بۇگىن قازاق حالقىنىڭ كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, عالىم, پۋبليتسيست, ۇلت ازاتتىعى جولىنداعى كۇرەستىڭ كوشباسشىسى ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ تۋعانىنا 160 جىل تولىپ وتىر. حح عاسىردىڭ باسىنداعى قازاق حالقى ءۇشىن كۇردەلى ءارى شەشۋشى كەزەڭدە ەلدىڭ ەرتەڭى ءۇشىن كۇرەسكەن تۇلعا ءوز ەڭبەكتەرىندە حالىقتىڭ ساياسي قۇقىقتارى, جەر ماسەلەسى, ۇلتتىق تەڭدىك تۋرالى باتىل پىكىرلەر ايتتى. ماقالالارىندا پاتشالىق بيلىكتىڭ وتارشىل ساياساتىن سىناپ, قازاق حالقىنىڭ مۇددەسىن قورعادى. بوكەيحانوۆتىڭ قازاق قوعامىنىڭ ساياسي جاعدايىن اشىپ كورسەتەتىن ماڭىزدى پۋبليتسيستيكالىق ەڭبەگىنىڭ ءبىرى − «قازاق» گازەتىنىڭ 1913 جىلعى 30 قاراشاداعى سانىندا جاريالانعان «سۋساعاننىڭ تۇسىنە سۋ كىرەدى» ماقالاسى.
ماقالادا اۆتور رەسەي يمپەرياسىنداعى ساياسي وزگەرىستەر كەزەڭىندە قازاق حالقىنىڭ قۇقىقتارىنىڭ شەكتەلۋىن, سونداي-اق قازاق قوعامىنداعى ساياسي اڭعالدىق پەن ءۇمىتتىڭ اراقاتىناسىن سىن تۇرعىسىنان تالدايدى. ەڭبەك رەسەي يمپەرياسىندا 1905-1907 جىلدارى بولعان ساياسي وزگەرىستەر كەزەڭىنە بايلانىستى جازىلعان. سول ۋاقىتتا پاتشا ۇكىمەتى حالىقتىڭ قىسىمىمەن بىرقاتار رەفورما جۇرگىزىپ, 1905 جىلى قازان مانيفەسىن جاريالادى. بۇل قۇجاتتا ازاماتتىق ەركىندىكتەر بەرىلەتىنى جانە زاڭدار مەملەكەتتىك دۋما ارقىلى قابىلداناتىنى ايتىلدى.
ءاليحان بوكەيحاننىڭ ولكەتانۋ مۇراسى
وسى رەفورمالاردان كەيىن رەسەيدە پارلامەنت قىزمەتىن اتقاراتىن رەسەي يمپەرياسىنىڭ مەملەكەتتىك دۋماسى قۇرىلدى. الايدا يمپەريا قۇرامىنداعى وتار حالىقتاردىڭ, سونىڭ ىشىندە قازاقتاردىڭ ساياسي قۇقىقتارى تولىق قامتاماسىز ەتىلمەدى. 1907 جىلى پاتشا بيلىگى جاڭا سايلاۋ زاڭىن ەنگىزىپ, دۋماداعى دەموكراتيالىق كۇشتەردىڭ ىقپالىن السىرەتتى. بۇل زاڭ ۇلتتىق ايماقتاردىڭ, اسىرەسە قازاق حالقىنىڭ وكىلدىگىن كۇرت قىسقارتتى. ءاليحان بوكەيحانوۆ ءوز ماقالاسىندا ءدال وسى تاريحي جاعدايدى تالداپ, قازاق قوعامىنىڭ ساياسي بولاشاعىنا قاتىستى ماڭىزدى ويلار ايتادى.
«سۋساعاننىڭ تۇسىنە سۋ كىرەدى» تەڭەۋىن بوكەيحانوۆ قازاق قوعامىنىڭ ساياسي ءۇمىتىن سيپاتتاۋ ءۇشىن قولدانادى. ونىڭ ايتۋىنشا, كەيبىر قازاقتار پاتشا ۇكىمەتىنە تەلەگرامما جىبەرىپ, قازاقتارعا مۇفتيلىك نەمەسە دۋمادا دەپۋتاتتىق بەرۋدى سۇرايدى. بىراق اۆتور مۇنداي ءۇمىتتىڭ نەگىزسىز ەكەنىن كورسەتەدى. ويتكەنى پاتشا ۇكىمەتىنىڭ ساياساتى قازاقتاردىڭ ساياسي قۇقىقتارىن كەڭەيتۋگە باعىتتالماعان ەدى.
«ورال قازاعى 300 جىل بابالارىن پاتشالىق قىلدى دەپ, پاتشانى قۇتتىقتاپ تەلەگرامما بەرىپ, دەپۋتات, ءمۇفتي ءھام قازاق جەرىن سۇراعان ەكەن. وسى تەلەگرامماعا ىشكى ىستەر ءمينيسترى جەرگە مۇجىق جىبەرمە دەگەنىڭ دالەلسىز بولعاندىقتان اقسىز قالدى دەپ ماعلۇم قىلىپ, ءمۇفتي ءھام دەپۋتات دەگەن تىلەكتى جىم-جىرت قويعان. «نەشە كىسى وقىپ ءبىر كىتاپتان ھاركىم ءوز پىكىرىن تابادى» دەگەن فرانتسۋز جۇرتىنىڭ جاقسى ماقالى بار. ورال قازاعى ۇكىمەتتىڭ جىم-جىرتىنان ءوز پىكىرىن جورىپ, دەپۋتات ءھام ءمۇفتي الماق بولىپ وتىر. «شولدەگەننىڭ تۇسىنە سۋ كىرەدى» دەگەن وسى. بۇل ءتۇستىڭ قانشا راستىعى بار؟», دەپ جازادى ءاليحان بوكەيحانوۆ.
وسى ارقىلى بوكەيحانوۆ حالىقتى ساياسي جاعدايدى شىنايى باعالاۋعا شاقىرادى.
ماقالادا اۆتور رەسەي يمپەرياسىنىڭ ساياسي جۇيەسىن تالدايدى. ول بۇرىنعى جۇيەنى «شەكسىز مونارحيا» دەپ سيپاتتايدى. مۇنداي جۇيەدە بارلىق بيلىك پاتشانىڭ قولىندا بولدى, ال حالىقتىڭ ساياسي ىقپالى وتە از ەدى. 1905 جىلعى مانيفەستتەن كەيىن رەسەي ءوزىن كونستيتۋتسيالىق مونارحيا رەتىندە كورسەتكىسى كەلدى. بىراق بوكەيحانوۆتىڭ پىكىرىنشە, بۇل وزگەرىستەر تولىق جۇزەگە اسپادى. زاڭ جۇزىندە مەملەكەتتىك دۋما ارقىلى باسقارۋ جۇيەسى ەنگىزىلگەنىمەن, ءىس جۇزىندە پاتشا بيلىگى بۇرىنعىداي كۇشتى بولىپ قالدى. سوندىقتان اۆتور ساياسي رەفورمالاردىڭ سىرتقى كورىنىسىنە عانا سەنبەۋگە ۇندەيدى.
«17-ءنشى وكتيابر مانيفەسىنىڭ 3-ءنشى بابىندا ايتىلعان ەكەن, ەشبىر زاكون گ. دۋما دۇرەستەماي زاكون قۋاتىنا كىرمەيدى دەپ. وسى 3-ءنشى باپ 86-نشى ستاتيا بولىپ زاكون قۇراماسى كىتاپقا باسىلىپ ەدى. 17-ءنشى وكتيابر مانيفەستى شىقپاي تۇرىپ, گ. دۋمانى اقىل سەرىككە الماي تۇرىپ, ءبىزدىڭ پاتشالىق, ورىس تىلىندە «نەوگرانيچەننايا مونارحيا» ەدى, مۇنىڭ ماعىناسى – قيساپقا قاعۋسىز ۇكىمەت, پاتشانىڭ اتىمەن قوشقار ءمۇيىز سالسا دەگەنى بولۋشى ەدى. زاكون ارقىلى ءىس قىلاتىن, زاكوننان وتپەيتىن پاتشاسى بار مەملەكەت «كونستيتۋتسيوننايا مونارحيا» دەيدى. ءبىزدىڭ پاتشامىز گ. دۋما شىعارىپ, دۋماسىز زاكون جوق دەگەن سوڭ بەرى وسى زاكوننان اتتاپ وتپەيتىن پاتشالىق بولدى», دەلىنەدى ماقالادا.
ماقالادا ەرەكشە سىنعا الىنعان ماسەلەنىڭ ءبىرى – 1907 جىلعى جاڭا سايلاۋ زاڭى. بۇل زاڭ دۋماداعى وكىلدىكتى قايتا ءبولىپ, بيلىككە جاقىن توپتاردىڭ ىقپالىن كۇشەيتتى. بوكەيحانوۆ بۇل زاڭدى ادىلەتسىز دەپ ەسەپتەيدى. ونىڭ ايتۋىنشا, قازاق حالقى دۋماعا دەپۋتات سايلاۋ مۇمكىندىگىنەن ايىرىلىپ, ساياسي ومىردەن شەت قالدى. اۆتور مۇنى قازاقتاردى «نادان حالىق» دەپ كورسەتۋدىڭ ناتيجەسى دەپ تۇسىندىرەدى.
«3-ءنشى يۋندە 1907-ءنشى جىلى 2-ءنشى دۋمانى تارقاتىپ قايتا گ.دۋما دەپۋتاتى سايلاناتىن زاكون شىعاردى. سول جولى ءبىزدىڭ قازاقتى گ.دۋمادان شىعارىپ تاستادى. قاعازعا جازعان زاكون, مىنا تالاس-تارتىس, كۇش-قۋاتقا مىنگەن زاكون كەلسە سىپىرىلىپ شىعا بەرەتىن, «3 يۋن» كەلگەندە «17 وكتيابر» موينىنا سۋ قۇيىلىپ شىعار بەرگەنى قالاي؟ 3 يۋننەن بەرى 6 جىل ءوتتى. ءبىزدىڭ قازاق وسى 6 جىلدا ۇتىلدى ما, ۇتتى ما؟ ءبىزدىڭ قازاق سياقتى جەتىم جەسىر ناشار جۇرتقا قۇرداستىق-تەڭدىك «17 وكتيابر» «3 يۋن»-ءدى جاقسى كەلەدى, جاقىن ارادا ءبىزدىڭ ات بايگەدەن كەلەدى دەۋگە بولمايدى. قازاققا دەپۋتات بەرەتىن ەكى جول بار. ءبىرى گ.دۋما شىعارعان زاكون ارقىلى, ءبىرى حۇكىمەت باياعى قاعۋسىزعا سالسا. وسى ەكى جول وسى كۇندە قانداي؟», دەپ جازادى ول.
ماقالا سوڭىندا بوكەيحانوۆ حالىققا ماڭىزدى وي ايتادى. ول قازاقتاردى تەك ۇمىتكە سەنىپ وتىرماي, ەلدىڭ بولاشاعى ءۇشىن سانالى ارەكەت جاساۋعا شاقىرادى. ونىڭ پىكىرىنشە, حالىق ءوز ماسەلەسىن تۇسىندە ەمەس, وياۋ كۇيىندە شەشۋى كەرەك.
بۇگىن – ءاليحان بوكەيحاننىڭ تۋعانىنا 160 جىل
ماقالا حح عاسىر باسىنداعى قازاق زيالىلارىنىڭ باستى ماقساتىن – ۇلتتىق سانانى وياتۋ جانە حالىقتىڭ ساياسي قۇقىقتارىن قورعاۋ يدەياسىن ايقىن كورسەتەدى. بۇگىنگى كۇنى دە بوكەيحانوۆتىڭ ويلارى مەن يدەيالارى وزەكتىلىگىن جوعالتقان جوق. ونىڭ ەڭبەكتەرى تاۋەلسىز قازاقستان تاريحىنىڭ رۋحاني نەگىزدەرىنىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرەدى.
ءاليحان بوكەيحاننىڭ وشپەس ەرلىگى