يسلام بانكىنىڭ ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردەن ايىرماشىلىعى نەدە؟

ەلىمىزدە يسلامدىق قارجىلاندىرۋدىڭ دامۋىنا نە كەدەرگى؟

بۇگىندە الەمدە يسلام قارجىسىنىڭ كولەمى 3 تريلليون دوللاردان اسادى جانە جىل سايىن 10-12%-عا ءوسىپ وتىرادى. الايدا, قازاقستاندا يسلامدىق قارجى نارىقتىڭ 1%-دان كەم بولىگىن عانا الادى.

ونىڭ سەبەبى نەدە:

حالىقتىڭ قارجىلىق ساۋاتتىلىعىنىڭ تومەندىگى; اقپاراتتىڭ جەتكىلىكسىزدىگى; ميفتەر مەن ستەرەوتيپتەر; ونىمدەر سانىنىڭ شەكتەۋلىلىگى.

يسلامدىق نەسيەلەندىرۋگە «پايىزسىز نەسيە» تەرمينى قوسا ايتىلادى.  يسلام بانكتەرىندە پايدا پايىزدار ەسەبىنەن ەمەس, ساۋدا ۇستەمەلەرى, جالداۋ تولەمدەرى نەمەسە پايداداعى ۇلەس ارقىلى قالىپتاسادى. ياعني, كليەنت اقشانى پايدالانعانى ءۇشىن دە تولەيدى, بىراق مامىلەنىڭ زاڭدىق ءتۇرى باسقاشا.

مەملەكەتتەن كومەك العان بانكتەرگە ديۆيدەند تولەۋگە شەكتەۋ قويىلۋى مۇمكىن

شىن مانىندە ولاردىڭ اراسىندا ءپرينتسيپتى ايىرماشىلىقتار بار. ءداستۇرلى نەسيە – بۇل اقشانى پايدالانعانى ءۇشىن مىندەتتى تولەممەن قارىز شارتى. يسلام جۇيەسىندە مامىلەلەر ناقتى اكتيۆتەرگە: ساۋداعا, جالعا الۋعا, بىرلەسكەن سەرىكتەستىككە نەگىزدەلەدى. تاۋەكەلدەر مەن جاۋاپكەرشىلىك باسقاشا بولىنەدى, بۇل جۇيە ونىمدەردى بارىنشا ءادىل جانە اشىق ەتەدى.

باستى ماسەلە سالىق جۇكتەمەسىندە

يسلامي قارجىلاندىرۋ باعىتىنداعى ساراپشى  ادىلبەك رىسقۇلوۆتىڭ ايتۋىنشا, نەگىزگى سەبەپ – زاڭنامانىڭ ءىشىنارا دايىندالعانى. ول يسلام بانكتەرىنىڭ جۇمىس ىستەۋىنە قۇقىق بەردى, بىراق ولاردىڭ ناقتى جانە باسەكەلى جۇمىس ىستەۋىنە جاعداي جاسامادى. ەڭ تانىمال كەدەرگىلەردىڭ ءبىرى يسلام يپوتەكاسىنىڭ سالىق ماسەلەسى. ويتكەنى بانك الدىمەن تۇرعىن ءۇيدى مەنشىككە ساتىپ الۋعا مىندەتتى – ايتپەسە سحەما شاريعات نورمالارىنا سايكەس كەلمەيدى. وعان زاڭدى تۇلعالار ءۇشىن م ۇلىك سالىعىنىڭ مولشەرلەمەسى اۆتوماتتى تۇردە قولدانىلادى. ول قازاقستاندا جەكە تۇلعالارعا ارنالعان مولشەرلەمەدەن 15 ەسە جوعارى. ناتيجەسىندە بانك شىعىندارى كليەنتتىڭ موينىنا ءتۇسىپ, يسلام يپوتەكاسىن ادەتتەگىدەن قىمباتتاتادى.

«سالىق جۇكتەمەسى باستاپقىدا دۇرىس بولىنبەگەن كەزدە, شاريعات نورمالارى بويىنشا ءونىم جاساندى تۇردە قىمباتقا تۇسەدى. مۇنداي جاعدايدا باسەكەلەسۋ مۇمكىن ەمەس», دەپ اتاپ ءوتتى رىسقۇلوۆ.

يسلامدىق اۆتوقارجىلاندىرۋدىڭ جاعدايى قالاي؟

يسلامدىق اۆتوقارجىلاندىرۋ بويىنشا  بانك اۆتوموبيل ساتىپ الىپ, تەحپاسپورت پەن نومىرلىك بەلگىلەردى وزىنە راسىمدەۋى ءتيىس, سودان كەيىن قايتا رەسىمدەۋدى – زاڭمەن رەتتەلمەگەن جانە ارتىق بيۋروكراتياعا اينالاتىن پروتسەستى جۇرگىزۋى قاجەت. كليەنت ۋاقىت, بانك رەسۋرس جۇمسايدى, ناتيجەسىندە ءونىم ادەتتەگى نەسيەگە قاراعاندا قىمباتقا تۇسەدى.

ساراپشىنىڭ پىكىرىنشە, مەملەكەت تاراپىنان دۇرىس قولداۋ كورسەتىلسە جانە زاڭنامالىق كەدەرگىلەر جويىلسا, يسلام قارجىسى ەل ەكونوميكاسىندا لايىقتى ورىن الۋى مۇمكىن.

بانكتەردەگى كرەديتتەردىڭ جاپپاي كەشىرىلەتىنى راس پا؟

وسى سالانىڭ كەلەسى ساراپشىسى دانيار سەيسەمباەۆتىڭ ايتۋىنشا, پروبلەما تەك تەحنيكالىق كەدەرگىلەردە عانا ەمەس, سونىمەن قاتار تولىققاندى ينفراقۇرىلىمنىڭ جوقتىعىندا.

«رەتتەۋشى جانىنداعى بىرىڭعاي شاريعاتتىق كەڭەس بەرەتىن, سالىق جۇيەسىنە تۇزەتۋلەر ەنگىزەتىن, راسىمدەردى جەڭىلدەتەتىن جۇيەلى ءتاسىل قاجەت. قازىر يسلام بانكتەرى جۇيەگە ەنگىزىلگەنىمەن, تولىققاندى جۇمىس ىستەي الماي وتىر» دەيدى ول.

ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا ەگەر نەگىزگى فيسكالدىق جانە پروتسەدۋرالىق كەدەرگىلەر الىنىپ تاستالسا, يسلام قارجىسى ەكونوميكادا اناعۇرلىم ماڭىزدى ورىنعا يە بولا الادى. سەكتوردىڭ شىنىمەن دە الەۋەتى بار. قازاقستان يسلام ينۆەستيتسيالارىن تارتا الادى, حالىق ءۇشىن پايىزسىز قارجىلاندىرۋ ونىمدەرىن دامىتىپ, شاريعات قۇرالدارى ارقىلى شاعىن جانە ورتا بيزنەستى ىنتالاندىرادى.

شەكتەۋلى جانە شەكتەۋسىز دەپوزيتتەر

«زامان-بانك» باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى داۋرەن  سماعۇلوۆ  وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا جۋرناليستەرمەن كەزدەسكەن كەزدە  يسلامدىق قارجىدا دەپوزيتتەر ەكى ساناتقا ­– شەكتەۋلى (restricted) جانە شەكتەۋسىز (unrestricted) بولىپ بولىنەتىنىن ايتقان بولاتىن.

«شەكتەۋسىز دەپوزيتتەر – يسلام بانكتەرى ءۇشىن ستاندارتتى قۇرال. كليەنت قاراجاتتى ورنالاستىرادى, ال بانك وعان دەربەس بيلىك ەتۋگە, قاجەت دەپ ساناعان قۇرالدارعا سالۋعا قۇقىلى. الىنعان تابىس سودان كەيiن بانك پەن دەپوزيتورلار اراسىندا بولiنەدi.

شەكتەۋلى دەپوزيتتەر – نەعۇرلىم ەرەكشە, كورپوراتيۆتىك قۇرال. كليەنت مىناداي شارتتار قويا الادى: مىسالى, ونىڭ قاراجاتى تەك مۇناي سەكتورىندا, تەك ناقتى قارىز الۋشىلاردا نەمەسە ءتىپتى Apple تيپتەس ناقتى كومپانيادا ورنالاسۋى ءتيىس. مۇنداي جاعدايلاردا باسقا لوگيكا جۇمىس ىستەيدى: دەپوزيتتىڭ ءوزى دە, ونىڭ ەسەبىنەن بەرىلگەن نەسيە دە بالانستا ەسكەرىلۋى ءتيىس, ويتكەنى بارلىق تاۋەكەلدەردى بانك ەمەس, دەپوزيتوردىڭ ءوزى كوتەرەدى.

ەگەر قارىز دەفولت بولسا – دەفولت جانە دەپوزيتور. بانك شىن مانىندە پورتفەلدى باسقارۋ قىزمەتىن كورسەتەدى جانە ول ءۇشىن كوميسسيا الادى. يسلامدىق قارجىداعى بۋحگالتەرلىك ەسەپتىڭ الەمدىك تاجىريبەسى ءدال وسىلاي قۇرىلعان» دەيدى داۋرەن  سماعۇلوۆ.  

ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا,  اۋەل باستا ۇلتتىق بانك بۇل تەتىكتى ەسكەرمەگەن. ءادىسنامادا بارلىق دەپوزيتتەر – تەڭگەرىمگە شىعارىلۋى ءتيىس دەپ جازىلعان بولاتىن. سايكەسىنشە, ولاردىڭ ەسەبىنەن بەرىلگەن قارجىلاندىرۋ دا اۆتوماتتى تۇردە بالانستا ەسەپكە الىندى. 10 جىلعا جۋىق ۋاقىت وسىلاي ءوتتى.

داۋرەن  سماعۇلوۆتىڭ ايتۋىنشا, ءبىز ءالى كۇنگە دەيىن ءبىر ماڭىزدى ءونىمدى دامىتا الماي وتىرمىز.  بۇل ماسەلە تەك بانكتەر تۋرالى زاڭدا عانا ەمەس, سالىق كودەكسىندە دە رەتتەلمەگەن.

«الەمدە سالىمدارعا كەپىلدىك بەرۋ قورى شاريعات پرينتسيپتەرىنە سايكەس قاتاڭ باسقارىلاتىن جانە تەك سۋكۋكيگە عانا ينۆەستيتسيالايتىن پاراللەلدى, جەكە حالال قورىن قۇرعان وقيعالار بار. بىراق قازاقستاندا ونداي جوق. ءبىز امبەباپ بانكتەردە يسلام تەرەزەلەرىنىڭ پايدا بولۋىمەن جاعداي وزگەرەدى دەپ ۇمىتتەنەمىز»  دەيدى د. سماعۇلوۆ. 

حالىقارالىق تاجىريبە

الەمدە يسلام قارجىسى تەك مۇسىلمان ەلدەرىندە عانا دامىماعان.

مالايزيا - كوشباسشىلاردىڭ ءبىرى. مۇندا يسلام بانكينگى بارلىق قارجى سەكتورىنىڭ 30%-دان استامىن الادى. ءباا مەن ساۋد ارابياسىندا يسلام ونىمدەرى ۇلتتىق بانكتەرگە بىرىكتىرىلگەن جانە ستاندارت بولىپ تابىلادى. ۇلىبريتانيادا 20-دان استام يسلامدىق بانك ۇيىمدارى بار, ولاردىڭ كليەنتتەرى كوبىنەسە مۇسىلمان ەمەس. گەرمانيا جانە اقش – يسلامدىق قارجى زايىرلى جۇيە اياسىندا وسى مودەلدىڭ امبەباپتىعىن دالەلدەي وتىرىپ, تابىستى جۇمىس ىستەيدى.

بۇل مىسالدار يسلام بانكينگى تار ءدىني ورىن ەمەس, بۇكىل الەمدە سۇرانىسقا يە تولىققاندى قارجى جۇيەسى ەكەنىن كورسەتەدى.

جاڭا زاڭ بانكتەرگە جايلى بولا ما؟

ايتا كەتۋ كەرەك, يسلامدىق قارجى – بۇل «تەگىن نەسيە» نەمەسە «تەك مۇسىلماندارعا ارنالعان جۇيە ەمەس. بۇل ادالدىققا, اشىقتىققا جانە تاۋەكەلدەردى ءادىل بولۋگە نەگىزدەلگەن زاماناۋي قۇرال. قازاقستان ءۇشىن بۇل قارجى نارىعىن ءارتاراپتاندىرۋ عانا ەمەس, الەمدىك ەكونوميكانى وزگەرتىپ جاتقان جاھاندىق ترەندكە كىرىگۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.