يران نەگە امەريكالىق جانە يزرايلدىك ۇشاقتاردى اتىپ تۇسىرە المايدى؟

تەگەراندا نە بولدى: بيلىك تىرەگى قالاي تەڭسەلدى؟

مەملەكەتتىك باق مالىمەتىنشە, ەلدە ۋاقىتشا باسقارۋ كەڭەسى قۇرىلادى. وتپەلى كەزەڭدە ەلدى پرەزيدەنت ماحمۋد پەزەشكيان, سوت بيلىگىنىڭ باسشىسى جانە ساقشىلار كەڭەسىنىڭ فاكيحتەرىنىڭ ءبىرى باسقارادى. سوققىلار ناتيجەسىندە تەگەراندا قورعانىس كەڭەسىنىڭ حاتشىسى ادميرال الي شامحاني جانە يرسك قولباسشىسى گەنەرال-مايور موحامماد پاكپۋر قازا تاپتى. يزرايل ارمياسى ەلدىڭ باتىسى مەن ورتالىعىنداعى 30-دان استام نىسانعا – زىمىران كەشەندەرىنە, اۋە شابۋىلىنا قارسى قورعانىس (اشقق) جۇيەلەرىنە جانە اسكەري ينفراقۇرىلىمعا سوققى بەرگەنىن مالىمدەدى. سوققى استىندا تەگەران, قۇم, يسفاحان, كەرەدج, كەرمانشاح, سونداي-اق اەس ورنالاسقان بۋشەر قالالارى قالدى. 

«تەگەران ەندى بۇرىنعىداي بولمايدى»: يزرايل مەن اقش يرانعا سوققى جاسادى

The Guardian باسىلىمىنىڭ جازۋىنشا, يزرايل مەن اقش بيلىگىنىڭ باستى ماقساتى – يراننان كەلەتىن قاۋىپتەردىڭ, اتاپ ايتقاندا, زىمىراندىق باعدارلاما مەن يادرولىق قارۋ جاساۋ مۇمكىندىكتەرىنىڭ الدىن الۋ. يزرايل بۇل سوققىنى «الدىن الۋ شابۋىل» دەپ اتاسا, اقش ءوز اسكەريلەرىنىڭ قاتىسۋىن رەسمي تۇردە راستاپ, فلوتتى, اۆياتسيانى جانە «Tomahawk» زىمىراندارىن ىسكە قوستى.

يران بۇل شابۋىلعا دەرەۋ جاۋاپ قايتاردى. تەگەران اقش پەن ءيزرايلدىڭ اسكەري پوزيتسيالارىنا, سونىڭ ىشىندە پارسى شىعاناعى ەلدەرىندەگى اسكەري بازالارعا بالليستيكالىق زىمىراندار مەن دروندار لەگىن ۇشىردى. ورمۇز بۇعازىندا مۇناي تانكەرىنە شابۋىل جاسالدى. بۇل قارىمتا ناۋقان ايماقتا ۇلكەن دۇربەلەڭ تۋعىزدى: بىرنەشە ەلدىڭ اۋە كەڭىستىگى جابىلىپ, اۋە قورعانىسى جۇيەلەرى ىسكە قوسىلدى. حالىقارالىق اۋە كومپانيالارى تاياۋ شىعىس ۇستىمەن ۇشۋدى توقتاتتى.

Air Astana تاياۋ شىعىسقا باعىتتالعان رەيستەردى توقتاتتى

يراننىڭ اسپانى نەگە قورعانسىز: اسكەري تەحنيكانىڭ سىرى نەدە؟

حالىقارالىق جۋرناليست, اسكەري ساراپشى نەگماتۋللو مەرسايدوۆتىڭ پايىمداۋىنشا, ماسەلە تەك تەحنيكادا ەمەس, جۇيەلى قاتەلىكتە جاتىر:

