ناۋرىز مەرەكەسىنىڭ ەڭ ماڭىزدى شارتى – ەلدىك نەگىزدەردى, سالت-ءداستۇردى ۇلىقتاۋ. بىزدىڭشە, وسى نەگىز بەن ءداستۇردىڭ جۋان ورتاسىندا ۇستاز تۇر. ءالىپبيدى تانىتقان – مۇعالىم, دۇنيەتانىمدى كەڭەيتكەن – مۇعالىم, مادەنيەتتى ۇيرەتكەن – مۇعالىم. ال بۇل دەڭگەي عىلىمعا ۇلاسقاندا, ۇستازدىڭ ءمانى دە, مارتەبەسى دە ارتادى.
ستۋدەنت, جاس عالىم, مامان رەتىندە قالىپتاسۋ جولىندا وتاندىق گەوگرافيا جانە ەكولوگيا عىلىمىنداعى كورنەكتى تۇلعا, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, اباي اتىنداعى قازۇپۋ-داعى سالالىق عىلىمي مەكتەپتىڭ نەگىزىن قالاۋشى ءاليا بەيسەنوۆانى كەزىكتىرگەنىمدى تاعدىردىڭ سىيى دەپ ەسەپتەيمىن.
ءاليا سارسەنقىزى – ومىردە باعا جەتپەس جان, پاراسات پەن يناباتتىڭ ءمولدىر بۇلاعى.
1993 جىلى 16 جاسىمدا مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ, قوس اكادەميك سەرىك قيراباەۆ پەن ءاليا بەيسەنوۆانىڭ قاستەرلى شاڭىراعىنىڭ تابالدىرىعىن جاس تالاپ رەتىندە اتتادىم. اتا-انامىز ۇستاز ەدى, «ۇلكەننىڭ باتاسىن ال!» دەگەن ءبىراۋىز ءسوزى جوعارى بىلىمگە ۇمىتىلعان نيەتىمدى وسى ۇيدە قاناتتاندىردى. ء«بارى ماڭداي تەرمەن كەلەدى. وقۋ دا – جۇمىس. ىنتا مەن ەرىك-جىگەر ستۋدەنتكە دە اسا قاجەت» دەگەن ەدى سەرىك سمايىل ۇلى مەن ءاليا سارسەنقىزى. سول كۇننەن باستاپ وسى ءۇيدىڭ جىلۋىن, تاربيە تۇنعان مەكتەبىن, عىلىم مەن مادەنيەت ورەسىن سەزىنىپ ءوستىم.
اپامنىڭ ءۇيى قاشاندا زيالىلارعا تولى, عىلىمي اڭگىمە-دۇكەن دە, دارقان داستارقان دا قيراباەۆتار شاڭىراعىن قاسيەتتى ورداعا اينالدىرىپ تۇراتىن. ءاليا سارسەنقىزىمەن ءار سويلەسكەن سايىن جۇرەگىڭە ءبىر ساباق, ساناڭا ءبىر تاربيە قۇيىلا بەرەتىن. سول كىسىدەن ۇيرەنگەنىم ومىرلىك ازىعىما اينالدى. ەندى سول دانالىقتى جۇيەلەپ كورسەتەيىن:
1) وتباسى ۇيلەسىمى – ەڭ جوعارى قۇندىلىق. ءاليا اپايدىڭ وتاعاسىنا – كورنەكتى ادەبيەتتانۋشى, اكادەميك, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى سەرىك سمايىل ۇلىنا دەگەن قۇرمەتى ءبىز كورگەن تاربيەنىڭ ەڭ كوركەم ۇلگىسى ەدى. اعامىز كەلمەي داستارقانعا وتىرماۋ, جۇمىستان كەشىكسە دە كۇتىپ وتىرۋ – وتباسىنىڭ شىنايى بىرلىگى مەن سىيلاستىعىن كورسەتەتىن. اعانىڭ ءار ءسوزى – ساباق, اپانىڭ ءار ءىسى – تاعىلىم-تىن.
2) ادامدى تۋىسىنداي قابىلداۋ – تەكتىلىك بەلگىسى. ءاليا اپايدىڭ ەسىگى دە, جۇرەگى دە ءاردايىم اشىق. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ۇلكەن-كىشى شاكىرتى وسى ۇيگە كەلىپ, تۋعان باۋىرىنداي بولىپ كەتەتىن. سول جىلىلىق پەن شىنايىلىق ءبىزدى كوپ اداممەن جاقىنداتا ءتۇستى. ءالى كۇنگە دەيىن سول جاندارمەن قارىم-قاتىناستى ۇزبەي كەلەمىن. ءاليا سارسەنقىزى ادامدى باۋىر ەتە الاتىن قاسيەتكە يە ەدى.
