عىلىمدى قولداۋ – ەل بولاشاعىنا سالىنعان ينۆەستيتسيا

جاڭا عىلىمي ساياساتتىڭ نازارىندا – ەڭ الدىمەن ادام, عالىم. ويتكەنى عىلىمنىڭ بولاشاعى جاس زەرتتەۋشىلەردىڭ كەلۋىمەن جانە ولاردىڭ كاسىبي دامۋىنا تۇراقتى جاعداي جاساۋمەن تىكەلەي بايلانىستى. ينفراقۇرىلىم مەن قارجىلاندىرۋ قانشالىقتى ماڭىزدى بولعانىمەن, عىلىمعا جاڭا بۋىن كەلمەيىنشە ۇزاق مەرزىمدى ناتيجەگە قول جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان بۇگىندە جۇرگىزىلىپ جاتقان رەفورمالاردىڭ نەگىزىندە ءدال وسى قاعيدا جاتىر.

سوڭعى جىلدارى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان «جاس عالىم» گرانتتىق باعدارلاماسى ەلدىڭ عىلىمي قۇرامىن جاڭارتۋدىڭ ماڭىزدى تەتىكتەرىنىڭ بىرىنە اينالدى. باعدارلاما ىسكە قوسىلعان كەزدە جاس زەرتتەۋشىلەرگە مىڭعا دەيىن گرانت ءبولۋ مىندەتى قويىلعان ەدى. بۇل ماقسات ءىس جۇزىندە ورىندالدى.

2022-2025 جىلدارى وتكىزىلگەن كونكۋرستار ناتيجەسىندە جالپى سوماسى 23,16 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن 941 عىلىمي جوبا قولداۋ تاپتى. بۇل تەك ساندىق ناتيجە ەمەس. بۇل – جاستاردىڭ مەملەكەتتىك عىلىمي ساياساتتىڭ تولىققاندى بولىگىنە اينالىپ كەلە جاتقانىن بىلدىرەتىن ماڭىزدى ينستيتۋتسيونالدىق بەلگى.

الەۋمەتتىك عىلىمنىڭ الەۋەتى

عىلىمنىڭ جاسارۋ ءۇردىسى ستاتيستيكادان دا ايقىن كورىنەدى. بۇگىندە ەلىمىزدەگى زەرتتەۋشىلەردىڭ 47 پايىزىن, ياعني 12 758 ادامدى جاس عالىمدار قۇرايدى. 2025 جىلعا قاراي ولاردىڭ گرانتتىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا قوسقان ۇلەسى 30,1 پايىزعا جەتتى. دەمەك, عىلىمي قاۋىمداستىقتىڭ جارتىسىنا جۋىعى وتاندىق عىلىمنىڭ جاڭا كەلبەتىن قالىپتاستىرىپ وتىرعان جاس بۋىن وكىلدەرى.

باعدارلامانى قارجىلاندىرۋ دا تۇراقتى ءوسىم كورسەتىپ كەلەدى. ماسەلەن, 2023 جىلى 2,75 ملرد تەڭگە بولىنسە, 2025 جىلى بۇل كورسەتكىش 7,58 ملرد تەڭگەگە دەيىن ارتتى. مۇنداي ديناميكا مەملەكەتتىڭ جاستاردىڭ عىلىمي الەۋەتىن دامىتۋعا ستراتەگيالىق باسىمدىق بەرىپ وتىرعانىن اڭعارتادى.

«جاس عالىم» باعدارلاماسى تەك جەكە جوبالاردى قولداۋمەن شەكتەلمەيدى. ول عىلىمي زەرتتەۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋعا, اكادەميالىق باسەكەلەستىكتى كۇشەيتۋگە, جاريالانىم بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋعا جانە حالىقارالىق دەڭگەيدە باسەكەگە قابىلەتتى جاڭا عىلىمي كوشباسشىلاردىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتەدى.

سونىمەن بىرگە جاس بۋىن عالىمداردى قولداۋ تەك گرانتتىق قارجىلاندىرۋمەن عانا شەكتەلمەۋى ءتيىس. تۇراقتى عىلىمي ەكوجۇيە قالىپتاستىرۋ ءۇشىن كەشەندى كوزقاراس قاجەت. عالىم ءوز زەرتتەۋىنە تولىققاندى كوڭىل ءبولۋى ءۇشىن ونىڭ الەۋمەتتىك تۇراقتىلىعى دا قامتاماسىز ەتىلۋى ماڭىزدى.

الماسادام ساتقاليەۆ: عىلىمدى ىلگەرىلەتۋ الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمنان باستالادى

وسى باعىتتا 2023-2026 جىلدارى جاس عالىمداردى تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا ناقتى شارالار جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. بۇگىنگە دەيىن 606 پاتەر تابىستالدى. ونىڭ ىشىندە 483 پاتەر «وتباسى بانك» ارقىلى جەڭىلدەتىلگەن نەسيەلەۋ باعدارلاماسى اياسىندا بەرىلدى. سونىمەن قاتار الماتى قالاسىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن سوڭعى ەكى جىل ىشىندە 118 پاتەر جاس زەرتتەۋشىلەرگە وتەۋسىز نەگىزدە ءبولىندى.