«يران نەگە امەريكالىق جانە يزرايلدىك ۇشاقتاردى اتىپ تۇسىرە المايدى؟ بۇل سۇراق بۇگىندە كوبىن مازالايدى. بىرىنشىدەن, يراننىڭ اۋە شابۋىلىنا قارسى قورعانىسى (اشق) ەسكى امەريكالىق جانە رەسەيلىك كەشەندەردى, ولاردىڭ جاڭارتىلعان نۇسقالارىن, سونداي-اق ءوز ازىرلەمەلەرىن بىرىكتىرەدى. ەڭ زاماناۋي قوندىرعى – رەسەي وندىرىسىندەگى س-300. اقش پەن يزرايل وزدەرىنىڭ زىمىراندىق سوققىلارىمەن ولاردى ىستەن شىعارۋى ابدەن مۇمكىن.

ەكىنشىدەن, يران اسكەري-اۋە كۇشتەرى نەگىزىنەن امەريكالىق F-14, كەڭەستىك ميگ-29 يسترەبيتەلدەرىنەن, سۋ-25 شابۋىلداۋشى ۇشاقتارىنان, قىتايلىق F-7م يسترەبيتەلدەرىنەن, سونداي-اق وزدەرى شىعارعان بىرنەشە «كاحەر 313» يسترەبيتەلدەرىنەن تۇرادى. ارسەنالدا ەسكىرگەن فرانتسۋزدىق «ميراجدار» مەن قىتايلىق ۇشاقتار دا بار. 2025 جىلى يراندىق ااك رەسەيدەن 4++ بۋىنىنداعى سۋ-35 يسترەبيتەلدەرىن الدى, بىراق ولاردىڭ قولدانىلۋى تۋرالى ەشتەڭە بەلگىلى ەمەس. مۇمكىن, قولباسشىلىق جاۋ ۇشاقتارىنىڭ ارماداسىنا قارسى ساناۋلى زاماناۋي تەحنيكاسىن شىعارۋدى ازىرگە ورىنسىز كورىپ, كۇتپەگەن سوققىلار ءۇشىن ساقتاپ وتىرعان بولار», دەيدى نەگماتۋللو ميرسايدوۆ.

دونالد ترامپ يرانعا شابۋىل جاساۋدىڭ سەبەپتەرىن اتادى

اسكەري تەڭسىزدىك تەك تەحنيكادا ەمەس, ستراتەگيالىق قورشاۋدا دا بايقالادى. يراندى اينالا قورشاعان اسكەري بازالاردىڭ قۋاتى مەن اقپاراتتىق مايدانداعى بەلگىسىزدىك جاعدايدى ودان سايىن ۋشىقتىرىپ تۇر. ساراپشى وسى سوققى بەرۋشى كۇشتەردىڭ اۋقىمىن بىلايشا باعامدايدى:

«اقش پەن يزرايل يرانعا شابۋىل جاساۋ ءۇشىن ءۇندى مۇحيتىنان جەرورتا تەڭىزىنە دەيىن قۋاتتى «جۇدىرىق» جينادى. اقش اۆياتسياسى تەك اۆيانوسەتستەردەن عانا ەمەس, يوردانيا, كۋۆەيت, ساۋد ارابياسى, قاتار, باحرەين, ءباا اۋماعىنداعى بازالاردان دا ۇشا الادى. بۇل بىرىككەن توپتاستىرۋدا 500-دەن استام ۇشاق بار, ونىڭ 100-گە جۋىعى بەسىنشى بۋىن ۇشاقتارى. ولار اشق-نىڭ جويۋ ايماعىنا كىرمەي-اق, الىستان زىمىران اتۋعا قاۋقارلى.

الەۋمەتتىك جەلىلەردە يراننىڭ ميگ-29 يسترەبيتەلى يزرايلدىك F-15-ءتى اتىپ ءتۇسىردى دەگەن حابار تارادى, بىراق بۇل رەسمي راستالعان جوق. ءتىپتى راس بولسا دا, بۇل سوعىستىڭ باعىتىن وزگەرتە المايدى. نەگىزگى تۇيتكىل باسقادا: يران ونداعان جىلدار بويى تەك شابۋىلداۋشى زىمىراندار مەن درون جاساۋدى ويلاپ, ءوز اۋە كەڭىستىگىن قورعاۋعا نەگە كوڭىل بولمەگەن؟ ءيزرايلدىڭ اۋە كۇشتەرى الەمدەگى ەڭ مىقتىنىڭ ءبىرى ەكەنىن بىلە تۇرا, بۇل سالعىرتتىقتىڭ سەبەبى تۇسىنىكسىز», دەيدى ساراپشى.

قازىر يراندا قانشا وتانداسىمىز ءجۇر؟

گەوگرافيالىق «تەرەزە» جانە ورتالىق ازيانىڭ مۇددەسى

سوعىستىڭ تاكتيكالىق قىرىنان بولەك, يراننىڭ ىشكى ساياسي احۋالى مەن ونىڭ ورتالىق ازيا ءۇشىن ماڭىزى مۇلدە باسقا دەڭگەيگە شىقتى. اسىرەسە, بيلىكتەگى ترانزيت پەن گەوگرافيالىق مۇمكىندىكتەر ءبىزدىڭ ءوڭىر ءۇشىن ستراتەگيالىق بەتبۇرىس بولۋى مۇمكىن. ەكونوميست الماس چۋكين يراندى ءبىزدىڭ «تەڭىزگە اشىلاتىن تەرەزەمىز» رەتىندە قاراستىرۋدى ۇسىنادى:

«يران ۇلكەن وزگەرىستەر تابالدىرىعىندا تۇر. جوعارعى كوسەم اياتوللا حامەنەيدىڭ قازاسىنا بايلانىستى 40 كۇندىك ازا تۇتۋ جاريالاندى. مەن توقسانىنشى جىلداردان بەرى ايتىپ كەلەمىن: ورتالىق ازيا ءۇشىن گەوگرافيالىق تۇرعىدان ەڭ ماڭىزدى ەل – يران. ءبىزدىڭ ايماقتا تەڭىزگە شىعار جولىمىز جوق دەپ شاعىمدانعاندى جاقسى كورەدى. ال يران – ءبىزدىڭ باتىستان مۇحيتقا اشىلاتىن تەرەزەمىز.

تۇرىكمەنستان شەكاراسىنان پارسى شىعاناعىنا دەيىن نەبارى 1200-1500 شاقىرىم. بۇل – استانا مەن الماتىنىڭ اراسىنداي عانا قاشىقتىق. وسى جولدى ءجۇرىپ وتسەڭىز, الەمدىك پورتتارعا جەتەسىز. مۇنايدى رەسەي ارقىلى نوۆوروسسيسكىگە تاسىپ ازاپتانعاننان گورى, وسى جول الدەقايدا ءتيىمدى. ەگەر يراندا باتىسقا جاۋ ەمەس, پراگماتيكالىق رەجيم ورناسا, سانكتسيالار الىنادى. بۇل 80 ميلليون حالقى بار, ءبىلىمدى ءارى باي كورشىنىڭ پايدا بولۋى ءبىزدىڭ ەكونوميكالىق شەكارامىزدى كەڭەيتەدى. بۇل ورتالىق ازيا ءۇشىن مۇلدەم باسقا مۇمكىندىكتەر مەن ينۆەستيتسيالاردىڭ كەلۋى دەگەن ءسوز», دەيدى الماس چۋكين.

پرەزيدەنت تاياۋ شىعىستاعى جاعدايعا بايلانىستى ەلىمىزدەگى قاۋىپسىزدىك شارالارىن كۇشەيتۋدى تاپسىردى

الايدا, بۇل ەكونوميكالىق مۇمكىندىكتەردىڭ ارتىندا قازىرگى سوعىس ونەرىنىڭ سۇرقاي شىندىعى تۇر. بۇگىنگى قاقتىعىستاردىڭ لوگيكاسى تۇبەگەيلى وزگەرگەن. بۇرىنعىداي «كورولدەر پاكتىسى» جوق, ەندى سوعىس جۇيەنىڭ ەڭ نازىك تۇسى – باسشىلىقتى جويۋدان باستالادى. الماس چۋكين بۇل «جاڭا ساياسي ەكونوميانىڭ» قالاي جۇمىس ىستەيتىنىن سوڭعى وقيعالار مىسالىندا تارقاتادى:

«مەن بۇل جاعدايعا تەك ەكونوميست رەتىندە – ناتيجە مەن تاۋەكەل تۇرعىسىنان قارايمىن. ءبىز اسكەري ءىس-قيمىلداردىڭ مۇلدەم جاڭا دەڭگەيىن كورىپ وتىرمىز. يرانعا سوققى تاڭعى 8:10-دا جاسالدى. يزرايل بارلاۋى اياتوللانىڭ بارلىق باسشىلاردى جيناپ, كەڭەس وتكىزەتىنىن ءبىلىپ قويعان. ناتيجەسىندە حامەنەي, قورعانىس ءمينيسترى جانە باسقا دا توپ-مەنەدجەرلەر قازا تاپتى.

بۇل سوعىس لوگيكاسىن وزگەرتەدى. بۇرىن «سۋۆەرەن سۋۆەرەنگە تيىسپەيدى» دەگەن نەگىزسىز ءداستۇر بولاتىن. ستالين مەن گيتلەر ءبىر-ءبىرىنىڭ رەزيدەنتسياسىن بومبالاماعان. قازىر بۇل پاكت بۇزىلدى. سوعىس ەندى باسشىلىقتى العاشقى مينۋتتا جويۋدان باستالادى. اۆتوريتارلىق جۇيەلەر قۇرىلىمدىق جاعىنان وتە نازىك كەلەدى. وندا ءبارىن بىلەتىن ەكىنشى ادام بولمايدى. ەگەر وسى «وزەكتى» سۋىرىپ الساڭىز – بۇكىل جۇيە شاشىلىپ قالادى», دەيدى ول.

ءبىز ۆەنەسۋەلادا تاڭقالارلىق جاعدايدى كوردىك: پرەزيدەنتتى جاي عانا تىكۇشاقپەن الىپ كەتىپ, باسقا ەلدە سوتقا اپاردى. قازىر سانكتسيالار الىنىپ, دوللار كەلىپ جاتىر, بارىنە ءتيىمدى. سولاي ىستەۋگە بولاتىنى دالەلدەندى. قازىرگى الەمدە جەر باسىپ الۋدىڭ ماڭىزى جوق. تەحنولوگيالى ەلدى قيراتۋ – تەك شىعىن اكەلەدى. سوعىس ماقساتتارى دا وزگەردى. بۇرىن «رەجيمدى اۋىستىرىپ», ءوز ادامىڭدى قويۋ ءسان بولعان. بىراق جاساندى ليدەر ەلدى تىعىرىققا تىرەيدى. قازىرگى پراگماتيزم: ەگەر بىرەۋ كەدەرگى كەلتىرسە – سول ليدەردى نۇكتەلى تۇردە الىپ تاستاپ, جۇيەنىڭ وزىنە بولاشاعىن شەشۋگە مۇمكىندىك بەرۋ. بۇل – الەمدىك ساياسي ەكونوميانىڭ مۇلدەم جاڭا بۇرىلىسى. قىزىقتى ۋاقىتتار تۋىپ كەلەدى», دەيدى ساراشى الماس چۋكين.

