ءماجىلىس سپيكەرى ەرلان قوشانوۆتىڭ توراعالىعىمەن پالاتانىڭ جالپى وتىرىسى ءوتتى. كوميتەتتەر پسيحولوگيالىق قىزمەت تۋرالى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ارناۋلى مەملەكەتتىك ورگاندارىنىڭ قىزمەتى ماسەلەلەرى بويىنشا ىلەسپە تۇزەتۋلەرى بار, قازاقستان مەن اۋستريا ۇكىمەتتەرى اراسىنداعى زاڭسىز جۇرگەن ادامداردى رەادميسسيالاۋ جانە ترانزيتتەۋ تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى جاڭا زاڭ جوبالارىن جۇمىسقا قابىلدادى.
ساۋدا بايلانىستارى نىعايادى
ءماجىلىس ەاەو مەن ۇلان-باتىر اراسىنداعى ۋاقىتشا ساۋدا كەلىسىمىن راتيفيكاتسيالادى. كەلىسىمگە ساي, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق ەلدەرى مەن موڭعوليا اراسىندا ساۋدا بايلانىستارى نىعايماق. اسىرەسە وتاندىق تاۋارلاردىڭ موڭعوليا نارىعىنا كەدەندىك باج سالىعىنسىز شىعۋىنا جول اشىلدى.
– كەلىسىم ەەاو ەلدەرى مەن موڭعوليا اراسىندا 367 تاۋارلارعا قاتىستى يمپورتتىق كەدەندىك باجداردى جويۋدى كوزدەيدى. سونداي-اق كەلىسىم 3 جىلعا جاسالادى جانە تاعى 3 جىلعا اۆتوماتتى تۇردە ۇزارتىلادى. قۇجات تەحنيكالىق, سونىمەن قاتار سانيتارلىق, فيتوسانيتارلىق, كەدەندىك ىنتىماقتاستىق, ىشكى نارىقتى قورعاۋ شارالارى سياقتى باسقا دا ساۋدا ماسەلەلەرىن قامتيدى, – دەدى ءماجىلىستىڭ جالپى وتىرىسىندا ساۋدا جانە ينتەگراتسيا ءمينيسترىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى جانەل كۋشۋكوۆا.
ۇكىمەت مالىمەتىنە سايكەس, موڭعوليامەن كەلىسىم اياسىندا بيزنەس كەدەندىك اكەلۋ باجدارىنىڭ تومەندەتىلگەن مولشەرلەمەلەرى بويىنشا نەمەسە باجسىز (ونىڭ ىشىندە تاريفتىك كۆوتالار اياسىندا) ءداندى داقىلدار, قۇس ەتى, ءسۇت ونىمدەرى, بال, وسىمدىك مايلارى, قانت, شوكولادتى-كونديتەرلىك ونىمدەر, نان-توقاش ءوندىرىسى ونىمدەرى, سۋلار, شىرىندار, دجەمدەر, الكوگولدىك سۋسىندار مەن تەمەكى ونىمدەرى جانە تاعى باسقالارىن ەكسپورتقا شىعارا الادى. سونداي-اق مەتاللۋرگيا ونىمدەرى, ترانسفورماتورلار, كولىك قۇرالدارى, حيميا ونەركاسىبى ونىمدەرى جانە وزگە ونىمدەردى جەتكىزۋگە رۇقسات.
بۇعان قوسا, ج.كۋشۋكوۆانىڭ ايتۋىنشا, اتالعان كەلىسىم تەرىس الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە قۇقىقتىق سالدارعا اكەپ سوقپايدى. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن دە قوسىمشا قارجى شىعىندارىن قاجەت ەتپەيدى.
بالا باعاتىن اكەلەردىڭ «ۋاقىتى» ەسەپكە الىنادى
سونداي-اق دەپۋتاتتار «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە قاۋىپسىز ەڭبەك جاعدايلارىن جەتىلدىرۋ جانە جۇمىسكەرلەردىڭ ەڭبەك قۇقىقتارىن قورعاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭدى ەكى وقىلىمدا قاراپ, ماقۇلدادى. اتالعان زاڭعا تۇزەتۋلەر وتكەن جىلدىڭ 19 قازانىندا ءبىرىنشى وقىلىمدا ەنگىزىلىپ, كەلىسىلگەن ەدى.
زاڭعا سايكەس, ۇجىمدىق كەلىسىمشارتقا جۇمىس بارىسىندا ورىن العان اپاتتار جاعدايلارى مەن جاردەماقى جانە وتەماقىلار تولەۋ ءتارتىبى تۋرالى نورما ەنگىزىلدى. ەڭبەك قاۋىپسىزدىگى مەن ەڭبەكتى قورعاۋ مامانى ۇيىمنىڭ ءبىرىنشى باسشىسىنا تىكەلەي باعىنادى, ال باسشى قاۋىپسىز ەڭبەك جاعدايلارىن قامتاماسىز ەتۋگە مىندەتتى.
– قۇجات اياسىندا قارالاتىن ماسەلەلەر اياسىنىڭ كەڭەيۋىن ەسكەرە وتىرىپ, دەپۋتاتتار زاڭ جوباسىنىڭ تاقىرىبىن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە قاۋىپسىز ەڭبەك جاعدايلارىن جەتىلدىرۋ, جۇمىسكەرلەردىڭ ەڭبەك قۇقىقتارىن قورعاۋ جانە الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» دەپ وزگەرتۋ جونىندە ۇسىنىس ەنگىزدى, – دەدى دەپۋتات ەرلان سايروۆ.
سونىمەن قاتار قابىلدانعان زاڭ اياسىندا كامەلەت جاسىنا تولماعان بالالارعا ناقتى كۇتىم جاساعان ۋاقىت ەندى جۇمىس ىستەمەيتىن اكەلەردىڭ جاسىنا بايلانىستى زەينەتاقى تولەمدەرىن تاعايىنداۋ كەزىندە ەڭبەك وتىلىنە ەسەپتەلەدى. ءتيىستى ناقتىلاۋلار كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ نورماتيۆتىك قاۋلىسىن ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا الەۋمەتتىك كودەكسكە ەنگىزىلەدى. سونىمەن قاتار دەپۋتاتتاردىڭ ۇسىنىسىمەن, جۇمىس بەرۋشىنىڭ باستاماسىمەن جالعىزباستى اتا-انالارعا (جىنىسىنا قاراماستان) قاتىستى ەڭبەك شارتىن بۇزۋعا تىيىم سالىنادى. وسىعان بايلانىستى «جالعىزباستى انالار» ۇعىمى «جالعىزباستى اتا-انا» دەپ وزگەرتىلەدى. بۇدان بولەك, ءماسليحاتتاردىڭ قۇزىرەتى تيپتىك ەرەجەلەر نەگىزىندە «وبلىستىڭ (قالانىڭ, اۋداننىڭ) قۇرمەتتى ازاماتى» اتاعىن بەرۋ قاعيدالارىن ازىرلەۋ جانە بەكىتۋ بويىنشا تولىقتىرىلادى.
– زاڭدا كەلىسۋ كوميسسياسىنىڭ قىزمەتىنە دەلدالدى تارتۋعا, ۇجىمدىق شارتتا جالاقىنىڭ ەڭ جوعارى جانە ەڭ تومەنگى مولشەرى اراسىنداعى جول بەرىلەتىن ارا-قاتىناس تۋرالى ەرەجەنى بەلگىلەۋگە قاتىستى, سونداي-اق «حالىق دەنساۋلىعى جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى تۋرالى» كودەكسىنە وندىرىستىك جاراقاتتىڭ اۋىرلىق دارەجەسىن ايقىنداۋ قاعيدالارىن بەكىتۋ بويىنشا قۇزىرەتتەر ەنگىزىلدى, – دەدى دەپۋتات ەرلان سايروۆ.