3) قازاقى قوناقجايلىلىقتىڭ ەڭ بيىك مەكتەبى. اپامنىڭ قولىنىڭ كەڭدىگى مەن داستارقاننىڭ ءسانى – ەگىز ۇعىم ەدى. ەت اسسا, مولىنان اسىپ, استاۋعا ءۇيىپ-توگىپ, ءار قوناقتىڭ سىباعاسىن جەكە سالىپ بەرەتىن. قوناق 13.00-گە شاقىرىلسا, 12.00-دە داستارقان جايىلىپ, ءوزىمىز دە ادەمى كيىنىپ وتىراتىنبىز. ءبىرىنشى – قۋىرداق, ەكىنشى ەت بەرىپ, جايما-شۋاق ۇزىلىستەن كەيىن قولدان جاسالعان تاتتىلەرمەن شاي ۇسىناتىن. بارلىعى رەتتى بولاتىن. اپاي ماعان: «قوناق كەلسە, ءسوزىڭدى جۇيەلەپ, تىلەك ايت. سەن دە ءبىر توبەسىڭ» دەپ, مەرەيىمدى اسىرىپ قوياتىن. بايكەن ءاشىموۆ, ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ, ءازىلحان نۇرشايىقوۆ, ءابىش كەكىلباەۆ, فاريزا وڭعارسىنوۆا, ءاسانالى ءاشىموۆ, اقسەلەۋ سەيدىمبەك ت.ب. ءىرى تۇلعالار وسى شاڭىراقتىڭ كەڭ داستارقانىنان ءدام تاتقان ءساتىن كورىپ, سول ورتانىڭ اڭگىمەسىن ەستۋ مەن ءۇشىن قايتالانباس مەكتەپ بولدى.
4) اسەمدىككە قۇشتارلىق – جۇرەك مادەنيەتى. ءاليا اپايدى ديزاينەر دەسە دە, ساۋلەتشى دەسە دە ارتىق ەمەس. العان ءار زاتى تاريحى بار, ساپالى, ءمانى تەرەڭ دۇنيە بولاتىن. ءار بۇرىشتىڭ ءوز ەستەتيكاسى, ءار زاتتىڭ ءوز ورنى بار ەدى. سول ارقىلى بىزگە «ادەمىلىك ادامدى تاربيەلەيدى» دەگەن دانالىقتى ىسىمەن ۇيرەتتى.
5) ءسوزدىڭ كيەسىن سەزىنۋ. ءاليا سارسەنقىزى كىتاپتى ەرەكشە قۇرمەتتەيتىن. جازۋشىلاردىڭ شىعارمالارى مازمۇنىن سۇراپ, اقىندار ولەڭىن وقىتىپ وتىراتىن.
6) عىلىمي جاۋاپكەرشىلىك. اپايدىڭ جازعان ەڭبەكتەرى كوپ. ءار وقۋلىعىن تالداپ, قايتا قاراپ, تولىقتىرىپ وتىرۋ – ول كىسىنىڭ عالىمعا ءتان مىزعىماس قاسيەتى-ءتىن. ءوز سالاسىنىڭ جاڭاشىل ەڭبەكتەرىن شەتتەن الدىرتىپ, شاكىرتتەرىنە ناسيحاتتايتىن.
7) ەستە ساقتاۋ قابىلەتى. ءاليا اپايمەن سويلەسكەنىمىزدە ءتۇرلى ماسەلەلەردى تالداي ءجۇرىپ, ساندار مەن دەرەكتەردى تىزبەكتەپ ايتىپ وتىراتىن. سۇراق قويىلعان ساتتە جىلدام ءتۇسىنىپ, ناقتى جاۋاپ بەرۋدى تالاپ ەتەتىن. بۇل ءادىس – ويلاۋ قابىلەتىن جەتىلدىرەتىن ەرەكشە ءتاسىل ەكەنىن اڭعاردىق.
8) قامقورلىققا تولى سەزىم. ءاليا سارسەنقىزىنىڭ بويىنداعى ادامي قامقورلىق پەن مەيىرىم ءار شاكىرتىنە باعىت-باعدار بەرىپ, ءبىلىم جولىندا قاناتتاندىراتىن. ول ءاربىر ازاماتتىڭ قابىلەتى مەن قىزىعۋشىلىعىن ءدال تانىپ, دۇرىس جول نۇسقاي بىلەتىن. وسى ىزگى نيەتى مەن جاناشىرلىعى ارقاسىندا شاكىرتتەرى بۇگىندە ەلىمىزدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا ابىرويلى قىزمەت ىستەپ, تانىمال عالىمدارعا اينالدى.
ءبىزدى الماتىداعى, استاناداعى, باسقا دا قالالارداعى ارىپتەستەرىمىز ء«اليا بەيسەنوۆا مەكتەبى» دەپ قۇرمەتتەيدى. ونىڭ استارىندا جوعارىدا ايتىلعان 8 قاسيەتتەن العان ونەگەمىز تۇر.
