ورتالىقتارى جەتكىلىكسىز. ال بۇل بوس ۋاقىتتى الەۋمەتتىك جەلىدە وتكىزۋگە سەبەپ بولۋى ىقتيمال», دەدى اسات اشامانوۆ.
تسيفرلىق شەشىم: ينتەرنەت – قاۋىپسىزدىك قۇرالىاسات اشامانوۆ زەرتتەۋدەگى ەڭ الاڭداتارلىق ماسەلە رەتىندە اتا-انالاردىڭ مىنەز-قۇلقىنا ەرەكشە نازار اۋداردى. سەبەبى «Kid Security» دەرەكتەرى بويىنشا, ەلىمىزدەگى اتا-انالاردىڭ قاۋىپسىزدىك فۋنكتسيالارىن پايدالانۋى وتە جوعارى دەڭگەيگە جەتكەن.
«قازاقستاندىق اتا-انالار بالاسىنىڭ ناقتى ورنالاسقان جەرىن ايىنا ورتا ەسەپپەن 140 رەت, كۇنىنە شامامەن 4-5 رەت تەكسەرەدى. ال ەۋروپادا بۇل كورسەتكىش – 2,5 ەسە تومەن. كۇنىنە شامامەن – 1,8 رەت. بۇل قوعامدا بالالاردىڭ فيزيكالىق قاۋىپسىزدىگىنە قاتىستى الاڭداۋشىلىقتىڭ جوعارى ەكەنىن اڭعارتادى. كوشەدە, مەكتەپتە نەمەسە اۋلادا بالاعا بىردەڭە بولىپ قالا ما دەگەن قاۋىپ اتا-انالاردى ۇنەمى گەولوكاتسيانى تەكسەرۋگە يتەرمەلەيدى», دەپ ءتۇسىندىردى ول.
كيبەرقاۋىپسىزدىك قوسىمشاسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ زەرتتەۋىنشە, قىزىعى, اتا-انالار باقىلاۋدى بەلسەندى قولدانعانىمەن, بالالاردىڭ ونلاين ارەكەتتەرى تۋرالى حابارلامالاردىڭ شامامەن 69%-ى ەلەنبەي قالادى. ياعني اتا-انا بالاسىنىڭ قايدا جۇرگەنىن بىلگىسى كەلەدى. دەسە دە بالاسىنىڭ تەلەفوندى قولدانۋ كەزىندە نە كورىپ وتىرعانىنا, كىممەن سويلەسەتىنىنە جانە قانشا ۋاقىت وتكىزەتىنىنە ءمان بەرمەيدى.
16 جاسقا تولماعاندارعا الەۋمەتتىك جەلىگە كىرۋگە تىيىم سالىنا ما؟
سوعان قاراماستان, كوپتەگەن وتباسى ءۇشىن مۇنداي قوسىمشالار ناقتى كومەككە اينالىپ وتىر. كەي اتا-انالار ءدال وسى قۇرالدار ارقىلى بالاسىنىڭ مەكتەپتە قىسىم كورىپ جۇرگەنىن انىقتاعان.
«ماسەلە TikTok-تاعى 130 مينۋتتا ەمەس. ماسەلە – اتا-انالاردىڭ كەيدە مۇنداي قوسىمشالاردى «تسيفرلىق تىنىشتاندىرعىش» رەتىندە قولدانۋىندا. ولار بالانىڭ ورنالاسقان جەرىن تەكسەرەدى, ليميت قويادى, بىراق ينتەرنەتتەگى قاۋىپسىزدىك تۋرالى اشىق اڭگىمە جۇرگىزبەيدى. سوندىقتان «تولىق باقىلاۋ» مودەلىنەن «تسيفرلىق تالىمگەرلىك» تاسىلىنە كوشۋدى ۇسىنامىن. تاۋەلدىلىك قالىپتاسپاي تۇرىپ, TikTok پەن Roblox سياقتى قوسىمشالارعا اقىلعا قونىمدى شەكتەۋ ەنگىزۋ قاجەت. سونداي-اق بالاعا ۋاقىت ءبولىپ, ونىڭ قانداي كونتەنت كورىپ جۇرگەنىن ۇنەمى تالقىلانۋى كەرەك. تەك باقىلاۋمەن شەكتەلمەي, ورتاق ەرەجەلەر مەن ىنتالاندىرۋ جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ دا ماڭىزدى», دەپ تۇيىندەدى اسات اشامانوۆ.
اۋستراليادا بالالار 16-عا تولعانشا الەۋمەتتىك جەلىنى قولدانا المايدى
ساراپشىلاردىڭ بولجامىنشا, بالالاردىڭ TikTok-قا تەلمىرىپ, ۆيرتۋالدى ويىنعا قاتىستى ويى وزگەرمەسە, 2026 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي ولاردىڭ ينتەرنەتتە وتكىزەتىن ۋاقىتى تاعى 15-20%-عا ارتۋى مۇمكىن. بۇدان تسيفرلىق داۋىردەگى اتا-انانىڭ باستى مىندەتى بالانى تەك باقىلاۋ ەمەس, قاۋىپسىز ءارى سانالى, ونلاين ورتادا تاربيەلەۋگە دەن قويۋ ەكەنى ايقىندالا تۇسەدى.