«شىعىس مەديتسيناسى» قاۋىپ ءتوندىرىپ تۇر
ءماجىلىس دەپۋتاتى امانجول ءالتاي استانا قالاسىنان جانە باسقا دا وڭىرلەردەن «شىعىس مەديتسيناسى», «قىتاي مەديتسيناسى», «يگلوتەراپيا», «مانۋالدى تەراپيا» اتاۋىمەن قىزمەت كورسەتەتىن ورتالىقتارعا ازاماتتاردان كوپتەپ شاعىم تۇسەتىنىن مالىمدەپ, ۇكىمەتكە ساۋال جولدادى. ونىڭ ايتۋىنشا, كەيبىر ورتالىقتار قىسقا مەرزىمگە اشىلىپ, اتاۋىن نەمەسە مەكەنجايىن وزگەرتىپ, باقىلاۋدان جالتارىپ وتىر.
– اسىرەسە تەگى-تامىرى بەلگىسىز, ءوزىن بىلىكتى دارىگەر رەتىندە جارنامالاعان قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارى ءتورت-بەس اي حالىقتى ەمدەگەن بولىپ سەنىمىنە كىرىپ, ارتىنشا ەمدەۋ ورتالىعىن جاۋىپ, «اڭقاۋ ەلگە – ارامزا مولدا» دەگەندەي, قالتاسىن قامپايتىپ الىپ, كەتىپ قالاتىندار دا كەزدەسەدى. بۇل جاعدايلار پاتسيەنتتەردىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىنا تىكەلەي قاۋىپ ءتوندىرىپ, دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىنە دەگەن سەنىمدى السىرەتىپ وتىر, – دەدى دەپۋتات.
وسىعان بايلانىستى ا.ءالتاي ءينۆازيۆتى راسىمدەر جۇرگىزەتىن ورتالىقتارعا باقىلاۋدى كۇشەيتۋدى, شەتەل ازاماتتارىنىڭ مەديتسينالىق قىزمەتىن تسيفرلىق رەەستر ارقىلى مىندەتتى تۇردە اشىق كورسەتۋدى, تىركەلمەگەن پرەپاراتتار مەن ونلاين-جارنامانى ۆەدومستۆوارالىق باقىلاۋدى كۇشەيتۋدى ۇسىندى.
اۋىل حالقىنىڭ تابىس كوزى قىسقارماق
ال دەپۋتات گۇلدارا نۇرىم اۋىل حالقى ءۇشىن اقىلى قوعامدىق جۇمىستار مىڭداعان وتباسىنىڭ كۇنكورىس كوزى, تاڭعى اسىن, بالاسىنىڭ كيىمىن, قىستىق وتىنىن قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان ناقتى تابىس كوزى, سوندىقتان ۋاقىتشا جۇمىستى قىسقارتۋعا بولمايتىنىن ۇكىمەت نازارىنا جەتكىزدى. ايتا كەتسەك, بۇعان دەيىن اقىلى قوعامدىق جۇمىستاردى قىسقارتۋ تۋرالى ءسوز قوزعالعان ەدى.
دەپۋتاتتىڭ مالىمدەۋىنشە, ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترىنىڭ 2025 جىلعى 12 جەلتوقسانداعى №395 بۇيرىعى «جالاقىسى از ادامدار سانى قىسقارادى» دەپ باعالانۋى مۇمكىن. الايدا بۇل اۋىلداعى جۇمىسسىزداردىڭ سانى كوبەيەدى دەگەن ءسوز. ويتكەنى شالعاي اۋىلداردا تۇراقتى جۇمىس ورىندارى پايدا بولىپ جاتقان جوق. قىسقارىپ جاتقان – اۋىلعا بولىنەتىن كۆوتا. ال كۆوتا قىسقارسا, اۋىل ادامىنىڭ قولىنداعى سوڭعى مۇمكىندىك تە جويىلاتىنى تۇسىنىكتى.
– اۋىلدىق جەرلەردە كوپتەگەن وتباسىلار اقىلى قوعامدىق جۇمىسقا قاراپ وتىر. سەبەبى باسقا امال جوق. زاۋىت جوق, فابريكا جوق, كاسىپورىن جوق. تۇراقتى جۇمىس بولماعان سوڭ حالىق اكىمدىكتىڭ تابالدىرىعىن توزدىرادى. ال اكىمدىكتىڭ ۇسىنا الاتىنى – ۋاقىتشا قوعامدىق جۇمىس قانا. ەندى سول ۋاقىتشا جۇمىستىڭ ءوزىن قىسقارتساق, ول ادامدار قايدا بارادى؟ بالاسىن قالاي اسىرايدى؟ قىسقى وتىندى قايدان الادى؟ قازىردىڭ وزىندە اۋىل بوساپ جاتىر. جاستار قالاعا كەتىپ جاتىر. بۇل – ءسان ەمەس, امالسىز قادام. ال جۇمىسسىزدىق كۇشەيسە, بۇل ۇدەرىس ءتىپتى ۇدەيدى. بۇل – الەۋمەتتىك نارازىلىققا, ىشكى كوشى-قوننىڭ كۇشەيۋىنە, كەدەيشىلىكتىڭ تەرەڭدەۋىنە اپاراتىن جول, – دەدى دەپۋتات.
گ.نۇرىم اتالعان بۇيرىقتىڭ قازىرگى رەداكتسياسى بيىلدان باستاپ حالىقتىڭ ەلەۋلى بولىگىن جۇمىسسىز قالدىرۋ قاۋپىن تۋدىرىپ وتىرعانىن ايتادى.
– بۇل – جاي بولجام ەمەس, وڭىرلەردى ارالاپ جۇرگەن ادام ءۇشىن كوزگە كورىنىپ تۇرعان شىندىق. حالىقپەن كەزدەسكەندە ادامداردىڭ كوزىندەگى ءۇمىت پەن ۇرەيدى كورىپ ءجۇرمىن. سوندىقتان بۇل ماسەلەنى كەيىنگە قالدىرۋعا, «ەسەپكە سىيمايدى» دەپ ىسىرىپ تاستاۋعا بولمايدى. رەسمي دەرەككە سۇيەنسەك, ەلىمىزدە ەڭبەككە قابىلەتتى حالىق سانى 9,7 ميلليوننان اسادى, سونىڭ ىشىندە 450 مىڭعا جۋىق ازامات جۇمىسسىز. بۇل – تەك تىركەلگەنى. بۇل – تەك ۇكىمەتتىڭ ەسەبى عانا. ال اۋىلداعى بەيرەسمي جۇمىسسىزدىقتى ەسەپتەسەك, جاعدايدىڭ قانشالىقتى كۇردەلى ەكەنىن جاقسى تۇسىنەمىز, – دەپ دەپۋتات اۋىلدىڭ جانايقايىن جەتكىزدى.
سونداي-اق دەپۋتات ەربولات ساۋرىقوۆ اۋىلداردا تۇرعىن ءۇي تاپشى دەيدى. ونىڭ ايتۋىنشا, حالىقپەن كەزدەسۋدە اۋىل حالقى, اسىرەسە جاستار مەن جاس وتباسىلار, ء«ۇي بولسا, اۋىلدا قالار ەدىك», «تۇراتىن باسپانا جوق بولعاندىقتان قالاعا كوشۋگە ءماجبۇرمىز» دەگەن ۋاجدەرىن اشىق ايتىپ, ماسەلە كوتەرگەن.
– بۇل ماسەلە اۋىلدان جاستاردىڭ جاپپاي كوشۋىنە, كادر تاپشىلىعى مەن اۋىلدىق اۋماقتاردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق السىرەۋىنە اسەر ەتىپ وتىر. اۋىلدىق اۋماقتاردى دامىتۋدىڭ 2023–2027 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسى مەن «اۋىل – ەل بەسىگى» جوباسى اياسىندا ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا باسىمدىق بەرىلگەنىمەن, تۇرعىن ءۇي سالۋعا تىكەلەي باعىتتالعان جەكە مەملەكەتتىك باعدارلاما جوق. حالىقارالىق تاجىريبە كورسەتكەندەي, اۋىلدىق جەرلەردە تۇرعىن ءۇي سالۋعا باعىتتالعان ماقساتتى باعدارلامالار اۋىلدى ساقتاپ وتىر, – دەدى ە.ساۋرىقوۆ.
وسىعان وراي, اۋىلداردىڭ دەموگرافيالىق, ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك الەۋەتىن ەسكەرە وتىرىپ, اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردىڭ بىرىڭعاي كارتاسىن ازىرلەۋ قاجەت دەيدى دەپۋتات. بۇل كارتا ءار اۋىلدىڭ دامۋ باعىتىن ايقىنداۋعا, تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى مەن مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىن ءدال جوسپارلاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونداي-اق اۋىلدا جۇمىس ىستەپ, سول جەردە ءۇي سالىپ, تۇرمىسىن جاقسارتقىسى كەلەتىن جاستار مەن جاس وتباسىلاردى قولداۋعا ارنالعان «تۋعان جەر, تۋعان ەل, ءوز اۋىلىم» سەكىلدى ارنايى جوبالاردى ەنگىزۋ قاجەت.
وقۋشىلار دەمالىسى تاسادا قالىپ جاتىر
دەپۋتات نۇرگۇل تاۋ ەلىمىزدە جىل سايىن جاز ايلارىندا عانا كوتەرىلىپ, ماۋسىم اياقتالعان سوڭ قايتا ۇمىت قالاتىن وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى بالالار لاگەرلەرىنىڭ سانى قىسقارىپ, قاۋىپسىزدىگى سىن كوتەرمەي تۇرعانىنا توقتالدى. دەپۋتات كەلتىرگەن مالىمەتكە سايكەس, تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا ەلىمىزدە 500-گە جۋىق بالالار لاگەرى بولعان, ال بۇگىنگى كۇنى ولاردىڭ سانى ەكى جارىم ەسەگە ازايعان. ەلىمىزدە جالپى بالالاردىڭ سانى 7 ملن-عا جۋىق, مەكتەپ جاسىنداعى بالالار سانى 4 ملن-نان اسىپ وتىر.
– سۇرانىسقا سايكەس جەكەمەنشىك سەكتور زامان تالابىنا ساي, بالا دەمالىسىنا قولايىلى ەتىپ, ءوز جەر تەلىمدەرىنە قالا سىرتىنداعى لاگەرلەر سالىپ جاتىر. الايدا ولاردىڭ جۇمىسى جۇيەلى تۇردە زاڭداستىرىلىپ, بيزنەس سۋبەكتىلەرىنىڭ قۇقىعى قورعالمايدى, سونداي-اق مەملەكەت تاراپىنان لايىقتى قولداۋ تاپپاي, بۇل سالا كەنجەلەپ قالىپ وتىر. سول سەبەپتى نارىققا پايدا كوزدەگەن كاسىپكەرلەر عانا ەنىپ, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى وتە تومەن, ماماندارىنىڭ كاسىبي قۇرامى ساي كەلمەيتىن بالالار لاگەرلەرىن اشىپ, تومەن ساپاداعى قىزمەت كورسەتىلىپ جاتىر. بۇل جاعدايلار جەكەمەنشىك بالالار لاگەرلەرىن باقىلاۋ مەن ليتسەنزيالاۋ جۇيەسىنىڭ جوقتىعى مەملەكەتتىك ساياساتتاعى ولقىلىق ەكەنىن كورسەتەدى. ليتسەنزيالاۋ وتكەن جىلدان باستاپ ەنگىزىلۋگە ءتيىس ەدى, الايدا كەيىن بۇل تالاپ بيىلعا شەگەرىلگەن, – دەپ دابىل قاقتى دەپۋتات.
دەپۋتات سامات نۇرتازا دا بالاباقشالار مەن مەكتەپتەردەگى كۇزەت جاعدايىنا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى. ونىڭ ايتۋىنشا, ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىندە قاۋىپسىزدىكتى كوبىنەسە زەينەت جاسىنداعى ادامدار اتقارىپ ءجۇر.
وسىعان سايكەس, دەپۋتات ۇكىمەتكە ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ بىرىڭعاي ستاندارتىن ازىرلەپ, ەنگىزۋدى ۇسىندى.