كەلەشەگى كۇماندى سودا زاۋىتى

ەرتىسكە تونگەن قاۋىپ

زاۋىتتىڭ العاشقى جوباسىندا كوپ­تەگەن كەمشىلىك كەزدەسىپ, قوعامدىق تىڭداۋلاردا ول اشىق ايتىلعان ەدى. 2019–2020 جىلدارى وتكەن قوعامدىق تىڭداۋلاردا تالقىلانعانداي, ەڭ اۋەلى مۇندا ءبىر توننا ءونىم دايىنداعاندا كەمىندە ەكى توننا جويىلمايتىن قالدىق شىعادى. ياعني بولاشاق كاسىپورىن «جاسىل» ەكونوميكانىڭ ەرەجەلەرىنە باعىن­بايدى. ەكىنشىدەن, وعان وندىرىستىك جانە تەحنولوگيالىق ماقساتتا جىل سايىن كوپ مولشەردە تۇششى سۋ جۇمسالادى. ءتىپتى ول پاۆلودار قالاسىندا ورنالاسقان بارلىق ءوندىرىس ورىندارىنىڭ قاجەتتىلىگىنەن ەكى ەسە كوپ. جوبا جۇزەگە اسار بولسا, ەرتىس وزەنىندەگى سۋ دەڭگەيى ەداۋىر تومەندەپ, ەكوجۇيەدەگى وسىمدىك پەن جانۋارلاردىڭ قاتارى سيرەيدى. ال پايدالانىلعان سۋ بىلقىلداق كولىنە جىبەرىلىپ, ونداعى لاس سۋدى ودان سايىن مولايتا تۇسەدى.

الايدا «مەملەكەتتىك ساراپتاما» رمك شىعىس وڭىرلىك فيليالىنىڭ 2019 جىلعى وڭ قورىتىندىسىن جەلەۋ ەتكەن «پاۆلودار-سودا» جشس مەن وبلىس بيلىگى بۇل جوبانى ىسكە اسىرۋعا ءالى دە قۇلشىنىپ وتىر.

سودا زاۋىتىن سالۋعا جەرگىلىكتى بيلىك­تىڭ ىنتىعىپ وتىرۋىنىڭ ەكىنشى سىرى – 2019–2020 جىلدارى «پاۆلودار» ارنايى ەكونوميكالىق ايماعىنىڭ جانىندا بولاشاق كاسىپورىن ءۇشىن 1,6 ملرد تەڭگەگە ينفراقۇرىلىمدىق كوممۋنيكاتسيالار سالىنىپ ۇلگەرگەن. قىرۋار قاراجاتقا جاسالعان ينفراقۇرىلىمدار قاڭتارىلعان كۇيى ءالى تۇر. مۇنىڭ ءوزى بۇل جوبانىڭ اسىعىستىقپەن ۇسىنىلىپ, ءالى دە شيكى بولىپ تۇرعانىن اڭعارتسا كەرەك.

قوعام بەلسەندىسى, وبلىس ورتالىعىنداعى ەكولوگيالىق ماسەلەلەردىڭ شەشىلۋىنە اتسالىسىپ جۇرگەن يۋري پاۆلەنكو جىلىنا 200 مىڭ توننا كالتسيلەنگەن سودا شىعاراتىن زاۋىتتىڭ جوباسى قوعامدىق تىڭداۋلاردان قالاي ءوتىپ كەتكەنىنە تاڭعالاتىنىن ايتادى. سەبەبى ونداعى كوپتەگەن ماسەلە ءاۋ باستان-اق پاۆلودار جۇرتشىلىعىنىڭ كوڭىلىنەن شىقپاعان. ال جەرگىلىكتى ەكولوگتەر «سولۆە تەحنولوگياسى» وتە ەسكىرگەن ءتاسىل ەكەنىن ايتۋداي-اق ايتىپ كەلگەن.

– ەگەر بولاشاق زاۋىت «سولۆە تەحنولوگياسىن» تاڭداپ, شىنىمەن سونىمەن جۇمىس ىستەيتىن بولسا, وندا ترانسشەكارالىق ءارى حالىقارالىق ماڭىزعا يە ەرتىس وزەنىنە ۇلكەن قاۋىپ تونەدى. سەبەبى ءبىر توننا سودا الۋ ءۇشىن كوپ كولەمدە سۋ قاجەت بولادى. مۇنىڭ سالدارىنان وزەن ءبىر جىلدا-اق تايازدانىپ, ونىڭ تومەنگى تۇسىندا وتىرعان ەلدى مەكەندەردە سۋ دەڭگەيى كۇرت تومەندەۋى عاجاپ ەمەس. ەرتىستىڭ ەكوجۇيەسىنە ميللياردتاعان شىعىن كەل­تىرىلىپ, جاز ايلارىندا سۋ ۇستىمەن ۇلكەن كەمەلەر مەن بارجالاردىڭ جۇزۋىنە تىيىم سالىنۋى مۇمكىن. ال وتاندىق وزەن فلوتتارىندا تاسىلاتىن جۇكتىڭ 90 پايىزى ەرتىس باسسەينىنە تيەسىلى, – دەيدى قوعام بەلسەندىسى.

وندىرىستەن اعىپ شىعاتىن قالدىق سۋ جوبا بويىنشا بىلقىلداق سۋ جيناعىشىنا بارىپ قۇيىلادى دەپ جازدىق جوعارىدا. ول كولدە توننالاعان سىناپ قالدىعى جينالعانى ءمالىم. ەرتەڭ بىلقىلداق ارناسىنا سىيماي تاسىپ, جەر ۇستىندەگى سۋ كوزدەرىنە, ەرتىس وزەنىنە بارىپ قۇيىلسا, ناعىز اپات سوندا بولادى. بىلقىلداق ماسەلەسىنە نۇكتە قويۋدى مەملەكەت باسشى­سىنىڭ ءوزى كوتەرىپ وتىرعان ۋاقىتتا ونىڭ زاردابىن ودان ءارى ارتتىرۋ كىمگە ءتيىمدى؟

يۋري پاۆلەنكو قوعام وكىلدەرى كەيىنگى جىلدارى ايماقتىڭ ەكولوگياسىنا شەكتەن تىس جۇكتەمە تۇسىرەتىن زاۋىتتاردىڭ ءۇستى-ۇستىنە سالىنىپ جاتقانىنا دا الاڭدايتىنىن جەتكىزدى. ەكىباستۇزدا مەتاللۋرگيا سالاسىندا ءۇش بىردەي زاۋىت, وبلىس ورتالىعىندا الكيلات جانە التىن وندىرىستەرى ۇيىمداستىرىلىپ جاتىر. مۇنىڭ بارلىعى ونسىز دا ءتۇتىن مەن شاڭ-توزاڭنان كوز اشپاي وتىرعان ءوڭىر جۇرتىنىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىنا ۇلكەن قاۋىپ. قازىردىڭ وزىندە جىل سايىن زاۋىت-فابريكالاردان شىعاتىن زياندى قالدىقتاردىڭ كولەمى ءار وبلىس حالقىنا شاققاندا ءبىر توننادان كەلەدى. 

ەلدىڭ پىكىرى ەسكەرىلە مە؟

پاۆلودار وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ايگەرىم قابىلتاەۆانىڭ ايتۋىنشا, جوبانى جۇزەگە اسىرۋعا مۇددەلى «پاۆلودار-سودا» جشس «پاۆلودار» ارنايى ەكونوميكالىق ايماعىنىڭ قاتىسۋ­شىسى ەمەس. جوبانى ىرگەلەس اۋماقتا جۇزەگە اسىرۋ كوزدەلگەن.

– ەكونوميكالىق ايماققا كورشىلەس اۋماقتا كەلەشەك سودا زاۋىتى ءۇشىن بيۋدجەت ەسەبىنەن جالپى قۇنى 1,6 ملرد تەڭگەگە ينفراقۇرىلىمدىق كوممۋنيكاتسيالار جۇرگىزىلگەنى راس. قازىر تەن-ءنىڭ قولدانىلۋ مەرزىمىنىڭ اياقتالۋى مەن قۇرىلىس-مونتاجداۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ, جابدىقتار ساتىپ الۋ بويىنشا قۇنىن قايتا قاراۋ قاجەتتىلىگىنە بايلانىستى تۇزەتۋ ەنگىزىلىپ جاتىر. ودان سوڭ مەملەكەتتىك ساراپتامانىڭ قورىتىن­دىسىن الۋ, سونداي-اق جوبانى ازىرلەۋ, سودا زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسى بويىنشا قوعامدىق تىڭداۋلار وتكىزۋ قاجەت, – دەيدى ول.

سودا زاۋىتىنىڭ اتالعان جەلىلەرگە 2026 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن قوسىلۋعا مۇمكىندىگى بار. ەگەر ول سول ۋاقىتقا دەيىن ىسكە اسپاسا, ينفراقۇرىلىمدار تولىعىمەن وزگە كاسىپورىندارعا (جوبالارعا) بەرىلەدى.

ال وڭىرلىك ەكولوگيا دەپارتامەنتىنىڭ ماماندارى الگىندەي وندىرىستەر ەل ەكونوميكاسى ءۇشىن ستراتەگيالىق مانگە يە بولسا, بارلىق ەكولوگيالىق اسپەكتىلەر مەن حالىق قاۋىپسىزدىگى ەسكەرىلسە, وندا كەلەشەگى زور جوبا بولۋى مۇمكىن دەپ ەسەپتەيدى.

– «مەملەكەتتىك ساراپتاما» رمك شىعىس فيليالىنىڭ ساراپتاماسىندا بولاشاق سودا زاۋىتىنىڭ جىلدىق تەحنيكالىق تۇششى سۋ تۇتىنۋى نورماسى –1 209 600 تەكشە مەتر دەپ كورسەتىلگەن. ەرتىس وزەنىنىڭ ورتاشا جىلدىق اعىنى شامامەن – 95 شارشى كيلومەتر. دەمەك جوسپارلانعان سۋ وزەندەگى جالپى ورتاشا جىلدىق اعىننىڭ 0,1%-نان ازىراق كولەمدى قۇرايدى. بۇل اسا كوپ كولەم ەمەس. الايدا ەرتىس – ترانسشەكارالىق سۋ نىسانى بولعاندىقتان, سۋدى الۋ كولەم­دەرى شەكتەلۋگە ءتيىس جانە عىلىمي نەگىزدەلۋى قاجەت, – دەپ وي تۇيەدى ەكولوگيا دەپار­تامەنتىنىڭ باسشىسى قانات مۇساپاربەكوۆ.

ەكولوگيالىق كودەكستىڭ 95-بابى تالاپتارىنا سۇيەنسەك, مەملەكەتتىك ەكولوگيالىق ساراپتاما جاريالىلىعى مەن قورشاعان ورتانى قورعاۋ, تابيعي رەسۋرستاردى پايدالانۋ ماسەلەلەرى بويىنشا شەشىم قا­بىلداۋ قوعامدىق تىڭداۋلار وتكىزۋ ارقىلى قامتاماسىز ەتىلەدى. مۇددەلى قوعامعا مەم­لەكەتتىك ەكولوگيالىق ساراپتاما كەزەڭىندە ءوز پىكىرىن بىلدىرۋگە مۇمكىن­دىك بەرىلەدى. قوعام وكىلدەرى مەملە­كەتتىك ەكو­لوگيالىق ساراپتامانىڭ قورىتىن­دىسىن ەل زاڭناماسىنا سايكەس داۋلاۋعا قۇقىلى.

– جوبا قورشاعان ورتاعا اسەردى باعالاۋ راسىمىنەن ءوتىپ, ەكولوگيالىق رۇقسات الۋعا ءتيىس. مەملەكەتتىك ەكولوگيالىق ساراپتاما جۇرگىزىلمەي جوبا جۇزەگە اسىرىلمايدى. بۇعان دەيىنگى قوعامدىق تىڭداۋلاردا ەرتىس وزەنىنىڭ سۋىن كوپ پايدالانۋ جانە «سولۆە ءادىسىن» قولدانعان كەزدە كوپ مولشەردە جويىلمايتىن قالدىقتاردىڭ پايدا بولۋى تۋرالى بىرقاتار سىني ەسكەرتپەلەر بولعان. ولاردىڭ بارلىعى الداعى تۇزەتۋلەردە ەسكەرىلەدى دەگەن سەنىمدەمىز, – دەيدى دەپارتامەنت باسشىسى. 

ءوڭىر ەكولوگياسىنا جۇكتەمە ارتادى

پاۆلودار وبلىسى – تەحنيكالىق-ون­دىرىستىك تۇرعىدان ەلىمىز بويىنشا ەڭ جۇكتەمەسى مول ونەركاسىپتىك ءوڭىردىڭ ءبىرى. ورتا جانە شاعىن كاسىپ­ورىنداردى قوسپاعاندا, وبلىس اۋماعىن­دا رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى ءىرى 50 كاسىپورىننىڭ قاتارىنا كىرەتىن 10 ونەركاسىپتىك زاۋىت ورنالاسقان.

«وكىنىشكە قاراي, شىعارىندىلاردى كولەمى ەكونوميكالىق وسىمگە تىكەلەي تاۋەلدى. قيىندىقتار بار. نارىقتىڭ قوسىمشا ەلەكتر مەن جىلۋ ەنەرگيا­سىنا, ونىمگە قاجەتتىلىگىن تۋدىراتىن وندىرىستەر مەن ينۆەستيتسيالىق جوبالاردىڭ ىسكە قوسىلۋى ەميسسيا كولەمىنە اسەر ەتەدى. كەيىنگى جىلدارى وندىرىستىك دامۋ قارقىنى اسەرىنەن ەميسسيالاردى قىسقارتۋ تەجەلىپ كەلدى. سەبەبى مەملەكەتتىك ساياسات كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا باعىتتالعان. دەي تۇرعانمەن, جۇرگىزىلگەن جۇمىستار ناتيجەسىندە ەميسسيالاردىڭ ءوسۋى 15-20% جانە ودان دا جوعارى شەكتى دەڭگەيدەن اسپاي ۇستالىپ كەلەدى», دەيدى ەكولوگيا دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى قانات مۇساپاربەكوۆ.

تارازىلايتىن تاعى ءبىر ماسەلە – كالتسيلەنگەن سودا زاۋىتىنىڭ وتاندىق نارىققا قاجەتتىلىگىن تىڭعىلىقتى زەردەلەۋ. «پاۆلودار-سودا» وكىلدەرى بولاشاقتا الىناتىن ءونىم «قازاقستان ءاليۋمينيى» اق-نىڭ قاجەتتىلىگىنە جۇمسالادى دەپ وتىر. الايدا الداعى ۋاقىتتا جامبىل وبلىسىندا 500 مىڭ توننا سودا شىعاراتىن جاڭا زاۋىت اشىلادى دەپ جوسپارلانعان. دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, ەلىمىز ءبىر جىلدا شامامەن 400 مىڭ تونناداي كالتسيلەنگەن سودا تۇتىنادى. ونىڭ جارتىسىنا جۋىعى, ياعني 192,8 مىڭ تونناسى پاۆلودارلىق اليۋميني زاۋىتىنا تيەسىلى. جامبىلدىق زاۋىت كەلەشەكتە ىشكى سۇرانىستى وتەپ قانا قويماي, ءوز ءونىمىن تمد مەن قىتاي ەلدەرىنە ەكسپورتتاۋعا بەل بۋىپ وتىر. ەندەشە, پاۆلوداردا 200 مىڭ توننالىق كاسىپورىندى اشۋدىڭ قانداي قاجەتتىلىگى بار؟

پاۆلودار وبلىسى