مەنىڭ ۇلكەن باقىتىم – سەرىك اعاي مەن ءاليا اپاي ماۋەلى جاسقا جەتكەندە, ول كىسىلەردىڭ قالاۋىمەن اكادەميكتەردىڭ ۇيىندە تۇرىپ, كۇنبە-كۇن پىكىرلەسۋ, سۇحباتتاسۋ, ارينە, ساتىمەن قولعابىس ەتۋ ەدى. حالقىمىز مۇندايدى ساۋاپتى ىسكە بالايدى. شۇكىر, سولاي كوپ ساۋاپ جيناۋدىڭ ءساتى ءتۇستى.
ءوز اتا-انام دا – ءومىرىن بىلىمگە ارناعان ۇستازدار. اناشىم جۇماكۇل توتەەۆا جۇرەگىمىزگە سەنىم ۇيالاتىپ, جانىمىزعا شۋاق سىيلاسا, اسقار تاۋ مارقۇم اكەمىز قاسەن اۋەلبەك ۇلى – عۇمىرىن ۇرپاق تاربيەسىنە ارناعان ۇلاعاتتى ۇستاز-تىن. ەكەۋى حيميا-بيولوگيا سالاسىنىڭ دامۋىنا ايتارلىقتاي ۇلەس قوسىپ, تالاي شاكىرتتى عىلىم جولىنا باعىتتادى. وسىنداي وتباسىنان العان يگى تاربيەمىز ءاليا سارسەنقىزىنىڭ مەيىرىمىمەن جەتىلدى, تولىستى.
سەرىك سمايىل ۇلى مەن ءاليا سارسەنقىزى اكەمدى ەرەكشە قۇرمەتتەيتىن. اپاي ول كىسىنى «بىلىكتى باۋىرىم» دەپ جوعارى باعالاپ, ەرەكشە قادىرلەيتىن. جارىقتىق اكەمىزدىڭ ەڭبەگى مەن ونەگەسى ۇرپاعىمەن, شاكىرتتەرىمەن جاساي بەرەدى. ءالى ەسىمدە, كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعاۋ ساتىمدە اتا-انام, عىلىمي جەتەكشىلەرىم ءاليا سارسەنقىزى مەن ماحمەتقالي نۇرعالي ۇلى ەرەكشە قۋاندى. ماحمەتقالي اعاي – مادەنيەتتى تۇلعا. جالپى, سارىبەك اۋلەتى, سونىڭ ىشىندە اكەلى-بالالى نۇرعالي سارىبەك ۇلى, ماحمەتقالي نۇرعالي ۇلى – وتاندىق ەكولوگيالىق ءبىلىم مەن تاربيەگە زور ۇلەس قوسقان عالىمدار.
سەرىك سمايىل ۇلى مەن ءاليا سارسەنقىزى ۇلدارىن ەرەكشە پاراساتپەن تاربيەلەدى. اكادەميك نۇر سەرىك ۇلى مەن ديپلومات ءالىم سەرىك ۇلى – بۇگىندە الەمدىك دەڭگەيدە ابىرويلى تۇلعالار. نەمەرەلەرىنىڭ الدى – بىلىكتى ماماندار. كەلىندەرى دە اۋلەتتىڭ اسىل تاربيەسىن جالعاستىرىپ وتىر. وسىدان بەس جىلداي بۇرىن سەرىك اعايىمىز 95-كە قاراعان شاعىندا باقيعا وزدى. ەل بولىپ ۇستازداردىڭ ۇستازىن اقتىق ساپارعا شىعارىپ سالدى. سۇيەگى استاناداعى ۇلتتىق پانتەونعا قويىلدى.
وسى كۇندەرى توقساننىڭ جۋان ورتاسىنا قاراي ادىمدايتىن ءاليا اپايىمىز ەلورداداعى قيراباەۆ اۋلەتىنىڭ ساۋلەتتى شاڭىراعىنان جاڭارعان ەلىنە, ادىلەتتىك جولىنداعى مەملەكەتشىل ازاماتتارعا اق باتاسىن بەرىپ وتىر.
ۇستاز, عالىم, قايراتكەر ءاليا سارسەنقىزى – ەلى مەن جەرىن جۇرەگىندە كوتەرىپ جۇرەتىن قايسار, تەكتى قازاق قىزى. ول كىسى ءۇشىن وتانىمىزدىڭ تىنىشتىعى, حالقىمىزدىڭ ازاتتىعى مەن بىرلىگى – ەڭ باستى قۇندىلىق. ء«داستۇردى ۇمىتپاڭدار, ءبىلىم-عىلىممەن جارىسىڭدار! ناۋرىزدىڭ ءمانى – بەيبىتشىلىك, ەندەشە جاھانداعى دۇربەلەڭدى تاتۋلىق قانا توقتاتادى!» دەيدى ۇلت دانالارىنىڭ كوزىن كورگەن اسىل ۇستازىمىز.
ايگۇل دامەنوۆا,
م.ح.دۋلاتي اتىنداعى تاراز وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى