ەل تاريحىندا ينجەنەر ماماندىعى كاسىبي دارەجەسىنەن الدەقايدا جوعارى بولدى. جاس رەسپۋبليكامىزدىڭ العاشقى قالىپتاسۋ جىلدارىندا ەلىمىزدىڭ دامۋىنا تىكەلەي ىقپال ەتەتىن جاۋاپتى ىستەر ينجەنەرلەرگە جۇكتەلدى. ولاردىڭ الدىندا جاس مەملەكەتتى يندۋستريالىق جولعا ءتۇسىرۋ, جەر قويناۋىن يگەرۋ, ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ, تەحنولوگيالىق الشاقتىقتى قىسقارتۋ مىندەتى تۇردى. بۇگىندە تەحنولوگيا مەن بىلىكتىلىك ءۇشىن جاھاندىق باسەكە كۇشەيگەن شاقتا ينجەنەر ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتى دامۋدىڭ نەگىزگى تىرەگىنە اينالدى.
تەحنولوگيالىق دەربەستىكتىڭ وزەگى
الداعى 15 ناۋرىزدا وتەتىن رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمعا شىعارىلىپ وتىرعان جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىندا عىلىم مەن ءبىلىمدى, ادام كاپيتالى مەن يننوۆاتسيالاردى دامىتۋ باسىم باعىت رەتىندە العاش رەت ناقتى ايقىندالىپ وتىر. عىلىم مەن عىلىمي-تەحنولوگيالىق دامۋ مەملەكەتتىڭ نەگىزگى قۇندىلىقتارىنىڭ قاتارىنا ەنگىزىلۋى ينجەنەرلەرگە بولاشاق ۇرپاق الدىندا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى. بۇل – قولدانبالى زەرتتەۋلەرگە جول اشۋ, جاڭا تەحنولوگيالاردى وندىرىسكە ەنگىزۋ جانە الدىڭعى شەپتە جۇمىس ىستەي الاتىن كاسىبي ماماندار دايارلاۋ دەگەن ءسوز.
وسىلايشا, عىلىم مەن ينجەنەرلىك ءبىلىم ەل بولاشاعىنىڭ بەرىك نەگىزى رەتىندە قاراستىرىلىپ وتىر.
XXI عاسىردا ينجەنەر ەلدىڭ تەحنولوگيالىق دەربەستىگىن ايقىندايتىن باستى تۇلعاعا اينالدى. ەنەرگەتيكا, كولىك, ونەركاسىپ, بايلانىس, سۋ جانە ەكولوگيالىق جۇيەلەر, تسيفرلىق ينفراقۇرىلىم – وسىنىڭ ءبارى ينجەنەرلىك شەشىمدەرگە سۇيەنەدى. ينجەنەرلىك الەۋەت السىرەسە, سىرتقى تەحنولوگياعا تاۋەلدىلىك كۇشەيەدى, بۇل مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق تۇراقتىلىعىنا قاۋىپ توندىرەدى.
مەملەكەت باسشىسى رەسپۋبليكا كۇنىنە ارنالعان سالتاناتتى جيىندا سويلەگەن سوزىندە: «كرەاتيۆ پەن يننوۆاتسيا باستى قوزعاۋشى كۇشكە اينالاتىن ءبىلىم ەكونوميكاسىن قالىپتاستىرۋعا شۇعىل كىرىسۋ قاجەت. زياتكەرلىك كاپيتال – ەلدىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىنىڭ نەگىزى بولۋعا ءتيىس», دەگەن مىندەت قويدى.
وسى تۇرعىدان العاندا, ينجەنەرلەر ەل قاۋىپسىزدىگىنە, تۇراقتى دامۋىنا جانە باسەكەگە قابىلەتتىلىگىنە تىكەلەي ىقپال ەتەتىن ستراتەگيالىق رەسۋرسقا اينالىپ وتىر.
ينجەنەرلەردىڭ جاڭا بۋىنىن دايارلاۋدا قازاقستان ۇلتتىق ينجەنەرلىك اكادەمياسىنىڭ (ۇيا) الاتىن ورنى ەرەكشە. اكادەميانىڭ نەگىزىن اسا كورنەكتى عالىم, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى ومىربەك جولداسبەكوۆ قالادى.
ءبىرتۋار تۇلعا ەڭبەك جولىن ەلىمىزدىڭ تەحنيكالىق ءبىلىم سالاسىنداعى قارا شاڭىراعى سانالاتىن قازاق پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىنان باستاۋى – ونىڭ تاعدىرلى تاڭداۋى ەدى. سول كەزدەگى وتانىمىزداعى ىرگەلى ءبىلىم ورداسى, بۇگىنگى قانىش ساتباەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى, جاس ماماننىڭ كاسىبي قالىپتاسۋ مەكتەبىنە اينالدى. عىلىم مەن ءوندىرىستى ۇشتاستىرا بىلگەن, ينجەنەرلىك ويدىڭ تەمىرقازىعىنا اينالعان وسى قاسيەتتى شاڭىراقتا ومىربەك جولداسبەكوۆ دوتسەنت قىزمەتىنە قابىلدانىپ, بار قاجىر-قايراتىن شاكىرت تاربيەلەۋگە, عىلىمي ىزدەنىسكە ارنادى. پوليتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا ءجۇرىپ, تەك ءدارىس وقۋمەن شەكتەلمەي, عىلىمي جوبالارعا بەلسەنە ارالاسىپ, جاس مامانداردىڭ ءبىلىمى مەن بىلىگىن شىڭداۋعا ۇلەس قوستى. ونىڭ ءاربىر ساباعى تەرەڭ مازمۇنعا, ومىرلىك تاجىريبەگە, ۇلت بولاشاعىنا دەگەن جاناشىرلىققا تولى بولدى.
ۋاقىت وتە كەلە, ءبىلىمى مەن ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتىنىڭ ارقاسىندا ومىربەك جولداسبەكوۆ ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنە قىزمەتكە شاقىرىلدى. بۇل وقۋ ورنى – ەل عىلىمىنىڭ التىن بەسىگى, ۇلتتىق كادرلار دايارلاۋدىڭ كوشباسشىسى. وسىندا ول ءوزىن بىلىكتى ۇستاز, پاراساتتى عالىم رەتىندە تانىتا ءبىلدى. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ عىلىمي الەۋەتىن ارتتىرۋعا, ءبىلىم ساپاسىن جەتىلدىرۋگە, جاڭا باعىتتاردىڭ دامۋىنا ايرىقشا ۇلەس قوستى.
ومىربەك جولداسبەكوۆتىڭ باستامالارى مەن تىڭ يدەيالارى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ وركەندەۋىنە, حالىقارالىق دەڭگەيدە تانىلۋىنا ىقپال ەتتى. شاكىرتتەرى رەسپۋبليكا كولەمىندە عانا ەمەس, شەتەلدەردە دە تابىستى ەڭبەك ەتىپ, ۇستازىنىڭ ەسىمىن ابىرويمەن اتاپ ءجۇر. وسىلايشا, ەڭبەك جولىن پوليتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتتەن باستاپ, كەيىن قازۇۋ-دىڭ گۇلدەنۋىنە وزىندىك قولتاڭباسىن قالدىرعان ومىربەك جولداسبەكوۆتىڭ عۇمىرى ءبىلىم مەن عىلىمعا ادال قىزمەت ەتۋدىڭ جارقىن ۇلگىسى. ونىڭ ءومىر جولى جاس ۇرپاققا باعىت-باعدار بەرەر ونەگەلى تاعىلىم.
سونداي-اق ءو.جولداسبەكوۆتىڭ ەسىمى بىرەگەي عالىم جانە ينجەنەر رەتىندە ازيا مەن ەۋروپادا كەڭ تانىلدى. ونىڭ الەمدەگى ينجەنەرلىك قوزعالىستىڭ اسا كورنەكتى ۇيىمداستىرۋشىسى رەتىندەگى باستامالارى دۇنيەجۇزىنىڭ بىرقاتار ەلىندە — اقش, گەرمانيا, انگليا, فرانتسيا, قىتاي, وڭتۇستىك كورەيا, جاپونيا, پاكىستان, مىسىر جانە باسقا دا مەملەكەتتەردە كەڭ قولداۋ تاپقان ەدى.
بۇگىندە ۇلتتىق ينجەنەرلىك اكادەمياسى ەلىمىزدەگى جەتەكشى عالىمدار مەن تاجىريبەلى مامانداردى بىرىكتىرىپ, ۇلتتىق دەڭگەيدەگى كۇردەلى مىندەتتەردى شەشۋگە قابىلەتتى كاسىبي ورتا قالىپتاستىرىپ كەلەدى. اكادەميا ستراتەگيالىق ماسەلەلەردى تالقىلاپ قانا قويماي, ەكولوگيا, گەواقپاراتتىق جۇيەلەر, جاڭا ماتەريالدار, ونەركاسىپتىك تەحنولوگيالار باعىتىنداعى ناقتى عىلىمي جوبالارعا قاتىسادى. شىن مانىندە, اكادەميا جۇيەلى فۋنكتسيالاردى اتقارا وتىرىپ, مەملەكەت پەن بيزنەسكە ەسەپكە, مودەلدەۋگە جانە عىلىمي بولجامعا نەگىزدەلگەن شەشىمدەردى قابىلداۋعا كومەكتەسەدى. عىلىم مەن ءوندىرىستىڭ وسىنداي ءوزارا بايلانىسى جانە ونىڭ ناتيجەسىنە دەگەن ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك ەلدى جاڭعىرتۋدىڭ ناقتى تەتىگىنە اينالىپ وتىر.
ينجەنەرلىك مەكتەپ پەن ينجەنەرلىك اكادەميا
ەلىمىزدەگى ينجەنەرلىك مەكتەپتىڭ نەگىزىن قالاعان اكادەميكتەردىڭ ەڭبەگى وراسان زور, ال ولاردىڭ ەسىمى الەمدىك عىلىم مەن ۇلتىمىزدىڭ تاريحىندا التىن ارىپپەن جازىلىپ قالدى.
ايتالىق, قانىش ساتباەۆ جەر قويناۋىن يگەرۋگە جۇيەلى كوزقاراس قالىپتاستىرىپ, ىرگەلى عىلىمي زەرتتەۋلەردى ەل ونەركاسىبىن دامىتۋمەن ۇشتاستىرا ءبىلدى. ابىكەن بەكتۇروۆ حيميا عىلىمى مەن ينجەنەرياسى سالاسى بويىنشا مىقتى مەكتەپ قالىپتاستىردى, ونىڭ عىلىمي ازىرلەمەلەرى جاڭا ماتەريالدار مەن تەحنولوگيالاردا پراكتيكالىق قولدانىس تاپتى. شاپىق شوكين مەتاللۋرگيا عىلىمىنىڭ دامۋىنا جانە ەلىمىزدىڭ تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا سالاسىنا قاجەتتى ينجەنەر كادرلاردى دايارلاۋعا زور ۇلەس قوستى. سونىمەن بىرگە گەورگي مەدوەۆ, اقجان ماشاني, ءومىرحان بايقوڭىروۆ سەكىلدى ءىرى عالىمدار وتاندىق گەولوگيا جانە تاۋ-كەن عىلىمىن وركەندەتۋگە جانە گەولوگيالىق بارلاۋ جۇيەسىن نىعايتىپ, شيكىزات سەكتورىنا قاجەتتى ماماندار دايارلاۋعا زور ەڭبەك ءسىڭىردى. ال ومىربەك جولداسبەكوۆ قولدانبالى مەحانيكا مەن ماشينا تەتىكتەرى تەورياسىن دامىتتى. ول قۇرعان عىلىمي مەكتەپ بولاشاقتا ماشينا جاساۋدىڭ, اۆتوماتتىق جۇيەلەر مەن زاماناۋي ينجەنەرلىك باعىتتىڭ نەگىزىن قالادى. ينجەنەرلىك عىلىم – قاتاڭ وي ەسەبىنە, جۇيەلىلىككە جانە ناتيجەگە دەگەن جاۋاپكەرشىلىككە نەگىزدەلەتىنىن كورسەتىپ بەردى.
ينجەنەر – قىسقا مەرزىمدىك ناتيجەگە ەمەس, ەلىمىزدىڭ ۇزاقمەرزىمدى دامۋىنا, ءارى ەل مۇددەسىنە قىزمەت ەتەتىن, مەملەكەتتىك ماڭىزى بار تۇلعا دەگەن ورتاق تۇسىنىك پەن ۇستانىم بۇل عالىمداردى بىرىكتىردى. ولار ەلىمىز ونەركاسىبىنىڭ قالىپتاسۋىن بىلىممەن جانە جوعارى بىلىكتى كادرلارمەن ونداعان جىل بويى قامتاماسىز ەتەتىن عىلىمي مەكتەپتەردىڭ نەگىزىن قالادى.
1991 جىلى, تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭىنىڭ كۇردەلى شاعىندا ينجەنەرلىك اكادەميا قۇرىلىپ, كەيىن ول ۇلتتىق ينجەنەرلىك اكادەميا مارتەبەسىنە يە بولدى. بۇل عىلىمي-تەحنيكالىق الەۋەتتى ساقتاي وتىرىپ, عىلىم مەن ءوندىرىس اراسىنداعى بايلانىستى قامتاماسىز ەتەتىن جەتەكشى عىلىمي-ادىستەمەلىك جانە ينجەنەرلىك ءىستى ۇيلەستىرۋشى ورتالىققا اينالدى.
اكادەميانىڭ باسىندا كورنەكتى عالىمدار مەن ينجەنەرلەر شوعىرى تۇردى. العاشقى كەزدەن باستاپ اكادەميا عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ جانە ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورى اراسىنداعى كوپىر رەتىندە قۇرىلدى. بۇل ۇستانىم بۇگىندە مەملەكەت باسشىسى ايقىنداپ بەرگەن مىندەتتەرمەن تولىق ۇندەسىپ وتىر: عىلىمي زەرتتەۋلەر تەك اكادەميالىق مۇددەلەرگە عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ەلدىڭ ستراتەگيالىق دامۋ ماقساتتارىنا دا قىزمەت ەتۋگە ءتيىس.
بۇگىندە ۇلتتىق ينجەنەرلىك اكادەميا ەلىمىزدىڭ عىلىمي-تەحنولوگيالىق ساياساتىن جۇزەگە اسىرا وتىرىپ, مەملەكەت پەن بيزنەسكە ءوندىرىستى تەحنولوگيالىق جاڭارتۋعا كومەكتەسۋگە, عىلىم مەن ءوندىرىس اراسىنا «كوپىر» سالىپ, عىلىمي جەتىستىكتەردى وندىرىسكە ەنگىزۋگە ۇلەس قوسىپ كەلەدى.
ۇلتتىق ينجەنەرلىك اكادەميا 35 جىل ىشىندە ىرگەلى زەرتتەۋلەردەن باستاپ, قولدانبالى ينجەنەرلىك شەشىمدەرگە دەيىن شامامەن 3,5 مىڭ عىلىمي جوبانى جۇزەگە اسىردى. ولاردىڭ ەلەۋلى بولىگى وندىرىستە قولدانىس تاۋىپ, ەل ەكونوميكاسىنا قىزمەت ەتىپ وتىر.
«اكادەميا – عىلىم – ءوندىرىس» بايلانىسىندا ۇلتتىق تەحنيكالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ اتقاراتىن ءرولى ەرەكشە. ولاردىڭ مىندەتى – دايىن شەشىمدى قولدانىپ قانا قويماي, جاڭا تەحنولوگيا جاساي الاتىن زەرتتەۋشى-ينجەنەر ماماندارىن قالىپتاستىرۋ.
Cاتباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى مەن ۇلتتىق ينجەنەرلىك اكادەميا اراسىنداعى سەرىكتەستىك – جىلدار بويى قالىپتاسقان جۇيەلى ىنتىماقتاستىق بايلانىس. بۇل بايلانىس عىلىمدى, ءبىلىمدى جانە ءوندىرىستى ءبىر ماقساتقا جۇمىلدىرادى. اكادەميا تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتتەر ءۇشىن عىلىمي-ادىستەمەلىك ورتالىق ءارى ينجەنەرلىك دامۋدىڭ ستراتەگيالىق باعىتتارى ايقىندالاتىن الاڭعا اينالدى. اكادەميانىڭ قولداۋىمەن Cاتباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىن جاڭارتىپ, دۋالدى وقىتۋدى دامىتۋدا, ءارى قولدانبالى زەرتتەۋلەردى كەڭەيتۋدە. مۇنداي ىقپالداستىق ستۋدەنتتەردىڭ وندىرىستەگى ناقتى ۇدەرىستەرگە ەركىن ارالاسۋىنا, ءسويتىپ ءبىلىم بەرۋ شەڭبەرىن كەڭەيتۋگە جول اشادى.
ءبىزدىڭ بىرلەسكەن ورتاق جۇمىسىمىز ينجەنەر كادرلارىن دايارلاۋ جۇيەسىن ءتيىمدى جەتىلدىرۋگە, زاماناۋي ۇردىستەردى دەر كەزىندە مەڭگەرۋگە جانە عىلىمي مەكتەپتەردە ۇرپاق ساباقتاستىعىن ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
قازىرگى كەزەڭ مەن عىلىمي مەكتەپتەردىڭ ساباقتاستىعى
ينجەنەرلىك عىلىمنىڭ باستى ەرەكشەلىگى – عىلىمي مەكتەپتەردىڭ ساباقتاستىعى. ءدال وسىنداي عىلىمي مەكتەپتەر ينجەنەرلىك ويلاۋ مادەنيەتىن, ناتيجەگە دەگەن جاۋاپكەرشىلىكتى جانە ءوندىرىس تاجىريبەسىنە دەگەن قۇرمەتتى قالىپتاستىرادى.
ۇلتتىق ينجەنەرلىك اكادەميا وسى ءداستۇردى جاڭا كەزەڭدە جالعاستىرىپ, زەرتتەۋلەردىڭ قولدانبالى سيپاتىن كۇشەيتىپ كەلەدى. سونداي-اق حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتىپ, ەنەرگەتيكا, ەكولوگيا, ماشينا جاساۋ جانە تسيفرلىق تەحنولوگيالار باعىتتارىنا باسىمدىق بەرەدى.
اكادەميكتەردىڭ جيناقتالعان تاجىريبەسى مەملەكەت پەن بيزنەس جانە عىلىمي قاۋىمداستىق اراسىنداعى ءوزارا ىقپالداستىق پەن قارىم-قاتىناستى نىعايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وسى ورايدا ۇيا پرەزيدەنتى باقىتجان جۇماعۇلوۆتىڭ ينجەنەرلەر جەكە جاۋاپكەرشىلىك پەن ازاماتتىق ۇستانىم ارقىلى جۇمىسشى ماماندىعىنىڭ بەدەلىن ارتتىرىپ, ولاردى ۇلتتىق ماقتانىش پەن ەكونوميكالىق وركەندەۋدىڭ تىرەگىنە اينالدىرۋعا ءتيىس دەگەن سوزدەرى وتە ماڭىزدى ەكەنىن ايتا كەتۋ كەرەك.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ۋنيۆەرسيتەتتەردى عىلىممەن جانە وندىرىسپەن تىعىز بايلانىستىرۋدىڭ, ينجەنەرلىك ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىن جاڭارتۋدىڭ جانە زەرتتەۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋدىڭ ماڭىزدى ەكەنىن ۇنەمى ايتىپ كەلەدى. وسىنداي ۋنيۆەرسيتەتتەر مەملەكەتتىك عىلىمي-تەحنولوگيالىق ساياساتتى ىسكە اسىراتىن نەگىزگى تىرەككە اينالادى.
بۇگىنگى ينجەنەر – مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى تۇلعا. ونىڭ شەشىمدەرى ەلىمىزدىڭ تەحنولوگيالىق دەربەستىگىن, قاۋىپسىزدىگىن جانە تۇراقتىلىعىن ايقىندايدى. ينجەنەرلىك عىلىمي مەكتەپتەردى ساقتاۋ مەن دامىتۋ, ۇلتتىق ينجەنەرلىك اكادەميانى, ۋنيۆەرسيتەتتەردى جانە وندىرىسپەن بايلانىستى قولداۋ – مەملەكەتتىڭ ستراتەگيالىق باسىمدىعى. عىلىم مەن ينجەنەردى قولداۋ – قۋاتتى, تاۋەلسىز ءارى باسەكەگە قابىلەتتى قازاقستاندى تاڭداۋمەن تەڭ.
مەيرام بەگەنتاەۆ,
ق.ي.ساتباەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى