ءومىردىڭ جولى سان تاراۋ, قيلى تاعدىرلى ادامدارعا جولىعاسىڭ. اڭگىمە-دۇكەن قۇراسىڭ, سىرلاساسىڭ, مۇڭىن بولىسەسىڭ. اسۋ-اسۋ بەلدەردەن, «تار جول, تايعاق كەشۋدەن» وتكەن, سان ءتۇرلى تاعدىرلى ادامداردىڭ قايتپاس قايراتىنا, ەرىك-جىگەرىنە ءتانتى بولاسىڭ.
وسىدان تۇپ-تۋرا 28 جىل بۇرىن ۇلتى قىتاي جىگىت اعاسىمەن تانىسقان ەدىك. باسپاحاناعا جاڭا ديرەكتور كەلىپتى, دەگەن حابار لەزدە تارادى. نەسىن ايتاسىز, بالقاش باسپاحاناسى رەسپۋبليكامىزداعى وزىق تەحنولوگيالى ءوندىرىس ورىندارىنىڭ ءبىرى سانالاتىن. جۋرناليستەر قاۋىمى وزدەرىنىڭ جازعان-سىزعاندارىن باسىپ شىعاراتىن بۇل مەكەمەمەن قاشان دا تىعىز ىنتىماقتاستىقتا جۇرەدى. گازەتتىڭ ۋاقىتىندا شىعىپ, حالىققا تاراۋى باسپاحانانىڭ قىزمەتكەر, ماماندارىنىڭ ىسكەرلىگىنە بايلانىستى. جۇرتشىلىق ونى دميتري سەرگەەۆيچ دەپ اتادى. قازاقشاعا سۋداي, اتى-ءجونى وزگەرىپ جاتقان اعايىندار از با. سونىڭ ءبىرى شىعار دەپ جۇرە بەردىك. ءوزى اقكوڭىل, ادامدارمەن تەز ءتىل تابىسىپ كەتتى. گازەتكە قول قويۋدى كەشىكتىرىپ جاتساق, ۇنەمى جانىمىزدان تابىلادى.
– ءاي, جىگىتتەر-اي, ماتەريالداردى كۇنى بۇرىن دايىنداپ, تەرۋگە بەرسەڭىزدەر عوي, گازەت باسۋدى كەشىكتىرمەس ەدىك, – دەپ قىنجىلىس بىلدىرەدى. بىراق, بازىنىسىنىڭ استارىندا ءزىل جوق. كەيدە: «تىلشىلەردىڭ جالقاۋلىعى ۇستاعان با», – دەپ جىگەرلەندىرىپ كەتەدى.
بىردە ەتەنە تانىستىق, سىرلاستىق.
– ادام ماڭدايىنا جازعانىن كورەدى. قازاقتا ناقىل بار عوي, «ادامنىڭ باسى اللانىڭ دوبى» دەگەن. 1962 جىلى شەكارادان قازاقستانعا قاراي وتتىك. ۇلكەندەردىڭ ۇيعارىمى سولاي بولسا كەرەك. ءوزىم – قىتايمىن, قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ شىڭجان ولكەسىندەگى شاۋەشەك قالاسىندا تۋىپ-وستىك. وندا قازاقتار بولدى. وزدەرى ۇيىمشىل, ءبىر-بىرىنە قول ۇشىن بەرىپ, جاردەمدەسەدى. ءبىر-ءبىرىن باۋىرىنا تارتادى. قازاق بالالارىمەن وينادىق, ارالاستىق. سودان ءتىل ۇيرەنىپ كەتتىم. قالا شاعىن ەدى. سوڭعى جىلدارى ءبىر-ەكى رەت ات ءىزىن سالدىم, اجەپتاۋىر ۇلكەيىپتى. جىلدام دامىپ كەلەدى ەكەن.
– شەكارادان وتكەن سوڭ تاعدىرلارىڭىز نە بولدى؟
– جەزقازعان وبلىسىنىڭ, جەزدى اۋدانىنا تابان تىرەدىك. «سارىسۋ» سوۆحوزىنا جىبەردى. اكەي ناعىز ەڭبەك تورىسى ەدى. مال باقتى, شارۋاشىلىقتىڭ بارلىق سالاسىنا ارالاستى, قولتاڭباسىن قالدىردى. ول كىسى ىسمەر ەدى, ەتىكشى بولدى. «سارىسۋ» سوۆحوزىنا قاراستى تۇيەمويناق دەگەن بولىمشەدە تۇردىق. ەكى اعام دا شوپاننىڭ كومەكشىسى بولدى. اكەمنەن جۇعىستى بولعان شىعار, ساپتاما ەتىكتەردى سىرىپ, ويىپ ادەمىلەپ تىگەمىن. كىرىسىپ كەتسەم, اناۋ-مىناۋ ەتىكشىلەر شاڭ قۋىپ قالادى.
– جەرگىلىكتى حالىقپەن تەز ءتىل تابىستىق. قازاقشا ايتقاندا «تاستاي باتىپ, سۋداي سىڭدىك». ءوزىم دە قوي باقتىم, مەحانيزاتور بولىپ ەڭبەك ەتتىم. سودان 1968 جىلى جەزقازعان قالاسىنا كوشىپ كەلدىك. نە نارسە دە بۇيرىققا بايلانىستى عوي. ءساتىن سالىپ, وبلىستىق باسپاحاناعا جۇمىسقا تۇردىم. گازەت باسۋشى, رەتتەۋشى, شەبەر, سوڭىندا باسپاحانانىڭ باس ينجەنەرىنە دەيىنگى جولدان ءوتتىم. ديرەكتورىمىز قاسقاداموۆ دەگەن اعاي بولاتىن. ول كەزدە پوليگرافيا ماماندىعى بويىنشا بىتىرگەندەردى سيرەك كەزدەستىرۋشى ەدىك قوي, مەن دە وندىرىستەن قول ۇزبەي ءجۇرىپ, رەسەيدىڭ كۋيبىشەۆ قالاسىنداعى پوليگرافيا تەحنيكۋمىن ءبىتىردىم.
كۇندەر ءوتىپ جاتتى. 1989 جىلى اياق استىنان بالقاش قالاسىنداعى ىرگەلى باسپاحاناعا ديرەكتور ەتىپ, بۇيرىق شىعاردى دا قاعازدى قولىما ۇستاتىپ قويا بەردى. وبلىستا ول كەزدە باسپا, پوليگرافيانىڭ باسىن قوسىپ وتىراتىن مەكەمە بولاتىن. ول وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنە قارايتىن. ءسويتىپ, ءدام تارتقان سوڭ ءوندىرىستى قالا بالقاشتان ءبىر-اق شىقتىق قوي.
– جاس كەزىڭىزدە قازاق ەلى جاتسىنعان جوق. قازىر قانداي سەزىمدەسىز؟
– وسىدان ءبىراز بۇرىن ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى باسقوسۋىندا جاقسى ءسوز سويلەدى. سونىڭ ىشىندە مەملەكەتتىك ءتىل – قازاق ءتىلىن مەڭگەرۋگە دەگەن وزىندىك ۇستانىمىن شەگەلەپ ايتىپ كەلەدى. ءتىل ساياساتى – وتە نازىك. ال, ەندى قازىر ويلاپ قاراساق, ەلباسىنىڭ ساياساتى شىندىعىندا جۇرەگىمىزگە جەتتى. اۋاسىن جۇتىپ, توپىراعىن باسىپ جۇرگەن باۋىرمال حالىقتىڭ ءتىلىن نەگە بىلمەسكە؟ قازاقتار «تاتۋ ۇيگە تاقسىرەت جۋىمايدى» دەيدى عوي. وتە ورىندى ءسوز. تاعدىردىڭ تالايىمەن قانشاما ۇلت وكىلدەرى قازاق جەرىن مەكەندەپ قالدى, ەندى ولاردا باسقا تاعدىر جوق, سوندىقتان, حالىقتار اراسىنداعى بىرلىك, اۋىزبىرلىك, ءوزارا تۇسىنۋشىلىك اسا قاجەت دەپ بىلەمىن. ەكونوميكانى وركەندەتەتىن, الەۋمەتتىك سالانى اياعىنان تىك تۇرعىزاتىن بىردەن-ءبىر جول – جۇدىرىقتاي جۇمىلىپ, ەڭبەك ەتۋ.ەڭبەك ەتۋ ءۇشىن ۇلتتار اراسىندا ىنتىماق بولۋى شارت. بۇگىنگى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ىلگەرى جىلجىپ كەلە جاتقانىن ىشتەي سەزىپ وتىرمىن. ءارى شۇكىرشىلىك دەيمىن وسى كۇنىمىزگە. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ 20 جىلدىعىنا بايلانىستى مادەني ءىس-شارالار باستالىپ كەتتى. قازىر قايىرىمدىلىق اكتسياسىنا قاتىسۋدامىز. قازاقستان حالىق اسسامبلەيا مەرەكەسى – ورتاق شاڭىراقتىڭ مەرەكەسى. ءار ۇلتتاردىڭ وكىلى مۇنى تەرەڭ جۇرەك سەزىمىمەن تۇسىنۋدە. قانداي مادەني شارادان بولسىن سىرت قالمايمىز.
– وتباسىڭىز تۋرالى ايتا وتىرساڭىز؟
– داريا گريگورەۆنا ليۋ ومىرلىك قوساعىم. ايتپاقشى, مەنىڭ قۇجات بويىنشا اتى-ءجونىم ليۋ چان فا. تەگىم ليۋ, ءوز اتىم چان, اكەمنىڭ اتى فا. مىسالى, وزدەرىڭىز مەنى ديما دەپ اتاپ كەتتىڭىزدەر. ءتورت بالا ومىرگە كەلدى. تاعدىردىڭ جازۋى عوي, بىرەۋى قايتىس بولىپ كەتتى. ونشاقتى نەمەرەمىز بار. شەشەي جەزقازعان قالاسىندا تۇرادى. ءبىر وتباسىندا 11 بالا بولدىق. مەن ءۇشىنشىمىن.
* * *
...ءبىر-اق كۇندە باسپاحانانىڭ ديرەكتورى وزگەرىپ شىعا كەلدى. جاپ-جاقسى سىرلاس بولعان ليۋ چان اعامىز باسقا جۇمىسقا اۋىسىپ كەتتى دەپ ەستىدىك. ۇمىتپاساق, 1993 جىلدىڭ جازى بولسا كەرەك. ارينە, ءومىر جالعاسىن تاۋىپ جاتتى. تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزدىك. بۇعان قاتتى قۋاندىق. الايدا, ەكونوميكالىق قۇلدىراۋ كەڭەس كەزىندەگى قايتا قۇرۋدان باستاپ شەگىنە جەتتى. «بالاپان باسىنا, تۇرامتاي تۇسىنا» دەگەندەي. كوپ ۇزاماي اعا دوستى جولىقتىردىق, ەشقايدا كەتپەپتى, وسى قالادا تۇرىپ جاتىر ەكەن.
– وۋ, اعا كورىنبەي كەتتىڭىز, قالىڭىز قالاي, باسپاحانانى دا, ءبىزدى دە تاستاپ كەتتىڭىز عوي, – دەپ ءازىل-شىنىن ارالاستىرا باستىرمالاتىپ جاتىرمىز.
تاعدىردىڭ جازۋى شىعار, اعا ەكەۋمىز قالانىڭ قاق ورتاسىنا سالىنعان كوپقاباتتى ۇيدەن پاتەر الىپ, كورشى بولىپ شىعا كەلدىك.
– بيزنەس جولى – اۋىر جول. ەرىنبەي ەڭبەك ەتۋ كەرەك. قازىر سول اۋىر كەزەڭدەردى ەسكە السام, كەيدە ك ۇلىپ جىبەرەمىن. كەيدە كورگەن قيىندىق ويعا ءتۇسىپ, كۇرسىنىپ تە الاتىن كەزىم بولادى. الماتىعا بارىپ, قارا بازاردان كاكۇر-شۇكىر ساتىپ الامىز, ونى قالاعا اكەلىپ ساتامىز. كاسىپكەرلىك تاۋەكەلىم وسىلاي باستالعان. وتباسىم قولدادى, – دەيدى ءسوز اراسىندا اعا دوس ليۋ چان.
بۇل كۇندە ول قالاداعى كاسىپكەرلىكتى ءبىرىنشى بولىپ باستاعانداردىڭ قاتارىنان ورىن الادى. قازىر شارۋاسىنىڭ ىرگەسىن كەڭەيتكەن. تۇرمىسقا قاجەتتى تەحنيكالاردى ساتاتىن ورتالىققا اينالدى. ۋاقىت اعىمىنا ىلەسىپ, قالا حالقىن سونى ۇلگىدەگى تۇرمىستىق قۇرال-جابدىقپەن قامتاماسىز ەتۋدە اجەپتاۋىر تاجىريبە جيناقتادى. ءبىرنەشە ادامعا جۇمىس تاۋىپ بەرىپ وتىر. تۇرمىستىق زاتتاردى تۇرعىندارعا نەسيەگە بەرەدى, نەمەسە ءۇش-ءتورت ايعا ءبولىپ تولەۋگە مۇمكىندىك تۋعىزادى. قاشان دا حالىقتىڭ قاجەتىن اشقانعا نە جەتسىن. مۇندايدا العىس الاسىڭ. «العىس العان ارىماس» دەگەن.
وسىدان ءبىراز بۇرىن اعا دوس ليۋ چانعا ارنايى بارىپ سالەم بەردىم. ءبىراز سىرلاستىق, اڭگىمە تيەگىن اعىتتىق. قانشا ايتقانمەن بۇرىنعى باسپاگەر عوي, بۇگىنگى جاعدايدان حاباردار.
– قازىر گازەت شىعارۋ قانداي جەڭىل, قورعاسىن كوتەرمەيدى, سالدىر-گۇلدىر لينوتيپ جوق, ەلەكتروندىق پوشتا ارقىلى دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىنا حات-حابارىڭدى جىبەرە بەرەسىڭ. وزدەرىڭە دە وڭاي بولعان شىعار.
– نەسىن ايتاسىز, ۇيدە وتىرىپ, ماتەريالىڭدى جازىپ-سىزىپ, بىتكەن سوڭ ەلەكتروندىق پوشتا ارقىلى جىبەرەسىڭ. ءبىر مينۋتقا جەتپەي رەداكتسيادا وتىرعان قىز-جىگىتتەردىڭ قولىندا تۇرادى.
– ۋاقىت ادامدى دا, تەحنيكالىق ولشەمدى دە شاپشاڭ وزگەرتتى عوي. 24 جىلدىڭ ىشىندە قانداي دامۋدى باستان وتكەردىك. بۇدان دا جاقسى كۇندەر ءالى الدا – دەيدى اعا دوس.
جاقسى ادامعا جولىقساڭ, جان دۇنيەسىنىڭ شۋاعىنا شومىلاسىڭ, جادىراپ سالا بەرەسىڭ. شىركىن, مەيىرىمىن توگىپ, كىسىلىك كەلبەتى, ادامگەرشىلىگىمەن رۋحاني بايىتاتىن جاندار ماڭايىمىزدا كوپ بولسا عوي. مەن ءۇشىن ليۋ چان سونداي جانىمدى ىستىق ىقىلاسقا بولەيتىن قادىرلەستەرىمنىڭ ءبىرى. ءتىپتى كورمەسەك ساعىنىسىپ قالامىز.
– اسسالاۋماعەلەيكۋم, – دەپ قۇشاعىن اشىپ اعا دوس كەلە جاتادى.
– اليكى-سالام اعا, – دەپ مەن دە جۇرەگىمدى الىپ ۇشىپ ۇمتىلامىن.
ىستىق قۇشاقتار ايقاسا كەتەدى.
ايتپاقشى, اعا دوسىم بۇل كۇندە الپىستىڭ سەگىزىندە.
مەن ارقاشان قادىرلەس اعانىڭ تىلەۋىن تىلەپ كەلەمىن.
ورالبەك جۇنىس ۇلى
جۋرناليست.
قاراعاندى وبلىسى.
سۋرەتتە: ليۋ چان وتباسىمەن بىرگە.