اتا زاڭنىڭ جاڭارتىلعان نوبايى قوعامدا كەڭ اۋقىمدا پىكىرتالاس تۋدىرىپ وتىر. ازاماتتىق قوعامنىڭ مۇشەسى رەتىندە كونستيتۋتسيالىق رەفورما توڭىرەگىندەگى پىكىرتالاستاردى تۇراقتى نازاردا ۇستاۋعا تىرىسامىن. ءبىر بايقاعانىم, الەۋمەتتىك جەلىدە كوبىنە ساياسي رەجىم مەن مەملەكەتتىلىك ۇعىمىنىڭ ارا-جىگىن اجىراتا المايتىندار پىكىر ايتىپ جاتادى. سول سەبەپتى دە بۇل كەيدە نەگىزگى ماقساتتان تىس دايەكسىز داۋعا ۇلاسادى.
ءبىرى كونستيتۋتسيالىق نورمالاردى تەك قانا قازىرگى بيلىككە قارىم-قاتىناسى تۇرعىسىنان باعالاپ, رەجىمگە قاتىسى جوق, بىراق مەملەكەتتىلىكتىڭ نەگىزى سانالاتىن ەرەجەلەردى سىناپ جاتسا, ەكىنشىسى ساياسي رەجىمدى رەتتەيتىن نورمالاردى ماڭگىلىك, قول سۇعۋعا بولمايتىن نارسە دەپ تەرىس ءتۇسىندىرىپ وتىر.
بۇل ەكەۋى, نەگىزىنەن, مەملەكەت قۇرىلىمىنىڭ ءارتۇرلى دەڭگەيلەرى. ساياسي رەجىم – قۇبىلمالى. ول بەلگىلى ءبىر كەزەڭدەردە كۇشەيۋى, السىرەۋى, رەفورمالانۋى نەمەسە كەرى شەگىنۋى مۇمكىن. قازاقستان تاريحىندا مۇنداي وزگەرىستەر بولدى جانە بۇل قالىپتى ساياسي ۇدەرىس سانالادى.
ال مەملەكەتتىلىك – كەز كەلگەن رەجىمنىڭ ىرگەتاسى. وعان ەگەمەندىك, اۋماقتىق تۇتاستىق, ينستيتۋتتاردىڭ ساباقتاستىعى, مەملەكەتتىڭ شەشىم قابىلداۋ مەن جۇزەگە اسىرۋ قابىلەتتەرى كىرەدى. بۇل ىرگەتاستى جوعالتۋ سالىستىرمالى تۇردە وڭاي بولعانمەن, ونى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ اسا كۇردەلى, كەي جاعدايدا ءتىپتى مۇمكىن ەمەس.
وسىعان بايلانىستى كونستيتۋتسيالىق نورمالاردى «بۇل ناقتى كەزەڭدە قولدانىستاعى بيلىكتى كۇشەيتە مە؟» دەگەن ولشەممەن باعالاۋ دۇرىس ەمەس دەپ ەسەپتەيمىن. بيلىك تە, ساياسي تۇلعالار دا ۋاقىت وتە وزگەرەدى. ال مەملەكەت تاريحي تۇرعىدا جەكە تۇلعالاردان دا, ساياسي كەزەڭدەردەن دە ۇزاق ءومىر سۇرۋگە ءتيىس. كونستيتۋتسيا – ءبىر عانا ساياسي كەزەڭگە ارنالعان قۇرال نەمەسە سول كەزدەگى جاعدايعا قاراي قابىلداناتىن قۇجات ەمەس. سوندىقتان قوعامدىق پىكىرتالاستار بارىسىندا ءبىز ساياسي رەجىمنىڭ پارامەترلەرىن تالقىلاپ وتىرمىز با, الدە مەملەكەتتىلىكتىڭ ىرگەلى نەگىزدەرىن قاراستىرىپ وتىرمىز با – وسىنى ناقتى ايىرا ءبىلۋ قاجەت.
نازار اۋداراتىن ءبىر جايت, ۇسىنىلعان جوبادا «زاڭ مەن ءتارتىپ» قاعيداتى ايقىن كورسەتىلگەن. جالپى, حالىقارالىق تاجىريبەدە يدەولوگيالىق باعدارلار مەن جۇيە قۇراۋشى ۇستانىمداردى كونستيتۋتسياعا بەكىتۋگە جول بەرىلەدى. مۇنداعى باستى شارت – ولاردىڭ قۇقىقتىق نورمالاردىڭ ورنىن باسپاۋى. جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىندا, تۇتاستاي العاندا, بۇل تەپە-تەڭدىك ساقتالعان. الەۋمەتتانۋلىق زەرتتەۋلەر وتانداستارىمىزدىڭ زاڭدىلىق پەن ءتارتىپ ماسەلەلەرىنە باسا نازار اۋدارىپ كەلە جاتقانىن كورسەتىپ وتىر. بىلتىر جۇرگىزىلگەن ققدي زەرتتەۋىنە سايكەس, رەسپوندەنتتەردىڭ 67,6%-ى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ باستاماشى بولعان «زاڭ مەن ءتارتىپ» قاعيداتىمەن تانىس ەكەنى بەلگىلى بولدى.
جاڭا جوبادا وزگەرىس كوپ. بارىنە توقتالۋ مۇمكىن ەمەس. دەگەنمەن «شىنايى تەجەمەلى ءارى تەپە-تەڭ جۇيە ورناتۋ – باستى ماقسات» دەيتىن بولساق, «پرەزيدەنت – پارلامەنت», «پارلامەنت – ۇكىمەت» قاتىناستارىن جەكە-جەكە قاراستىرۋ قاجەت دەپ ويلايمىن. ماسەلەن, پرەزيدەنت ۇسىنعان كانديداتتاردى قۇرىلتاي ەكى مارتە كەرى قايتارعان جاعدايدا, پرەزيدەنتتىڭ قۇرىلتايدى تاراتۋ قۇقىعى كوزدەلگەن. بۇل تەتىك تەپە-تەڭدىكتەن گورى ءبىر تاراپتىڭ باسىمدىعىن كۇشەيتەتىندەي اسەر قالدىرادى. نەگىزىندە, ءبىزدىڭ ساياسي تاجىريبەمىزدە ۋاقىت وتە كەلە ۇمىت قالعان, بىراق ينستيتۋتسيونالدىق تۇرعىدان الدەقايدا ادىلەتتى ءبىر ءتاسىل بولدى. جاڭاعىداي ينستيتۋتسيونالدىق تىعىرىققا تىرەلگەندە, ەكى تاراپ تا قايتا سايلاۋعا تۇسەتىن. مەنىڭشە, وسى ناعىز تەجەمەلى مەحانيزم. بۇل ءتاسىل ەكى جاقتى ىمىراعا يتەرمەلەيدى. ال ەگەر ىمىرا بولماسا, تاۋەكەل تۋىندايدى. دەمەك, جاۋاپكەرشىلىك تە جوق ەمەس. ارينە, ناقتى شەشىم رەفەرەندۋم ارقىلى قابىلدانادى. سوندىقتان جوبانى ءالى دە كەڭىنەن تالقىلاۋعا مۇمكىندىك بار.
ريززات تاسىم,
قازاقستان قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتى قوعامدىق ۇدەرىستەردى زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ باسشىسى