سۋپەركومپيۋتەردىڭ مۇمكىندىگى مول

بەلگىلى ماتەماتيك بىرنەشە اپتا, ايلار بويى شىعارىلاتىن اسا كۇردەلى الگەبرالىق ەسەپتەردى سۋپەركومپيۋتەر كومەگىمەن قىسقا ۋاقىتتا شەشۋگە بولاتىنىن جەتكىزدى. «تورتكەن» جانە «تورتقارا» الگەبراسىنىڭ اۆتورى بۇعان دەيىن «تورتقارانىڭ» 8-دارەجەسىنە دەيىنگى سىرىن اشىپ, دالەلدەسە, ەندىگى كەزەكتە سۋپەركومپيۋتەر كومەگىمەن 9-دەرەجەسىن شەشۋگە كىرىسكەن. ونىڭ ايتۋىنشا, الىپ قۇرىلعى ونى ەسەپتەپ شىقسا, ۇلكەن جاڭالىق بولعالى تۇر. وسى ورايدا اكادەميككە سۋپەركومپيۋتەرگە ارنايى باعدارلاما جازۋدا نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىندە وقيتىن ۇلى ساعىننىڭ كومەگى كوپ ءتيىپ جاتىر.

«پرەزيدەنت ەلىمىزدە سۋپەركومپيۋتەردىڭ ىسكە قوسىلۋى تسيفرلاندىرۋدا ماڭىزعا يە ەكەنىن ايتتى. سونداي-اق وسى باعىتتاعى تەحنولوگيالاردى دامىتۋعا زور ءمان بەرىپ وتىر. سۋپەركومپيۋتەردى ءتيىمدى پايدالانۋ ءۇشىن الگوريتمدى دۇرىس قۇرا ءبىلۋ قاجەت. الەمدەگى ەڭ كونە ماتەماتيكالىق زەرتتەۋ ورتالىعى سانالاتىن ميتتاگ-لەفلەر ينستيتۋتىندا جۇمىس ىستەگەن جىلى كومپيۋتەرگە ەسەپتەۋ باعدارلامالارىن بەرسەك, ونىڭ ناتيجەسىن كەلەسى كۇنى الاتىن ەدىك. سەبەبى كۇردەلى ەسەپتەردى شەشۋ ءۇشىن قۋاتتى كومپيۋتەر قاجەت. وسى ينستيتۋتتا ءبىر جىل وتىرىپ ەسەپتىڭ ءبىر بولىگىن عانا ەسەپتەگەن بولسام, ءوز كومپيۋتەرىمدە ءبىر اپتادا ەسەپتەيمىن. ال سۋپەركومپيۋتەر 3 ساعاتتا شىعارىپ بەرە الادى. بۇل وراسان زور كۇش. ازىرگە ەسەپ شىعارۋدىڭ العاشقى ساتىسىن باستادىق. ەگەر سۋپەركومپيۋتەرلەر الەۋەتىن ءتيىمدى پايدالانىپ, ءتول ءتىلىمىزدى عىلىم مەن تەحنولوگياعا بەيىمدەيمىز دەسەك, ناقتىلىق, دالدىككە باستى ءمان بەرۋگە ءتيسپىز», دەيدى اكادەميك.

قازىرگى كەزدە «Farabi Supercomputer» ورتالى­عىنىڭ ماماندارى ارنايى سەرۆەرلەرمەن جۇمىس ىستەپ, اكادەميككە قولداۋ كورسەتىپ جاتىر. «Farabi Supercomputer Center» ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ءامىرحان تەمىرباەۆتىڭ ايتۋىنشا, قازۇۋ سۋپەر­كومپيۋ­تەرى اكادەميالىق باعىتتا ىسكە قوسىلعان العاش­قى جوعارى ءونىمدى ەسەپتەۋ كەشەنى جانە مۇنداي دەڭگەي­دەگى جۇيە ورتالىق ازياداعى ەڭ قۋاتتى ەسەپتەۋ قۇرىلعى. پرەزيدەنت تاپسىرماسىمەن جۇزەگە اسىپ جاتقان قازاق تىلىنە ارنالعان ۇلكەن تىلدىك مودەلىن (LLM) ازىرلەۋدە وسى سۋپەركومپيۋتەردىڭ قۋاتى مەن مۇمكىنشىلىگى پايدالانىلعان بولسا, الماتى قالاسىنىڭ «Smart City» جوباسىنىڭ بەينەمونيتورينگ جۇيەسى مەن سيتۋاتسيالىق ورتالى­عىنىڭ دەرەكتەرىن جيناۋداعى الەۋەتى جوعارى. سۋپەركومپيۋتەر ەلىمىز عالىمدارىنا اۋقىمدى دەرەكتەرمەن جۇمىس ىستەۋگە, كۇردەلى ەسەپتەر مەن ۇردىستەردى وڭتايلاندىرىپ, ماماندار زەرتتەۋلەرىن جەدەلدەتە وتىرىپ, مەملەكەتتىك ورگاندار جۇمىسىن مودەلدەۋگە كومەكتەسەدى.

سۋپەركومپيۋتەردىڭ ونىمدىلىگى – 2000 تەرافلوپس. ارحيتەكتۋراسى «Intel» جانە «NVIDIA» كومپانيالارى پروتسەسسورلارىنان قۇرالعان. قۋاتى زاماناۋي دەربەس كومپيۋتەردەن 10 مىڭ ەسە ارتىق. جادى – 6 پەتابايت. بۇل جۇيە كۇردەلى ماتەماتيكالىق مودەلدەر مەن كوپولشەمدى ەسەپتەۋلەردى جوعارى دالدىكپەن ورىنداۋعا, كليماتتىق مودەلدەۋ, ماشينالىق وقىتۋدىڭ وزىق الگوريتمدەرىن ازىرلەۋ, دەرەكتەردى تەرەڭ تالداۋدا, «Big Data» جانە جاساندى ينتەللەكت سالالارىندا عىلىمي جانە قولدانبالى جوبالاردى ءتيىمدى جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. اكادە­ميالىق كلاستەر عالىمداردىڭ عىلىمي ىزدەنىس­تەرىن ناقتى تەحنولوگيالىق ناتيجەگە اينالدىرۋ باعىتىندا جۇمىس ىستەپ, عىلىم مەن تەحنولوگيانى توعىستىرىپ, تەوريانى ناقتى ناتيجەگە اينالدىراتىن ءتيىمدى قۇرالعا اينالىپ وتىر.

الماتى