تەمىرقازىق جانىندا قوس جۇلدىز

فرانكفۋرتتاعى كينو فەستيۆالى باستال­عالى 2–3 كۇن بولعان. قىر­كۇيەك ايىنىڭ جيىرمالارى ەدى. ماين وزەنىنىڭ جاعالاۋى. بىرىنەن ءبىرى وتكەن ادەمى عيماراتتار كوزدىڭ جاۋىن الادى. ون بەس, الدە جيىر­ماسىنشى قاباتتىڭ توبەسىندە «مەرسەدەس بەنتستىڭ» ەمبلەماسى جاي عانا اينالىپ تۇر. كەڭەستىك قاپاستان سىتىلىپ شىققان بىزگە كورگەنىمىزدىڭ ءبارى ەرتەگى سەكىلدى.

كينو مۋزەيىنىڭ ءىشى دە, سىرتى دا ىعى-جىعى حالىق. ءبىرى – نەمىس, ءبىرى – اعىلشىن, ءبىرى يسپان تىلىندە سويلەيتىن ارانىڭ ۇياسىنداي گۋىلدەگەن ورتادا بولگاريادان كەل­گەن رەجيسسەر ناتاشا پيسكوۆا ەكەۋمىز كوفە ءىشىپ وتىرعان ەدىك. ءبىز وتىرعان كافە تومەنگى قاباتتا. ءبىر كەزدە جوعارىداعى باسپالداقتان ءتۇسىپ كەلە جاتقان ەكى كىسىنى كوزىم شالدى. ءبىرى – جاس, ەكىنشىسى – ەگدەلەۋ كىسى. سىرت كەلبەتتەرى قىتايلار سياقتى, الدە فيليپپين, بولماسا مونعولدار ما؟ ەكەۋى ءار باسقىشتى ساناپ باسقانداي اسىقپاي ءتۇسىپ كەلەدى.

كەشە تۇندە قولىم بوساعان سوڭ بەكسەيىتتىڭ ايتقانى ەسىمە ءتۇسىپ, ول بەرگەن نومىرگە تەلەفون شالعام. تەلەفوننىڭ ارعى جاعىنداعى ادام تۇرىكشە بىردەڭەلەردى ايتادى. ونىڭ ء«افاندىم, يوق» دەگەنىن عانا ءتۇسىندىم. كوپ ۇزاماي مۇستافا وزتۇرىكتىڭ ءوزى زۆوندادى. ءجون-جوسىعىمدى, قازاقستاننان كەلگەنىمدى قازىر فرانكفۋرتتا كينوفەستيۆالدە جۇرگەنىمدى ايتتىم. ول قۋانىپ «قازاقستان ءبىزدىڭ اتا مەكەنىمىز عوي, ەرتەڭ كەلەمىن», دەگەن-ءدى.

ەكى كوزى وتتاي جانعان جىگىت جان-جاعىنا زەر سالا قارايدى. اياعىنا «اديداس», ۇستىنە قىسقا جەڭ كويلەك, اق سۇر شالبار كيگەن. بۇيرالاۋ قالىڭ شاشى قوبىراپ قۇلاعىن جاپقان. اققۇبا, ادەمى جىگىت مەنى كورىپ تۇرىپ قالدى. كۇلدى. نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن, مەن دە جىميدىم. اپىر-اي, ءا. مەن مىنا كوزدى بۇل جىگىتتى بۇرىننان سوناۋ بالا كەزدەن بىلەم عوي. بۇل مۇستافا بولۋى كەرەك. ءيا.

– مۇستافا ؟ – دەدىم انا جىگىت جاقىنداي بەرگەندە.

– ءيا, تالعات باۋىرىم, مەنمىن, – دەدى. ەكەۋمىز قۇشاقتاسىپ امانداستىق.

– مىنا كىسى قابي سۋمەر اعامىز, بىرگە كەلدىك.

مۇستافا وزتۇرىكپەن العاش رەت وسىلاي ماينداعى فرانكفۋرت قالاسىندا تانىستىم.

مۇستافا وزتۇرىك كىم؟ ونىڭ قازاق سپورتى تاريحىنداعى ءرولى قانداي؟ تولەگەن ايبەرگەنوۆتىڭ «جانام دەگەن جۇرەككە وت بەرەمىن, شابام دەگەن جىگىتكە ات بەرەمىن», دەگەنى سەكىلدى مۇستافا قانشاما جاسقا ءۇمىت پەن ارمان سىيلاپ, ماقتانىش پەن نامىستىڭ نە ەكەنىن ۇيرەتتى. وسىلاي كوپتىڭ كۋميرى بولىپ, وتاندى ءسۇيۋ دەگەننىڭ قۇدىرەتىن تانىتا ءبىلدى. مىنە, بەيمەزگىل اققان جۇلدىزدىڭ قۇپياسى وسىندا.

مۇستافا وزتۇرىك العاش ەلگە 1990 جىلى كەلدى. بۇل ۇلى يمپەريا كەڭەس وداعى ىدىراۋىنىڭ الدىنداعى شاق-تى. وسى جەردە ايگىلى «Veni, Vidi, Vici...» تىركەسى اۋىزعا تۇسەدى. كەلدىم, كوردىم, جەڭدىم... الايدا وسى ءۇش ءسوزدىڭ استارىندا قانشاما ادامنىڭ تاعدىرى مەن تالابى, ارمانى مەن ءۇمىتى, سەنىمى مەن ساتقىندىعى, اساۋ اتتىڭ ۇستىندەگى شابۋى مەن ءسۇرىنۋى قاتار جاتقانىن بىلدىك پە؟ مۇستافا قازاق ەلى باتىرعا, باتىل تۇلعاعا, ورىسشا ايتساق كۋميرگە شولدەپ تۇرعان كەزدە كەلدى. تەك تالانتتى سپورتشى عانا ەمەس, اقكوڭىل, ادال, قازاقتىڭ ۇلتجاندى پاتريوتى بولا ءبىلدى. ول بۇرىن-سوڭدى بىلمەگەن, ەستىمەگەن تاەكۆوندانى بىزگە كورسەتتى, تانىتتى, تامساندىردى, ءتانتى قىلدى.

مۇستافانى ەڭ العاش يمان­عالي تاسماعانبەتوۆ پەن ءانۋار ارعىنعازين شەرەمەتەۆ اۋە­جايىنان كۇتىپ الدى. ول كۇن­دەرى ماسكەۋدەگى كينو فەستيۆالدا جۇرگەن ەدىم. يمانعالي «مۇستافا دوسىڭ كەلدى, تەز جەت» دەگەن سوڭ قوناقۇيگە تارتقام. ەرتەسىنە الماتىعا بىرگە ۇشتىق. مۇستافا الماتىعا كەلگەندە قاتتى تولقىدى. الاتاۋدان كوز الماي جاساۋراعان جانارىن بىزگە كورسەتپەي بۇقپانتايلاي بەرگەن. ونىڭ ۇستىنە قىزدار گۇل ۇسىنىپ, جىگىتتەر دومبىرامەن ءان سالىپ, ءبىر قاۋىم ەل اۋەجايدا كۇتىپ الدى. قاۋمالاعان اعايىن مۇسەكەڭدى بۇرىننان بىلەتىن, باعالايتىن, تانيتىن, ارالاساتىن قيماس باۋىرى ۇزاق ساپاردان كەلگەندەي ىستىق ىقىلاسپەن قارسى الدى. كەلەسى كۇنى تولە بي كوشەسىندەگى كومسومولدىڭ ورتالىق كوميتەتىندە جۋرناليس­تەرمەن كەزدەسۋ ءوتتى. نەشە ءتۇرلى سۇراقتار قويىلدى. نەمىسشە, تۇرىكشە, اعىلشىنشا ەركىن سويلەيتىن مۇستافانى كورگەندە كەۋدەمىزدى ماقتانىش سەزىمى بيلەگەنى راس. بريۋس لي تۋرالى سۇراققا دا جاۋاپ بەردى. ولار تايۆاندا ءبىر زالدا جاتتىققانىن, بريۋس ءليدىڭ مۇستافانى العاش حانزۋ ەكەن دەپ, قىتايشا سويلەپ ارتىنان ءجون-جوسىعىن ايتقاندا الەمگە ايگىلى كينواكتەردىڭ ريزا بولعانىن ەستىگەندە ءبارىمىز قول سوققانبىز.

مۇستافانىڭ ەڭ العاش بالۋان شولاق اتىنداعى سپورت سارايىندا ونەر كورسەتكەنى ءالى ەسىمدە. ورتاعا جالاڭ اياق, كيمونومەن شىقتى. اپپاق كيىم وزىنە جاراسا قالعان. بويىندا ءبىر ءتۇيىر ارتىق ەت جوق. ناعىز جىگىتتىڭ سۇلتانى دەرسىڭ. تاەكۆوندو ونەرىمەن جۇرتتى تاڭعالدىردى, تامساندىردى.

كەشتى جۇرگىزگەن دوسحان جولجاقسىنوۆ پەن نۇرجا­مال ۇسەنباەۆا تولەگەن مۇحامەد­جانوۆتىڭ جاڭا شىققان «ساعى­نىش» ءانىن ورىندادى.

«سالەم ساعان, قازاق باۋىرىم,

ساعىنىشتىڭ اۋىرىن-اي...

تاعدىر تارتىپ شالعاي,ء بىر شەت ەلدەن

كەلەم ەل مەكەنگە...»

ءاننىڭ قايىرماسىنا جىڭىشكە سوپرانو قوسىلعان. انانىڭ ءۇنى دەرسىڭ. بالاسىن كۇتە-كۇتە شار­شاعان, شالدىققان اۋەز دەرسىڭ.

مۇستافا وسى ءسات سپورت سا­را­يىن­دا ەمەس, توبەدە, جو-جوق سوناۋ اپپاق بۇلتى مامىرلاعان زاڭعار كوك اسپاندا قۇس بولىپ ۇشىپ جۇرگەندەي كۇيگە تۇسكەن.

دىنمۇحاممەد قوناەۆ ول ۋا­قىتتا زەينەتكەر. بيلىك زاڭعار تۇلعانى قانشاما وقشاۋلا­عانى­مەن, ەل-جۇرتتىڭ قۇرمەتى تەڭىزدىڭ قايتا سوققان تولقىنىنداي ۇدەي تۇسكەن شاعى-تىن...

– ءاي, باتىر! – دەپ ديماش احمەت ۇلى مۇستافاعا بار زەيىنى­­مەن يىعىنان قاعىپ قويادى. مۇستافا دا «سىزگە مىڭ راحمەت! مىڭ جاساڭىز, اعا!» دەيدى. مۇستافاعا ەرىپ كەلگەن دوسحان, تولەگەن, يمانعالي, بەكسەيىت سىندى بىرنەشە جىگىت سوزگە ارالاسپاي تىڭداپ وتىرمىز. مۇستافا سول كەشتە اتا-بابالارىنىڭ قىتايدان پامير تاۋى ارقىلى پاكىستان, ءۇندىستان ارقىلى تۇركياعا قونىس اۋدارعانىن, اكەسى قابەننىڭ جاۋىرىنى جەرگە تيمەگەن بالۋان بولعانىن تاپتىشتەپ باياندادى. التايدان كوشكەن جيىرما مىڭ قازاقتىڭ ەكى مىڭدايى عانا تۇركياعا جەتىپ, پانالاعانىن ايتىپ بەردى.

– ءاي, باتىرىم-اي... اتا-باباڭ­نىڭ كورمەگەندەرى جوق ەكەن-اۋ... قايران بوزداقتار, – دەدى ديمەكەڭ ءسال ۇنسىزدىكتەن سوڭ. سوسىن: «سەنىڭ ونەرىڭدى كورمەي قالعانىما وكىنىپ وتىرمىن», دەدى. مۇستافا ەكى كوزى بال-بۇل جانىپ, ورنىنان تۇرىپ كوستيۋمىن شەشتى دە:

– ءبىر تەمەكى شەگۋگە رۇقسات ەتىڭىز, – دەدى. ديمەكەڭ «بولادى» دەگەندەي باس يزەدى.

مۇستافا تەمەكىنى تۇتاتىپ, قايتا-قايتا سوردى دا ك ۇلىن توكپەيىن دەپ ماعان ۇستاتا سالدى. بولمەنى كوك تۇتىنگە بولەدىم. ءبىر ءسات مۇستافا شيرىققان سەرىپپەدەي سەكىرىپ بارىپ شىر اينالا تەپكەندە ەرنىمدەگى تەمەكىنىڭ ك ۇلى جالپ ەتىپ جەلگە ۇشتى. مۇستافانىڭ تەپكەندەگى دالدىگى مەن شەبەرلىگىنە قوناەۆ اقساقال قاتتى ريزا بولىپ, ورنىنان تۇرىپ ۇلانىن قۇشاقتاعان.

1991 جىلدىڭ كۇزىندە ميۋن­حەندەگى كينوفەستيۆالگە شاقىرتۋ الدىم. جيۋريدەمىن. فەستيۆالدەن كەشتەتىپ شىعىپ ەدىم, مۇستافا ەسىك الدىندا «ياگۋار» ماشيناسىمەن كۇتىپ وتىر ەكەن. كوڭىل كۇيى جوق سياقتى. كولىكتەگى ماگنيتولادان جانار ايجانوۆا ءان سالىپ تۇر. جول-جونەكەي بەنزين قۇيىپ تۇنگى ميۋنحەندى قاق جارىپ كەلەمىز. انشەيىندە ءسوزشىل دوسىمنىڭ كوڭىلى ءپاس.

– مۇساقا, نە بولدى؟ ءبارى دۇرىس پا؟

– ءيا.

– ۇيدەگى حانىممەن رەنجىسىپ قالعان جوقسىڭ با؟

– ە, تاكە باۋىرىم, مەن مىنا قالاعا سىيماي ءجۇرمىن, – دەدى مۇستافا داۋىسى دىرىلدەپ. – كوزىمدى جۇمسام كورەتىنىم تەك – بوز دالا. الماتى مەن الاتاۋ. نە ىستەرىمدى بىلمەيمىن. قۇسا بولدىم. ۇعامىسىڭ. نە ىستەرىمدى بىلمەيمىن.

مەن نە دەرىمدى بىلمەي قالدىم. ەسىمە ۋليام ساروياننىڭ «ەي, كتو نيبۋد» پەساسىنداعى تۇرمەگە تۇسكەن جىگىتتىڭ وكىنىشى مەن ازابى, جان دۇنيەسى, قينالعانى, قىنجىلعانى ەسىمە ءتۇستى. ەكەۋمىز قوناقۇيگە دەيىن ءۇنسىز كەلدىك. مەن مەجەلى جەرگە جەتكەن سوڭ, ول دا سىرتقا شىقتى. «مەندەي جامان بالاسىن قازاعىم سىرتقا تەپپەيتىن شىعار, ءا».

– و نە دەگەنىڭ, ارينە تەپپەيدى, – دەدىم.

– سول كۇزدە مۇستافا قازاق­ستانعا قونىس اۋداردى. قاي جەرگە بارسىن مۇستافانى قازاق ەلى الاقانىنا سالىپ قۇرمەتتەدى. سول سىي-قۇرمەت مۇستافانىڭ ءتىرى كەزىندە دە, قايتىس بولعاننان كەيىن دە سايابىرسىعان جوق.

مۇستافا وزتۇرىك – قازاق حال­قىنىڭ ساعىنىشپەن ەسكە الاتىن بالاسى. ءار قازاقتىڭ جانىنا كۇش, جۇرەگىنە رۋح سىيلاعان ۇلان! سوندىقتان دا قازاق ەلى بار دا مۇستافا وزتۇرىكتىڭ اتى ەشقاشان وشپەك ەمەس. وشپەيدى دە.

سوناۋ كوك اسپاننىڭ تورىندەگى تەمىرقازىقتىڭ جانىندا قوس جۇلدىز بار. ونى حالىق اقبوزات پەن كوكبوزات دەيدى. كەيدە ماعان مۇستافا سول بيىككە ۇشىپ كەت­كەن سەكىلدى. قاسىنا دوسىن, سەرىگىن بەكسەيىت تۇلكيەۆتى ەرتىپ قوس جۇلدىز اتتانىپ كەتكەندەي كورىنەدى. ساعىنىپ جەتكەن, سارعايىپ كورگەن ەلىنە, باۋىر باسقان مەكەنىنە زور ماحاببات, ىستىق ىقىلاسپەن سوناۋ بيىكتەن قاراپ جۇرگەندەي. ويتكەنى جاقسى ادام ومىردەن وتكەندە جۇلدىزعا اينالادى دەيتىن تاڭىرگە تابىنعان شاقتان قالعان اڭىز بار.

تالعات تەمەنوۆ,

قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى, كينورەجيسسەر