يران اياتوللا حامەنەيدىڭ قازاسىن راستادى: ەلدە 40 كۇندىك ازا تۇتۋ جاريالاندى

ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنەن ۇعاتىنىمىز: سوعىس تاكتيكاسى «كورولدەردى» نىساناعا الۋعا كوشتى, ال گەوگرافيالىق تۇرعىدان يران ءبىز ءۇشىن جابىق ەسىك ەمەس, الەمدىك مۇحيتقا اشىلاتىن باستى قاقپاعا اينالۋى ءتيىس. ەندىگى ماسەلە – تەگەرانداعى جاڭا بيلىكتىڭ كىمنىڭ قولىنا وتەتىنىندە جانە ولاردىڭ پراگماتيزمگە قانشالىقتى دايىن ەكەندىگىندە. ءبىز ءۇشىن يران – سانكتسيادان ارىلعان, اشىق جانە تۇراقتى سەرىكتەس رەتىندە كەرەك. ويتكەنى بۇل – ورتالىق ازيانىڭ ەكونوميكالىق تىنىسىن اشاتىن جالعىز جول.

يران توڭىرەگىندەگى جاعداي: مۇناي نەگە قىمباتتادى؟

Reuters اگەنتتىگىنىڭ حابارلاۋىنشا, دۇيسەنبى كۇنى يزرايل تەگەرانعا جاڭا اۋە سوققىلارىن بەرىپ, اسكەري كامپانيانىڭ اياسىن كەڭەيتتى. بۇل جولى نىساناعا يران قولدايتىن ليۆانداعى «حەزبوللا» سودىرلارى دا ىلىكتى.

وپەراتسيانىڭ جالعاسۋى: اق ءۇيدىڭ جوعارى لاۋازىمدى وكىلى Reuters-كە بەرگەن سۇحباتىندا: «پرەزيدەنت ترامپ يراننىڭ جاڭا الەۋەتتى ليدەرلەرىمەن كەلىسسوز جۇرگىزۋى مۇمكىن, بىراق ازىرگە «ەپيكالىق قاھار» (Epic Fury) وپەراتسياسى توقتاۋسىز جالعاسا بەرەدى», دەپ مالىمدەگەن.

الي ءلاريدجانيدىڭ جاۋابى: لاريدجاني ح (بۇرىنعى Twitter) جەلىسىندە ترامپپەن كەلىسسوز جۇرگىزىلمەيتىنىن كەسىپ ايتتى. ول اقش پرەزيدەنتىنىڭ امبيتسيالارىن «قيال-عاجايىپ» دەپ اتادى.

اقش-تىڭ العاشقى شىعىندارى: Reuters دەرەككوزدەرى كۋۆەيتتەگى بازادا ءۇش امەريكالىق ساربازدىڭ قازا تاپقانىن راستادى. ترامپ بۇل قۇرباندىقتارعا قاراماستان, وپەراتسيانىڭ بارلىق ماقسات ورىندالعانشا جالعاساتىنىن ايتتى. 

ەنەرگەتيكالىق جانە اۆياتسيالىق حاوس: Reuters مۇناي ترەيدەرلەرىنە سىلتەمە جاساي وتىرىپ, ورمۇز بۇعازىنىڭ جابىلۋىنا بايلانىستى مۇناي باعاسىنىڭ 100 دوللارعا دەيىن كوتەرىلۋى مۇمكىن ەكەنىن حابارلايدى. دۋباي سياقتى الەمدىك اۆياتسيالىق حابتاردىڭ جابىلۋى سالا تاريحىنداعى ەڭ ۇلكەن ىركىلىستەردىڭ بىرىنە اينالدى.

ۇلىبريتانيا, گەرمانيا جانە فرانتسيا يرانعا ەسكەرتۋ جاسادى

Reuters ساراپشىلارىنىڭ پىكىرىنشە, 86 جاستاعى حامەنەيدىڭ ءولىمى يران ءۇشىن اۋىر سوققى بولعانىمەن, بۇل ءدىني باسقارۋ جۇيەسىنىڭ ءبىرجولا قۇلاۋىن بىلدىرمەيدى. دەگەنمەن, ترامپ يراندىقتاردى ۇكىمەتكە قارسى كوتەرىلۋگە شاقىرىپ, اسكەري كامپانيانىڭ كەم دەگەندە ءتورت اپتاعا سوزىلۋى مۇمكىن ەكەنىن مالىمدەپ وتىر.