اسا كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, الاش كوشباسشىسى, ەنتسيكلوپەديالىق دەڭگەيدەگى وقىمىستى, ءبىرتۋار قالامگەر, عالىم ءاليحان بوكەيحان 1900 جىلى «دالا ۋالاياتىنىڭ گازەتى» باسىلىمىنىڭ 10-نومىرىنە الەمدىك كلاسسيك ل.ن. تولستويدان اۋدارعان «سۋرات كوفەينەسى» اتتى ءتالىمدى ەڭبەگىن جاريالادى. ارادا 13 جىل وتكەن سوڭ 1913 جىلى «قازاق» گازەتىنىڭ 1, 3, 4 ساندارىندا «وقشاۋ ءسوز» ايدارمەن بۇل اڭگىمە ء«دىن تالاسى (سۋرات كافەحاناسى)» دەگەن اتاۋمەن تولىعىپ جارىق كوردى. مۇنى قايتا جاڭعىرعان تارجىمە دەگەن دۇرىس. اۋدارما سوڭىنا ءا.بوكەيحان: «بۇل ءسوز ادام بالاسىنىڭ بارىنە اعايىنشىلىق كوزبەن قاراعان ورىستىڭ ۇلى فيلوسوفى تولستوي سوزىنەن الىندى. ول بەرناردەن دەسان پيەر دەگەننىڭ سوزىنەن العان ەكەن», دەپ كورسەتەدى. «Le café de Surate» اۆتورى فرانتسۋز جازۋشىسى بەرناردەن دە سەن-پەر (1737–1814) بۇل اڭگىمەسىن 1791 جىلى جازىپتى. لەۆ تولستوي ونى 1893 جىلى اۋدارىپ, «سەۆەرنىي ۆەستنيك» جۋرنالىنا باستىرادى. ءا.بوكەيحان وسى ورىسشا نۇسقادان تارجىمەلەگەن.
اڭگىمە ءۇندى جەرىنىڭ سۋرات قالاسىنداعى كوفەحانادا الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن جينالعان ادامدارىنىڭ ءدىن, جاراتقان تۋرالى تالاسىنان ءوربيدى. ەڭ اۋەلى, داۋ يران ەلىنىڭ پاتشاسىنان قۋعىنعا ۇشىراعان ءتاڭىرشىل عالىمنىڭ قاسىنداعى قارا قۇلىنا: «قۇداي بار دەيسىڭ بە, جوق دەيسىڭ بە؟» دەگەن ساۋالىنان باستالادى. ق ۇلى بەلىنە قىستىرعان كىشكەنە اعاشىن الىپ شىعىپ: «قۇداي بار, ول – مىنە. بۇل – مەنىڭ قۇدايىم!» دەپ, ءوز ەلىندە وسەتىن «اۋليە» اعاشىنىڭ بۇتاعىن كورسەتەدى. بۇل اڭگىمەنى ەستىپ وتىرعان براحما دىنىندەگى ادام: «قۇداي ادامنىڭ بەلىنە قىستىرىپ جۇرۋگە كەلە مە؟», دەپ سىنايدى. سودان براحمانى يۋدەي (ەۆرەي), يۋدەيدى كاتوليك, كاتوليكتى پروتەستانت, پروتەستانتتى يسلامنىڭ سۋننيت مازحابىنىڭ وكىلى سىناپ, ءبىرىنىڭ ايتقانىن ءبىرى جوققا شىعارىپ, ءوز ءدىنىن باسقا دىننەن بيىك ساناپ, پىكىر تالاسادى. قۇدايدى اركىم وزىنە يەلەنگىسى كەلىپ, بۇل ساۋالدىڭ سوڭى داۋ-دامايعا ۇلاسادى. ايعاي-شۋعا ارالاسپاي, سىرتتان باقىلاپ وتىرعان جالعىز ادام – كونفۋتسي ءىلىمىن ۇستانعان ءبىر قىتاي عانا ەدى. كىمنىڭ ءدىنىنىڭ دۇرىس-بۇرىستىعىن, قۇداي كىمنىڭ جاعىندا ەكەندىگىن بىلە الماي الەك بولعان سۋرات كوفەحاناسىنداعى داۋ-دامايشىلار وسى قىتايدان اقىرعى شەشىمدى ايتۋىن سۇرايدى. الگى قىتاي اڭگىمەنىڭ جەلىسىن ارىدان باستايدى. ول اعىلشىن كەمەسىمەن جەر شارىن اينالىپ, وسى سۋرات قالاسىنا كەلە جاتقان ساپارىندا «كۇننىڭ نە ەكەنىن» زەرتتەيمىن دەپ, كۇنگە ۇزاق قاراعان سەبەپتى ەكى كوزى دە سوقىر بولعان ءبىر ادامدى كەزىكتىرگەنىن ايتادى. ول كۇننىڭ نە ەكەنىن ءبىلۋ ءۇشىن وعان ۇزاق ۋاقىت بويىنا كوز الماي قاراپ, اقىر سوڭىندا ەكى كوزى دە كور سوقىر بولىپ قالعان ەكەن. ءسويتىپ, كۇننىڭ كوزىن كورە الماعان سەبەپتى «كۇن جوق» دەگەن شەشىمگە كەلەدى. كۇننىڭ جوق ەكەنىنە اينالاسىن سەندىرگىسى كەلىپ, ق ۇلىنان: «كۇن دەگەن نە زات؟ كۇن بار بولسا نەگە اينالا قاراڭعى؟», دەپ سۇرايدى. ق ۇلى: «مىنە مەنىڭ كۇنىم» دەپ اعاشتان جاساپ العان شامشىراعىن كورسەتىپ, «ماعان بۇدان باسقا كۇننىڭ دە كەرەگى جوق», دەپ قوجايىنىنىڭ سۇراعىنا جاۋاپ بەرەدى. قۇلدىڭ جاۋابىنا رازى بولماعان ءبىر اقساق كۇندى ءوز اۋىلىنىڭ ماڭىنداعى جارىق ساۋلە دەپ, اقساق شالعا بالىقشى, بالىقشىعا ۇندىلىك قارسى شىعىپ, كۇننىڭ نە ەكەنىن تۇسىندىرە الماي الەك بولعان ادامدار, اقىر سوڭىندا ءبىرىنىڭ كەمشىلىگىن ءبىرى بەتىنە باسىپ, ءبىرىن ءبىرى ايىپتاپ, كۇندى اركىم ءوز اۋلاسىنا, ءوز اۋماعىنا سىيدىرعىسى كەلەدى. سوڭىندا, كەمەنىڭ دۋمانشىسى جەردىڭ كۇندى اينالاتىنىن جانە تەك جەر عانا ەمەس باسقا دا كوپتەگەن عالامشاردىڭ الىپ كۇندى اينالاتىنىن ايتىپ, عىلىمي دالەلمەن ءسوزىن تۇيىندەيدى.
كوركەم تارجىمە – اۋدارماشىنىڭ ماڭداي تەرى. كەز كەلگەن اۆتوردىڭ تۋىندىسىن باسقا تىلگە اۋدارۋ ءۇشىن اۋدارماشى ەكى حالىقتىڭ اراسىندا تانىمدىق, پسيحولوگيالىق, تىلدىك, ادەبي ەرەكشەلىكتەرگە سايكەس دانەكەرلىك قىزمەت اتقارادى. ءاليحان بوكەيحان اۋدارماشى رەتىندە فرانتسۋز جازۋشىسى بەرناردەن دە سەن-پەردەن ورىسشاعا تارجىمەلەنگەن لەۆ تولستويدىڭ بۇل اۋدارماسىنىڭ نەگىزگى يدەياسىن ءدال بەرە الدى دەپ ويلايمىز. اڭگىمەنىڭ نەگىزگى ماقساتى – ءدىني تالاسقا نۇكتە قويىپ, ادامداردى ءبىرىن-ءبىرى سىيلاۋعا, ءبىر-ءبىرىنىڭ نانىم-سەنىمىنە قۇرمەتپەن قاراپ, تولەرانتتى بولۋعا جۇمىلدىرۋ. ال ىزگىلىككە جەتەلەيتىن بىردەن-ءبىر توتە جول – عىلىم يگەرۋ. ادامزاتقا تۇسىنىكسىز, جۇمباق بولىپ كەلگەن قۇبىلىستاردىڭ جاۋابىن عىلىم ارقىلى ىزدەپ, سوڭعى نۇكتەسىن دە عىلىم ارقىلى قويۋ كەرەك دەگەن ويدى اۆتور بارىنەن دۇرىس سانايتىنىن استارلاپ جەتكىزەدى.
ءبىز ءا.بوكەيحاننىڭ اۋدارماشى رەتىندەگى قابىلەتىنىڭ قاي دارەجەدە ەكەنىنە ناقتى باعا بەرۋ ماقساتىندا 1900 جىلى «دالا ۋالاياتى گازەتىندە» جاريالانعان «سۋرات كوفەينەسى» اۋدارماسى مەن 1913 جىلى «قازاق» گازەتىندە جاريالانعان ء«دىن تالاسى» اۋدارماسىن سالىستىردىق. ەكى كەزەڭدەگى جاريالانعان بۇل اڭگىمەنى سالىستىرۋداعى ويىمىز ء اليحان قولتاڭباسىنىڭ تىلدىك, ستيلدىك ەرەكشەلىكتەرى مەن حح عاسىر باسىنداعى جازبا ادەبيەتىنىڭ قالىپتاسۋ ەرەكشەلىگىنە بارىنشا نازار اۋدارۋ ەدى (1-كەستە).
1-كەستە. ل.ن.تولستويدىڭ «سۋراتسكايا كوفەينايا» اڭگىمەسىندەگى ەل, جەر, ءتۇرلى مامان يەلەرى مەن كەيبىر اتاۋلاردىڭ ءا.بوكەيحان اۋدارماسىنداعى نۇسقاسى
ل.تولستوي نۇسقاسى
«دالا ۋالاياتىنىڭ گازەتى»
«قازاق» گازەتى
ينديسكوم گورودە
ينديا
ءۇندى جەرى
پەرسيا
پەرسيا
يران
برامين
برامين (براما)
براحما دىنىندەگى بىرەۋ
رەكا گانگەسا
گانگا وزەنى
عانعىس دارياسى
حرام
حرامدار
عيباداتحانالار
جرەتس
جرەتس
ابىز
يەرۋساليم
يەرۋساليم
قۇدىس
سپاسەنيە
ۇجماق
ساۋاپ جول
يسۋس
عايسا
يسا
تۋروك
تۇركى
تۇرىك
پوسلەدوۆاتەلي الي
ازىرەت ءاليدى پايعامبار دەگەندەر
سۋنني مازھابىنداعىلارى, شيت مازھابىنداعىلار
نەۆەرنىە
ارام
كاپىر
بوگ
قۇداي
حاق قۇداي, اللا, ۇلىق ءتاڭىرى
ۋچەنيك كونفۋتسيا
كونفۋتسيانىڭ شاكىرتى
كونفۋتسي مازھابىنداعى
انگليا
انگليا
اعىلشىن
شالاش
كۇركە
ءۇي
يندەەتس
ينديا ادامى
ۇندىلىك
دەۆا
دەۆا
ديۋا
گورى سپەرۋۆيا
سپەرۋۆيا (دەگەن التىن تاۋ)
اسپارۋا (دەگەن التىن تاۋ)
ەگيپەت
ەگيپەت
مىسىر
چەرنوە مورە
چەرني تەڭىز
قارا تەڭىز
ارابيا
ارابيا
ارابستان
كورمچي
كەمە باستىعى
دۋمانشى
كۋپەلي
حرامنىڭ توبە تاقتايى
عيباداتحانا كۇمبەزدەرى
بۇل سالىستىرۋلاردان 1900 جىلعا قاراعاندا 1913 جىلى ءاليحاننىڭ سوزدىك قورى دامىپ, ءستيلى تولىققانى بايقالادى. «سوزدىك قورى دامىپ» دەپ ايتۋىمىزدىڭ سەبەبى, الاشتانۋ عىلىم سالاسىندا ء«اليحاننىڭ قازاق تىلىندەگى ماقالالارىنان قاراعاندا ورىس تىلىندەگى ماقالالارى ءساتتى شىعىپ وتىرعان» دەگەن پىكىردىڭ بار ەكەنى بەلگىلى. مۇنداي پىكىردىڭ بولۋ سەبەبى, ءاليحاننىڭ العاشقى پۋبليتسيستيكالىق ماقالالارى ورىس تىلىندە جاريالانىپ وتىردى دا, قازاق تىلىندە جازىلعان ماقالالارى از بولدى. سول سەبەپتى دە ءاليحاننىڭ جازبا ءتىلى ورىسشا قالىپتاسىپ قالعانى بەلگىلى. بىراق بۇل ونىڭ قازاقشا جازبا ءتىلىنىڭ ناشار بولعانىنىڭ كورسەتكىشى ەمەس. سالىستىرۋدان اڭعارىلاتىنى: اۋدارمادان ارادا ون ءۇش جىل وتكەن سوڭ ورىس ءتىلىنىڭ كولەڭكەسىنەن بىرتىندەپ شىعا باستاعان. ياعني ەل, جەر, قالا اتاۋلارى مەن كەيبىر وزگە تىلدەن ەنگەن سوزدەر تولىقتاي قازاقشالانعان (2-كەستە).
2-كەستە. ەكى كەزەڭ اۋدارماسىندا ەتىستىك پەن زات ەسىمنىڭ كورىنىسى
ل.تولستوي نۇسقاسى
1900 جىلعى اۋدارما
1913 جىلعى اۋدارما
پەرەبيل
كيە سوقتى / كەيىپ كەتتى
ءسوزىن ءبولىپ جىبەردى / ءبولىپ ايتتى
يستينا
تۇزىك
حاق
رىباك
اۋشى
بالىقشى
كوفەينايا
كوفەينە
كافەحانا
حوديۆشي زا نيم
كوتىنەن قالمايتىن
سوڭىندا ەرىپ جۇرەتىن
سەل نا كامەن
تاسقا كوتىن قويىپ وتىردى
وتىردى
وپيۋم ناچال راسشەۆەليۆات ەگو موزگ
اقىلى سەرگەلىپ (اپيىن ىشكەن سوڭ)
اپيىن ميىنا ءتيىپ
بەزۋمەتس
اقىلسىز
جارىم اقىل
ليۋبيت بولشە درۋگيح
ارتىقشى جاقسى كورۋ
ارتىق كورۋ
سپاسەنيە
ۇجماق
ساۋاپ
پوددەرجات
بولىسۋ
قوستاۋ
زاۆلادەت
بيلەۋ
قولعا ءتۇسىرۋ
بۋتىلكا
بوتەلكە
شىنى
سوۆەرشەننو ۋۆەريلسيا
يلاندى
ناندى
نوچنيك
بىلتە
بىلتە شام
مورە
مۇحيت
تەڭىز
ەكى اۋدارمانى سالىستىرعاندا ءا.بوكەيحان اۋدارماسى 1913 جىلى شىمىرلانعانىن, تولىققانىن بايقايمىز. سەبەبى مۇندا اۋدارمانىڭ مازمۇنى مەن يدەياسى ساقتالىپ, قازاقشا بالاماسى ناقتى جانە ادەبي تىلگە بارىنشا جاقىنداي تۇسكەن. مىسالى, 1900 جىلعى نۇسقادا «كوفەينە» – 1913 جىلعى نۇسقادا «كافەحانا», «اۋشى» – «بالىقشى», «ارتىقشا جاقسى كورۋ» – «ارتىق كورۋ», «بوتەلكە» – «شىنى» دەپ ءساتتى اۋدارىلعان. بۇدان الاش زيالىلارى كەزەڭىندە ءبىلىم-عىلىمنىڭ, رۋحانياتتىڭ ءتۇرلى سالاسىمەن بىرگە كوركەم اۋدارما دا ءبىرشاما دامي تۇسكەنىن كورەمىز (3-كەستە).
3-كەستە. اۋدارماشىنىڭ ەكى كەزەڭدە قازاق ءتىلى زاڭدىلىعىنا ساي سويلەم قۇرۋ ەرەكشەلىگى
ل.تولستوي نۇسقاسى
ءا.بوكەيحان, 1900 جىلعى اۋدارما
ءا.بوكەيحان, 1913 جىلعى اۋدارما
– ...ا بوگ, كاك ي وبەششال, سوبەرەت وپيات نارود سۆوي ۆ يەرۋساليم س تەم, چتوبى ۆوسستانوۆيت چۋدو درەۆنوستي, يەرۋساليمسكي حرام, پوستاۆيت يزرايليا ۆلادىكوي ناد ۆسەمي نارودامي
– قۇداي ءوزى ۋاعدا بەرگەن: جەبرەي جۇرتىن يەرۋساليمگە جيىپ, تامام جۇرتقا حۇكىمشى قويادى دەپ
– بىزگە جىبەرگەن قۇدايدىڭ ۋاعداسى بار: «قۇدىسقا قايتادان جيىپ, قۇدىس عيباداتحاناسىن قايتا ورناتىپ, باسقا جۇرتتىڭ ۇستىنەن ۇكىمىڭدى جۇرگىزىپ قويامىن» دەگەن
– كاك موجەتە ۆى گوۆوريت, چتو سپاسەنيە ۆوزموجنو تولكو ۆ ۆاشەم يسپوۆەداني؟
– قالايشا سويلەيسىڭ, سەنىڭ دىنىڭنەن تىسقارى ۇجماق جوق دەپ؟!
– قالايشا ءسىز جالعىز ساۋاپ جول وزدەرىڭدە دەيسىڭدەر؟
– كوگدا جە ون ستال سوۆسەم سلەپ, توگدا ۋجە سوۆەرشەننو ۋۆەريلسيا ۆ توم, چتو سولنتسا نەت
– ابدەن سوقىر بولىپ الىپ, الاڭسىز يلاندى «كۇن جوق!» دەپ
– كوزدەن ايرىلعان سوڭ كۇن جوق دەگەنىم راس ەكەن دەپ ناندى دا قويدى.
