قازىر ۇكىمەت جەكەمەنشىك مەكتەپتەرگە قاتىستى تالاپتى قاتاڭداتۋدى قولعا الىپ جاتىر. الماتىعا ساپارى بارىسىندا وقۋ-اعارتۋ ءمينيسترى جۇلدىز سۇلەيمەنوۆا جەكەمەنشىك مەكتەپتەر ءۇش اۋىسىمدى, اپاتتى جاعدايدى جويۋ ماقساتىندا, مەملەكەتتىك مەكتەپتەر جەتىسپەيتىن وڭىرلەردە اشىلاتىنىن جەتكىزدى.
كەلەسى ايدان باستاپ جەكەمەنشىك مەكتەپتەر ليتسەنزياسى, بالالار قاۋىپسىزدىگى, ءبىلىم بەرۋ قىزمەتىنىڭ ساپاسى, بىلىكتىلىك تالاپتارىنا سايكەستىگى تەكسەرىلەدى. جاڭا وقۋ جىلىندا مەملەكەتتىك تاپسىرىستىڭ كولەمىن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگان انىقتايدى. قارجى e-Qazyna پلاتفورماسىندا OrtaBilim تسيفرلىق سەرۆيسى ارقىلى بولىنەدى. بۇل قارجىلاندىرۋدى جەڭىلدەتىپ, اشىقتىعىن, سىبايلاس جەمقورلىق تاۋەكەلىن ازايتۋعا باعىتتالعان قادام بولماق.
بۇگىندە ەلىمىزدەگى 900-گە جۋىق جەكەمەنشىك مەكتەپتە 30 مىڭنان اسا وقۋشى ءبىلىم الادى. كەيىنگى 5 جىلدا جەكە مەكتەپ سانى 4 ەسە, وقۋشى سانى 6 ەسەگە وسكەن. تاۋەلسىز ساراپشى اقنۇر بۇبەقۇلوۆا ورىن تاپشىلىعى 2033 جىلعا قاراي 1 ملن-عا جەتەتىنىن العا تارتىپ, مۇنداي جاعدايدا مىڭنان اسا مەملەكەتتىك مەكتەپ سالۋعا تۋرا كەلەتىنىن ءارى قوماقتى ينۆەستيتسيانى قاجەت ەتەتىنىن ايتادى. ال قازىرگى قالىپتاسقان جاعدايدا ءتيىستى شارالاردىڭ قولدانىلۋىن دۇرىس سانايدى. بىراق زاڭ اياسىندا جۇمىس ىستەپ جاتقان جەكە ءبىلىم وشاقتارىنا زيان كەلمەگەنى ابزال. قۇقىق بۇزۋشىلىق زاڭ اياسىندا رەتتەلۋگە ءتيىس. ونىڭ پىكىرىنشە, استانا, الماتى, شىمكەنت قالاسى, تۇركىستان وبلىستارىندا حالىق سانى وسۋىنەن جاڭا وقۋ ورىندارىنا سۇرانىس ءالى دە ارتا تۇسەدى.
مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى رەجىمىنە كوشىرۋدى قولداعان ينۆەستور اسان نۇعىمانوۆتىڭ پىكىرىنشە, ەلىمىزدە ورتا ءبىلىم بەرۋ فورمالارىنىڭ ءارتۇرلى بولعانى جاعىمدى ءۇردىس. بىراق جەكەمەنشىك مەكتەپتەردەگى ءبىلىم ساپاسىنىڭ مەملەكەتتىكتەن ايىرماسىنا قاتىستى ناقتى ستاتيستيكا جوق. ناقتى ساراپتاما, شەشىم شىعارۋ ماقساتىندا ونداي ستاتيستيكا كەرەك.
– بۇگىندە ەلىمىزدە مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى مودەلى نەگىزىندە اشىلعان 150 مەكتەپ بار. بۇل – مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ مەن جەكە سەكتور اراسىنداعى گيبريدتى جۇيە. ەگەر دە مەكتەپ قۇرىلىسى مەن قىزمەت كورسەتۋگە كەتكەن شىعىنداردى قايتارۋ ءۇشىن جەكەمەنشىك ءبىلىم سەكتورى وقۋ اقىسىن كوتەرۋگە مۇددەلى بولسا, وندا مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىك نەگىزىندەگى مەكتەپتەر جاعدايىندا وپەراتور كەلىسىلگەن بويىنشا بالا سانىن تولىقتىرۋى قاجەت. ال مۇندا مەملەكەتتىك, نەمەسە جەكەمەنشىك مەكتەپتەگى ءبىلىم ساپاسىنان جوعارى بولعان جاعدايدا عانا وقۋشى كوبەيەدى. بۇل مودەل ۇلىبريتانيا, اقش-تا كەڭ تارالعان. وسى مودەلدىڭ تيىمدىلىگىنە سەنەمىن. ويتكەنى مەملەكەتتىڭ ءبىر مەزەتتە مەكتەپتەر قۇرىلىسىنا, تىپتەن قولدانىستاعى مەكتەپتەردىڭ رەنوۆاتسياسىنا ينۆەستيتسيا سالۋى قيىن. ماسەلەنى پرەزيدەنتتىڭ ءوزى بىرنەشە رەت اتاپ ءوتتى. مامان رەتىندە ايتارىم, قازىرگى قولدانىستاعى, سونداي-اق ءالى دە سالىناتىن «كەلەشەك مەكتەپتەرىن» مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىك رەجىمىنە كوشىرۋ قاجەت, – دەيدى ساراپشى.
Qazbilim ۇلتتىق مەكتەپ جوباسىنىڭ جەتەكشىسى, PhD اياتجان احمەتجان ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدە جەكەمەنشىك مەكتەپتەردىڭ دامۋى جالپى ءبىلىم ساپاسىنا ۇلكەن سەرپىن اكەلدى. وكىنىشكە قاراي, كەيىنگى 1-2 جىلدا سالا كەدەرگىگە تاپ بولدى.
– پرەزيدەنتتىڭ ءوزى جەكە مەكتەپتەردى دامىتۋعا ايرىقشا نازار اۋدارىپ وتىر. سالاعا ينۆەستيتسيا تارتۋ ىسىندە جۇيەلى شارالار قابىلداۋدىڭ, سونداي-اق مەملەكەت-جەكەمەنشىك سەرىكتەستىك قۇرالىن جەتىلدىرۋ ماڭىزدى ەكەنىن ايتىپ, قولدانىستاعى مودەلدى تۇبەگەيلى وزگەرتۋ كەرەك دەگەن. جەكەمەنشىك مەكتەپتەردە وقۋ اقىسى قوسىمشا قۇزىرەتتىلىكتەرگە قاراي بەلگىلەنەدى. ەگەر وقۋشى الەمدىك دەڭگەيدەگى, سونداي-اق وليمپيادالىق رەزەرۆ ساپىنداعى ءبىلىمدى, ونەردى ۇيرەنەتىن بولسا, وندا ءبىلىم اقىسىنىڭ سوعان ساي بولۋى زاڭدى دا. ال باعا ساياساتى كاسىپكەر مەن اتا-انا اراسىنداعى كەلىسىمگە بايلانىستى, – دەيدى ساراپشى.
اياتجان احمەتجان ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, جۇيەلىلىك پەن اشىقتىقتا جەكەمەنشىك جانە مەملەكەتتىك مەكتەپكە قويىلاتىن تالاپ بىردەي بولۋى قاجەت. وسى ماقساتتا ءبىلىم سالاسىندا ساپانى قامتاماسىز ەتۋ كوميتەتى ءوز قۇزىرەتىندە تولىققاندى جۇمىس ىستەگەنى ابزال. ساپا مەنشىككە ەمەس, مەنەدجمەنتكە بايلانىستى. ساراپشىنىڭ پىكىرىنشە, ەگەر دە ءبىلىمى جوعارى ەلدەردەگىدەي ساپاعا قول جەتكىزەمىز دەسەك, مەكتەپتەر ءبىر اۋىسىمدا جۇمىس ىستەپ, ءبىر سىنىپتا 20 وقۋشىدان اسپاعانى ابزال. ال جەكەمەنشىك سەكتوردىڭ جالپى ورتا ءبىلىم سالاسىنداعى ۇلەسى 20–25 پايىزدى قۇراۋعا ءتيىس. قازىر بۇل كورسەتكىش 9–10 پايىز شاماسىندا. وقۋشىنى قامتۋ دەڭگەيى 5–6 پايىز. بۇل سەكتوردىڭ دامۋى ساپانى, باسەكەلەستىكتى قالىپتاستىرادى ءارى وقۋشىنىڭ قوسىمشا قۇزىرەتتەردى مەڭگەرۋىنە, ءبىلىم جۇيەسىنە الەمدىك جوبالاردىڭ ەنۋىنە ىقپال ەتەدى.
«ەلىمىزدەگى ءبىلىم جۇيەسى كەيىنگى جىلدارى كۇردەلى دەموگرافيالىق جانە ينفراقۇرىلىمدىق قىسىمعا تاپ بولىپ وتىر. وقۋشىلار سانىنىڭ ءوسۋى مەن ۋربانيزاتسيا مەملەكەتتىك مەكتەپتەردىڭ مۇمكىندىگىن شەكتەي باستادى. وسى جاعدايدا مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىك تەتىگى جۇيەنىڭ ماڭىزدى تىرەگىنە اينالدى. قوعامدا بۇل مودەل كەيدە مەملەكەت ەسەبىنەن جەكە بيزنەستى قولداۋ رەتىندە تۇسىندىرىلەدى. الايدا ەكونوميكالىق ەسەپ بۇعان كەرەعار ناتيجە كورسەتەدى», دەدى كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ءبىلىم سالاسىنداعى ماگيسترى, «Hyperion Boarding», «Oyu Children», «Astana Garden School» حالىقارالىق ءبىلىم وردالارىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى نۇرمۇحامەد دوسىباەۆ.
ساراپشى كەلتىرگەن مالىمەتكە سۇيەنسەك, بيلىكتىڭ ءبىلىم مەن ادام كاپيتالىن باسىم باعىت رەتىندە بەلگىلەۋىنىڭ ارقاسىندا, 2024 جىلى بۇل سالاعا بولىنگەن قارجى 6,7 ترلن تەڭگەگە جەتتى. بۇل – ءىجو-ءنىڭ 4,96, ال مەملەكەتتىك شىعىننىڭ شامامەن 22 پايىزى. قازىر ەلدە 4 ميلليونعا جۋىق وقۋشى بولسا, ونىڭ 300 مىڭى جەكەمەنشىك مەكتەپتە ءبىلىم الادى. ەگەر بالالاردى تولىقتاي مەملەكەتتىك مەكتەپتەرگە اۋىستىرۋ قاجەت بولسا, ەكى اۋىسىمدىق جۇيەدە كەمىندە 150 مىڭ جاڭا ورىن سالۋ كەرەك. ءبىر ورىننىڭ ورتاشا قۇنى 5–7 ملن تەڭگە ەكەنىن ەسكەرسەك, بيۋدجەتكە ءبىر رەتتىك سالماق 750 ملرد پەن 1,05 ترلن تەڭگە ارالىعىندا بولماق. بۇعان كەيىنگى جىلدارداعى جالاقى, كوممۋنالدىق قىزمەت, جوندەۋ شىعىندارى قوسىلادى. ال قازىرگى مودەلدە مەملەكەت عيمارات سالمايدى, تەك وقىتۋ ءۇردىسىن قارجىلاندىرادى. ءبىر وقۋشىنى جىلىنا 500–700 مىڭ تەڭگە كولەمىندە جان باسىنا قارجىلاندىرادى, ال 300 مىڭ بالا ءۇشىن 150–210 ملرد تەڭگە. بۇل – ءبىر وقۋشى ورنىنىڭ قۇرىلىس قۇنى شامامەن 8–10 جىلدىق ءبىلىمىن قارجىلاندىرۋعا تەڭ ەكەنىن كورسەتەدى. جەكەمەنشىك مەكتەپ شىعىنىنىڭ 40–60 پايىزىن اتا-انالار كوتەرەدى. اقشالاي العاندا, ولاردىڭ جىل سايىنعى ۇلەسى 225–315 ملرد تەڭگەگە جەتەدى. وسىلايشا, جەكەمەنشىك ءبىلىم بەرۋ نارىعىنىڭ جىلدىق كولەمى 375–525 ملرد تەڭگەنى قۇراپ, تۇراقتى ءوسىپ كەلەدى. بۇل – اتا-انالاردىڭ سانالى تاڭداۋى ارقىلى قالىپتاسقان, مەملەكەتكە سالماق سالماي دامىپ وتىرعان نارىق. مەملەكەتتىك مەكتەپ سالىنعاننان كەيىن دە بيۋدجەتكە تۇراقتى جۇك تۇسەدى. ال مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىكتە عيماراتتى ينۆەستور سالادى, مەملەكەت تەك ءبىلىم قىزمەتىن ساتىپ الادى. مۇنداي ءتاسىلدىڭ تيىمدىلىگى «بالاپان» باعدارلاماسى ارقىلى دا دالەلدەندى.
– كەيىنگى 15 جىلدا شامامەن 1 ميلليون بالا جەكەمەنشىك بالاباقشادا تاربيەلەنىپ, مەملەكەت 4–6 ترلن تەڭگە كولەمىندەگى قۇرىلىس شىعىنىنان قۇتىلدى. حالىقارالىق تاجىريبە دە وسىنى كورسەتەدى. ماسەلەن, دۋبايدا 10 شاقتى مەملەكەتتىك, 250-دەن استام جەكەمەنشىك مەكتەپ بار. بۇل سالا ارنايى قولداۋ ارقىلى ينۆەستيتسيالىق سەكتورعا اينالعان. ارينە, جەكەمەنشىك مەكتەپتە ساپاعا قاتىستى ماسەلەلەر بار. بىراق بۇل مودەلدىڭ كەمشىلىگى ەمەس, باسقارۋ مەن باقىلاۋدىڭ السىزدىگىنەن تۋىندايدى. ونى تسيفرلىق رەەستر, تاۋەلسىز اككرەديتاتسيا, اشىق قارجىلاندىرۋ ارقىلى شەشۋگە بولادى. مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىكتى شەكتەۋ ەڭ الدىمەن مەملەكەتتىك قۇرىلىس تاپسىرىسىنا تاۋەلدى مەردىگەرلەر مەن بيۋدجەت بولىنىسىنە ىقپالى بار توپتارعا ءتيىمدى بولۋى مۇمكىن. ال مەملەكەت, اتا-انالار, وقۋشىلار مەن ۇستازدار ۇتىلادى. ماسەلە مودەلدىڭ وزىندە ەمەس, ونى قالاي جانە كىم باسقاراتىنىندا. قازىر جەكەمەنشىك مەكتەپتەر بىتىراڭقى كۇيدە. ال نارىق جۇزدەگەن ميلليارد تەڭگەمەن ولشەنەدى جانە جۇزدەگەن مىڭ وتباسىنىڭ مۇددەسىن قامتيدى. ەگەر ولار كاسىبي قاۋىمداستىق قۇرىپ, ورتاق ۇستانىم قالىپتاستىرماسا, بۇل باسەكەدە ۇتىلۋ قاۋپى بار. ونداي جاعدايدا تەك جەكەمەنشىك سەكتور ەمەس, ەل ۇتىلادى. جەكەمەنشىك ءبىلىم بەرۋ نارىعى ەلىمىزدە بار. ەندىگى ونىڭ تاعدىرى – جۇيەلى, جاۋاپتى جانە تولىققاندى سۋبەكت رەتىندە قالىپتاسۋىندا, – دەيدى ن.دوسىباەۆ.
ءتۇيىن: ساراپشىلار قارجىلاندىرۋ قىسقارسا, شاعىن مەكتەپتەردىڭ ەداۋىر بولىگى جابىلاتىنىن ايتادى. وقۋشىلار مەملەكەتتىك مەكتەپتەرگە ورالىپ, مۇعالىمدەر باسقا سالاعا كەتۋى مۇمكىن. جەكەمەنشىك ءبىلىم سەكتورى ەكونوميكالىق بەلسەندى سالا, سوندىقتان مونوپوليالانباي, ينستيتۋتتسيونالدى دامىعانى ماڭىزدى.
الماتى