اعايىندى دۇيسەن مەن دۇيسەنبى بولىس

وسى سۋرەتتەر ىشىندە 1897 جىلى تۇسىرىلگەن «اقمولا وبلىسى. ەكى قازاق» دەگەن فوتو كوزگە جىلى ۇشىرادى. سۋرەتتەگى جىگىتتەردىڭ اعايىندىلار ەكەنى بىردەن بايقالىپ تۇر. ەكەۋى دە ۇستىنە جاعالى بارقىت شاپان كيگەن, بەلىنە كۇمىستەن سوعىلعان كىسە بەلدىك بايلاعان. شاپانىنىڭ جيەگى دە التىن تۇستەس گالۋنمەن كومكەرىلگەن. ەكەۋىنىڭ دە باسىندا – زەرلى تاقيا. اياعىنا كيگەن ەتىگى دە جالتىراپ كوزگە بىردەن تۇسەدى. سوعان قاراعاندا اۋقاتتى وتباسىنان شىققانى انىق. سوناۋ الىستان كەلگەن فرانتسۋز زەرتتەۋشىسى ەكى قازاق جىگىتىن قاتار وتىرعىزىپ سۋرەتكە تۇسىرسە, بۇلاردىڭ بەكەر ادام بولماعانى عوي. كىم بىلەدى, بالكىم ءوز ۋاقىتىنىڭ بەدەلدى ادامدارى شىعار. وسىنداي ويدىڭ جەتەگىندە جۇرگەندە تاريحي سۋرەت دەگەندە جانى قالمايتىن اتىراۋلىق جۋرناليست نۇربەرگەن ماقىممەن اڭگىمەلەسىپ قالدىق. ول جوزەف دە بايدىڭ كىتابىن پاراقتاپ شىققان ەكەن, سول ازاماتتىڭ كومەگىمەن سۋرەتتەگى ادامداردىڭ اتى-ءجونىن انىقتاۋدىڭ تيەگى اعىتىلا كەتتى.

جوزەف دە باي رەسەيگە جاساعان ارحەولوگيا-ەتنوگرافيالىق ساپارىنان «ەدىلدەن ەرتىسكە دەيىن» («وت ۆولگي دو يرتىشا») دەگەن فرانتسۋز تىلىندەگى جولجازبا كىتابىن شىعارىپتى. وسى كىتاپ 1898 جىلى ورىس تىلىنە اۋدارىلىپ, توبىلداعى ءبىر باسپادان جەكە جيناق رەتىندە جارىق كورىپتى. كىتاپتى فرانتسۋز تىلىنەن ورىسشاعا توبىل گيمنازياسىنىڭ وقىتۋشىسى ە.مادجي اۋدارعانىن دا ايتا كەتەيىك. جوزەف دە باي كىتابىندا رەسەيدىڭ ەۋروپالىق ءبولىمى مەن باتىس سىبىرگە قالاي بارعانىنان باستاپ, قانداي وڭىرلەردى ارالاعانىن, قاي جەردە قانداي جادىگەردى كەزدەستىرگەنىن تاپتىشتەپ تۇرىپ جازعان.

جوزەفتىڭ تابانى توبىلعا تيگەن سوڭ, ودان ءارى ومبىعا بارۋدى ويلاستىرىپتى. توبىلدان «Saropoul» دەگەن پاروحودقا ءمىنىپ, بەس كۇن دەگەندە ومبىعا ازەر جەتىپتى. ءسويتىپ, اقمولا وبلىسىنىڭ ۆيتسە-گۋبەرناتورى الەكساندر دميتريەۆ-مامونتوۆپەن بىرگە تارانتاسپەن قازاق اۋىلدارىن ارالاپ, اقمولا وبلىسى قازاقتارىنىڭ تىنىس-تىرشىلىگىمەن تانىسۋعا مۇمكىندىك الىپتى. سول كەزدە اعايىندى دۇيسەن مەن دۇيسەنبى جانعوسقيندەرمەن جۇزدەسىپ, ەكەۋىن سۋرەتكە تۇسىرگەن. ول كىتابىندا بىلاي دەپ جازادى: «ومبى توبىل گۋبەرنياسى مەن قازاق دالاسىنىڭ شەكاراسىندا ورنالاسقان. دالانىڭ باستى قالاسى رەتىندە اقمولانى اتار ەدىك, الايدا قاتىناس جولدارىنىڭ قولايسىزدىعىنا بايلانىستى گەنەرال-گۋبەرناتور مەن گۋبەرناتور ومبىدا تۇرادى. ومبىعا تيەسىلى جەرلەر توبىل گۋبەرنياسىنىڭ اۋماعىندا ورنالاسقان. ماعان 5 مىڭ باس مالى جانە 40 كيىز ءۇيى بار قازاق دۋيسەن دجانلاسكينگە بارۋىم ءۇشىن سول جەرلەردەن وتۋىمە تۋرا كەلدى. بۇل قازاق وركەنيەتتى بويىنا سىڭىرگەن كىسى ەكەن. بۇرىن بولىس قىزمەتىن اتقارعان جانە ۇلگىلى قىزمەتى ءۇشىن يمپەراتورلىق ۇكىمەتتەن ارنايى سىيلىق رەتىندە شاپان العان». فرانتسۋز زەرتتەۋشىسىنىڭ دۋيسەن دجانلاسكين دەپ وتىرعانى – سۋرەتتەگى جىگىتتەردىڭ ءبىرى دۇيسەن جانعوسقين. ويىمىز الداماعان ەكەن, فوتوداعى ادام مىڭداعان مالى بار باي ءارى بولىس بولعان قازاق بولىپ شىقتى.

دەرەكتەردە دۇيسەننىڭ 1892 جىلى وتكەن تايىنشاكول جارمەڭكەسى كەزىندە 50-100 باس جىلقى, 20-50 بۇقا جانە 100-150 قوي جەتكىزگەنى ايتىلعان. ومبى قالاسىنان جارىق كورگەن «كيرگيزسكايا ستەپنايا گازەتا» باسىلىمىنىڭ 1895 جىلعى №31 سانىندا «دالا حابارلارى» ايدارىندا «قازاق دالاسىنداعى فرانتسۋز ساياحاتشىلارى» دەگەن ماقالا جاريالانعان. وسى ماقالادا: «قازىرگى ۋاقىتتا ومبىدا ارحەولوگيانى زەرتتەۋ ماقساتىندا ەۋروپانى ارالاپ جۇرگەن تاعى ءبىر ساياحاتشى بارون دە باي قوناق بولىپ جاتىر. ول بۇعان دەيىن يتاليا, يسپانيا, پورتۋگاليا, اۋستريا, شۆە-تسيا, ماجارستان جانە دانيانى ارالاپ, زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەننەن كەيىن, رەسەي ارحەولوگياسىن تۇگەندەۋگە كىرىسكەن. وتكەن جەكسەنبىدە بارون دە باي قورعان ۋەزىنىڭ قازاعى دۇيسەن جانعوسقيننىڭ شاڭىراعىنا ارنايى بارىپ قايتتى. قوناقجاي ءۇي يەسى باروندى جانە ونىمەن بىرگە جۇرگەن ادامداردى جىلى قارسى الىپ, قوناق ەتتى», – دەپ جازىلعان. سونداي-اق ماقالادا شەتەلدىك سايا­حات­شىنىڭ قازاقتىڭ ەتنوگرا­فيا­لىق بۇيىمدارىنا قىزىعۋشىلىق تانىتقانى, بالۋاندار كۇرەسىن, كۇيشى-دومبىراشىلاردىڭ ونەرىن تاما­شا­لاعانى جازىلعان. وسى گازەت­تىڭ 1889 جىلعى №27 سانىندا ومبى قايىرىمدىلىق قوعامى مۇشەلىگىنە قابىلدانعان قازاقتاردىڭ ءتىزىمى بەرىلگەن. وسىندا دا دۇيسەن مەن دۇيسەنبى جانعوسقيندەردىڭ اتى اتالىپ, 6 رۋبل كولەمىندە جارنا تولەپ, قوعامعا مۇشە بولعانى ايتىلعان.

1889 جىلى قاعازعا تۇسكەن «ۆەدو­موست و چيسلە كيرگيزسكيح ۆولوستەي, اۋلوۆ ي كيبيتوك ۆ اكمولينسكوي وبلاستي (نا ترەحلەتيە 1887–1989 گگ.)» دەگەن قۇجاتتا قورعان بولىسىنىڭ باسقارۋشىسى دۇيسەن جانعوسقين مەن كانديداتى دۇيسەنبى جانعوسقيننىڭ اتى اتالادى. سول سەكىلدى ء«حىح–حح عاسىر­دىڭ باسىنداعى قازاق دالاسىن باسقارۋ جۇيەسىندەگى بولىس ينستيتۋتى» اتتى قۇجاتتار مونوگرافياسىندا دۇيسەن جانعوسقيننىڭ 1890 جىلدارى اقمولا وبلىسى ومبى ۋەزىنە قاراستى قورعان بولىسىن باسقارعانى جازىلعان. سونىمەن قاتار ورتالىق مەملەكەتتىك ارحيۆتە دۇيسەننىڭ بولىس كەزىندەگى قىزمەتتىك ءمورى دە ساقتالعانى كورسەتىلگەن.

نۇربەرگەن ماقىمنىڭ ايتۋىنشا, دۇيسەننىڭ باۋىرى دۇيسەنبى دە بولىس سايلانعان ەكەن. دۇيسەن 1881–1889 جىلدارى قاتارىنان ءۇش رەت, ال ءىنىسى دۇيسەنبى 1890–1893 جىلدارى بولىس بولىپتى. جوزەف دە باي اعايىندى قازاقتاردى 1897 جىلى سۋرەتكە تۇسىرگەندە ەكەۋىنىڭ دە بيلىكتەن بوساعان كەزى ەدى. ودان ءارى بولىستىقتى دۇيسەننىڭ بالاسى قۇسايىن قولىنا العان. دۇيسەننىڭ وتىرعان اۋى­لىن جۇرت «دۇيسەن اۋىلى» اتاپ كەتكەن. بۇل – شامامەن قازىرگى ومبىداعى بەلسەندى قازاق اۋىلىنىڭ ماڭى. سونىمەن قاتار «اكمولينسكيە وبلاستنىە ۆەدوموستي» گازەتىنىڭ 1908 جىلعى №24 سانىندا دۇيسەننىڭ يىعىنا ەكىنشى دارەجەلى قۇرمەتتى شاپان جابىلعانى ايتىلسا, وسى باسىلىمنىڭ 1911 جىلعى №22 سانىندا پەتروپاۆل ۋەزى جامانتۇز بولىسىنا قاراستى №6 اۋىلدىڭ حالىق سوتى بولعانى جازىلعان.

بۇگىندە اعالى-ءىنىلى جانعوسقيندەردى ەشكىم بىلە بەرمەيدى. الايدا ولاردىڭ بەينەلەرى سوناۋ پاريجدەن كەلگەن فرانتسۋز ساياحاتشىسىنىڭ فوتوقورىندا ماڭگىلىككە ساقتالىپ قالدى.