– نۋ, چتو, راب, پراۆدۋ يا تەبە سكازال, چتو نەت سولنتسا؟
– قالاي, ق ۇلىم, مەن ساعان راس ايتۋىم: كۇن جوق, – دەپ
– كۇن جوق دەگەنىم راس ەمەس پە؟
– ... ەسلي بى سموترەل ۆۆەرح نا نەبو, ا نە سەبە پود نوگي ي نە دۋمال بى, چتو سولنتسە سۆەتيت تولكو دليا ودنوگو نەگو يلي دليا ودنوي ەگو رودينى
– ...ەگەر جوعارى قاراساڭىزدار, اياق استارىنا قاراماي, مۇنى بىلگەن سوڭ ويلاماس ەدىڭىزدەر: كۇن جالعىز-اق ماعان, مەنىڭ جەرىمە جارىق دەپ
– ...كوزتارلىق ەتىپ, اياقتاردىڭ استىنا قاراماي, جوعارى كۇنگە قاراساڭدار, وسى ايتقاننىڭ ءبارىن دە ءھار قايسىسىڭ وپ-وڭاي-اق تۇسىنەر ەدىڭ
ء«بىر عاسىردىڭ ەكى كەزەڭىندە جاسالعان اۋدارما نەگە ەكى ءتۇرلى؟» دەگەن سۇراققا ءا.بوكەيحاننىڭ تەك ساياساتتا عانا ەمەس, شىعارماشىلىقتا دا ۇنەمى ىزدەنگەنىن, ءبىلىم قورىن تولىقتىرعانىن العا تارتار ەدىك. مۇنى تاراتا ايتساق: 1) بۇل ەكى كەزەڭدە العاشقىسى – قازاق ادەبي جازبا ءتىلىنىڭ قالىپتاسا قويماعان ۋاقىتى بولسا, ەكىنشىسى – قالىپتاسقان كەزەڭى دەر ەدىك; 2) اۋدارما, كوركەم اۋدارما سالاسىنىڭ قالىپتاسۋ ۇدەرىسىن اڭعارامىز; 3) اۋدارماشىنىڭ ادەبي ماتىندەردى بەرۋدە, اۋدارۋدا ادەبي ءتىلىنىڭ بىرتە-بىرتە جاتتىققانىن, توسەلگەنىن كورەمىز.
«نۋ, چتو, راب, پراۆدۋ يا تەبە سكازال, چتو نەت سولنتسا؟» دەگەن ل.تولستويدىڭ اۋدارماسىن ءا.بوكەيحان العاشقى نۇسقاسىندا: «قالاي, قۇلىم, مەن ساعان راس ايتۋىم: كۇن جوق دەپ» دەگەن قالىپتا تىكەلەي كالكالاۋ تارجىمەسىن ۇسىنسا, 1913 جىلعى نۇسقاسىندا: «كۇن جوق دەگەنىم راس ەمەس پە؟» دەپ قازاق ءتىلى زاڭدىلىعىنا مەيلىنشە جاقىنداتقان.
قورىتا كەلگەندە ايتارىمىز: ءاليحان بوكەيحان دا, لەۆ تولستوي دا – تابيعاتىندا ادامزاتتى ۇلتىنا, دىنىنە, تىلىنە, سەنىمىنە, تانىمىنا, ناسىلىنە قاراپ بولمەگەن, ادامزاتتىڭ بارىنە تەڭ كوزبەن قاراعان ءىرى تۇلعالار. ورىستىڭ كلاسسيك جازۋشىسىنىڭ ويىن, ۇستانىمىن باعالاعان ءاليحان ونىڭ «سۋرات كوفەحاناسى» اۋدارماسىن تاڭداپ الىپ, ەكى مارتە كوركەم اۋدارما جاساۋى – دانالىقتىڭ تۇيىسكەن تۇسى دەر ەدىك. الەكەڭ باسقا بىرنەشە ەڭبەگىندە, ەستەلىگىندە تولستويدى ىلتيپاتپەن اتايدى.
الاش كوشباسشىسى ءاليحان بوكەيحان شىنايى اۋدارماشى رەتىندە ل.ن.تولستويدان بولەك گي دە موپاسان, و.ۋايلد, ي.تۋرگەنوۆ, ا.چەحوۆ, د.مامين-سيبيرياك, ن. ماركس سىندى جازۋشىلاردىڭ تۋىندىلارىن ورىسشادان قازاقشاعا تارجىمەلەپ, قازاق دالاسىنا جەتكىزدى. وسىلاي حالىق دانالىعىمەن ايتقاندا, «اي ورتاق, كۇن ورتاق, جاقسى ورتاق» ەكەنىن دالەلدەپ, ءوزى دە ءبىرتۋار قايراتكەر, دانا قالامگەر دەڭگەيىنە كوتەرىلدى.
اسەم وسكەن,
ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى كوكشەتاۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قاۋىمداستىرعان پروفەسسورى, PhD