بۇل شارالار عىلىمي مانساپتىڭ تارتىمدىلىعىن ارتتىرىپ, تالانتتى مامانداردىڭ ۋنيۆەرسيتەتتەر مەن عىلىمي ورتالىقتاردا تۇراقتاپ جۇمىس ىستەۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى. ەگەر «جاس عالىم» باعدارلاماسى كاسىبي دامۋعا جاعداي جاساسا, الەۋمەتتىك قولداۋ عىلىمي قىزمەتتىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتەدى. ناتيجەسىندە عىلىمي مانساپتىڭ جاڭا مودەلى قالىپتاسۋدا – بولجامدى, باسەكەگە قابىلەتتى جانە الەۋمەتتىك تۇرعىدان قورعالعان.

عالىمدارعا كورسەتىلىپ وتىرعان مۇنداي قولداۋ عىلىمي قاۋىمداستىقتىڭ الدىنا جاڭا مىندەتتەر قويادى. قازىرگى عىلىم تەك ءبىلىم ءوندىرۋشى سالا عانا ەمەس, ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا تىكەلەي ىقپال ەتەتىن ماڭىزدى كۇشكە اينالۋى ءتيىس. ونەركاسىپ, ەنەرگەتيكا, دەنساۋلىق ساقتاۋ, اگرارلىق سەكتور, ەكولوگيا جانە وڭىرلىك دامۋ باعىتتارىندا ناقتى شەشىمدەر ۇسىنۋ – بۇگىنگى عىلىمنىڭ باستى ميسسيالارىنىڭ ءبىرى. جاڭا عىلىمي ساياساتتىڭ تيىمدىلىگى ەنگىزىلگەن تەحنولوگيالارمەن, دايارلانعان كادرلارمەن جانە ناقتى ەكونوميكالىق ناتيجەلەرمەن ولشەنەدى.

عىلىمنىڭ وڭىرلىك قۇرىلىمى دا بىرتىندەپ ايقىندالا باستادى. الماتى مەن استانا ءىرى عىلىمي ورتالىقتار رەتىندە كوش باستاپ وتىر. الماتى قالاسىنىڭ ۇلەسىنە عىلىمي-زەرتتەۋ جانە تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستارعا (عزتكج) جۇمسالاتىن ىشكى شىعىنداردىڭ 43 پايىزدان استامى تيەسىلى بولسا, استانا قالاسى 20,4 پايىزدى قۇرايدى. بۇل ەكى قالادا عىلىمي ينفراقۇرىلىمنىڭ, ۋنيۆەرسيتەتتىك عىلىمنىڭ جانە زەرتتەۋ قۇزىرەتتەرىنىڭ جوعارى دەڭگەيدە شوعىرلانعانىن كورسەتەدى.

سونىمەن بىرگە وڭىرلەردە دە عىلىمي بەلسەندىلىك ارتىپ كەلەدى. مىسالى, ماڭعىستاۋ وبلىسىندا عزتكج-نىڭ 86 پايىزى ۇيىمداردىڭ ءوز قاراجاتى ەسەبىنەن قارجىلاندىرىلادى. بۇل بيزنەستىڭ عىلىمعا بەلسەندى قاتىسىپ وتىرعانىن جانە عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ ەكونوميكامەن تىعىز بايلانىستا دامىپ كەلە جاتقانىن كورسەتەدى. وڭىردەگى عالىمداردىڭ ورتاشا جالاقىسى 845 مىڭ تەڭگەگە جەتىپ, رەسپۋبليكالىق ورتاشا دەڭگەيدەن 2,4 ەسە جوعارى.

عىلىمي ديسسەرتاتسيا تاقىرىپتارىن بىرىڭعاي بازا ارقىلى قاداعالاۋ مۇمكىن بە؟

مەملەكەت وڭىرلىك عىلىمي ورتالىقتار جۇيەسىن قالىپتاستىرۋعا دا ەرەكشە نازار اۋدارىپ وتىر. 2024-2026 جىلدارعا ارنالعان باعدارلامالىق-ماقساتتى قارجىلاندىرۋ كونكۋرسى اياسىندا وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتتەر بازاسىندا التى اكادەميالىق جانە زەرتتەۋ وزىقتىق ورتالىعىن قۇرۋ جۇمىسى باستالدى. بۇل ورتالىقتار ەلىمىزدىڭ نەگىزگى ماكرووڭىرلەرىن قامتيدى.

اتاپ ايتقاندا, كاسپي تەحنولوگيالار جانە ينجينيرينگ ۋنيۆەرسيتەتى – باتىس ءوڭىرىن, اقتوبە جانە قوستاناي وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتتەرى – باتىس پەن سولتۇستىكتى, تاراز ۋنيۆەرسيتەتى – وڭتۇستىكتى, حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتى – وڭتۇستىك-شىعىستى, ال شىعىس قازاقستان تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى شىعىس ءوڭىردىڭ عىلىمي الەۋەتىن دامىتۋعا باعىتتالعان.

2025-2027 جىلدارعا ارنالعان كەلەسى كەزەڭدە بۇل تاجىريبە كەڭەيتىلەدى. وزىقتىق ورتالىقتارى قاتارىن تولىقتىرۋ ءۇشىن باتىس قازاقستان, اتىراۋ, سولتۇستىك قازاقستان, كوكشەتاۋ جانە پاۆلودار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتتەرى قاتىساتىن جاڭا كونكۋرستىق كەزەڭ جوسپارلانىپ وتىر.

ماڭىزدىسى – بۇل جۇيە تۇراقتى مارتەبەگە نەگىزدەلمەيدى. وزىقتىق ورتالىقتارى ءوز مارتەبەسىن ناقتى عىلىمي ناتيجەلەر ارقىلى دالەلدەۋى ءتيىس. مۇنداي ءتاسىل وڭىرلەر اراسىندا عىلىمي حاب بولۋ ءۇشىن سالاۋاتتى باسەكەلەستىك قالىپتاستىرادى.

وڭىرلىك عىلىمي ساياساتتى دامىتۋعا ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى پرەزيديۋمىنىڭ كوشپەلى وتىرىستارى دا ىقپال ەتىپ جاتىر. بۇل فورمات عىلىمي كۇن ءتارتىبىن وڭىرلەردىڭ ناقتى قاجەتتىلىكتەرىمەن ۇيلەستىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

سونىمەن قاتار وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتتەر حالىقارالىق سەرىكتەستىك ارقىلى دا نىعايىپ جاتىر. قازىرگى تاڭدا 40 جەتەكشى شەتەلدىك ۋنيۆەرسيتەتپەن ستراتەگيالىق سەرىكتەستىك ورناتىلىپ, ۇلىبريتانيا, قىتاي, اقش, يتاليا, وڭتۇستىك كورەيا جانە باسقا دا ەلدەردىڭ اكادەميالىق مەكتەپتەرىن ۇسىناتىن 33 فيليال جۇمىس ىستەيدى.

جالپى العاندا, اكادەميالىق جانە زەرتتەۋ وزىقتىق ورتالىقتارى, شەتەلدىك ۋنيۆەرسيتەتتەر فيليالدارى جانە ۇجىمدىق پايدالانۋداعى زاماناۋي زەرتحانالار – عىلىمنىڭ قوعامداعى ءرولىن كۇشەيتىپ, ونىڭ ەكونوميكاعا ناقتى ىقپالىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان ءبىرتۇتاس جۇيەنىڭ قۇرامداس بولىكتەرى.

سونىمەن بىرگە بارلىق وڭىرلەردە سالالىق ەرەكشەلىكتەردى ەسكەرە وتىرىپ عىلىمدى دامىتۋدىڭ باسىم باعىتتارى ايقىندالدى. ءوڭىر اكىمدەرىنىڭ توراعالىعىمەن عىلىم جونىندەگى كەڭەستەر قۇرىلدى. ال 2026-2030 جىلدارعا ارنالعان وڭىرلەردى دامىتۋ جوسپارلارىنا عزتكج-عا جۇمسالاتىن ىشكى شىعىنداردىڭ جالپى وڭىرلىك ونىمدەگى ۇلەسىن ارتتىرۋ كورسەتكىشى ەنگىزىلدى.

سوڭعى ەكى جىل ىشىندە وڭىرلەردە 13 عىلىمي-تەحنولوگيالىق سەسسيا وتكىزىلىپ, ءىرى ونەركاسىپتىك كاسىپورىندارمەن تۇراقتى ءوزارا ءىس-قيمىل جولعا قويىلدى. بۇل فورمات عىلىم مەن بيزنەستىڭ بايلانىسىن كۇشەيتىپ, ەكونوميكانىڭ ناقتى سۇرانىستارىن عىلىمي زەرتتەۋلەر مەن تەحنولوگيالىق ازىرلەمەلەرگە اينالدىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

عىلىم مەن ءوندىرىستىڭ وسىنداي ءوزارا ىقپالداستىعى ەلدىڭ عىلىمي الەۋەتىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىپ, قازاقستاننىڭ تۇراقتى دامۋىنا قىزمەت ەتەتىن يننوۆاتسيالىق ەكونوميكانى قالىپتاستىرۋدىڭ بەرىك نەگىزىن قالايدى.

ج.توحتاروۆ,

عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ

عىلىم كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى