الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ: ماقسات پەن مەجە

ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەت­تىك قورعاۋ ءمينيسترى سۆەتلانا جاقىپوۆا بىلتىر اتقارىلعان جۇمىستاردى قورىتىندىلاعان بايان­داماسىندا مەملەكەتتىڭ بارلىق الەۋمەتتىك مىندەتتەمەلەرى ۋاقتىلى, تولىق كولەمدە ورىندالعانىن اتاپ ءوتتى. بۇگىندە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن مولشەرى جىل سايىن يندەكستەلەتىن بازالىق, ىنتى­ماقتى زەينەتاقىلاردى قوسا العاندا, الەۋمەتتىك تولەمدەردىڭ 41 ءتۇرى تۇراق­تى جۇزەگە اسىرىلادى. جۇمىس بەرۋ­شىلەردىڭ مىندەتتى زەينەتاقى جارنا­لارىنىڭ مولشەرلەمەسى كەزەڭ-كەزەڭى­مەن ۇلعايىپ كەلەدى, ول 2028 جىلعا قاراي 5%-عا جەتەدى. جيناقتاۋشى زەينەت­اقى جۇيەسىنە جۇمىسپەن قامتىلعان حالىقتىڭ 65%-ى قاتىسادى.

مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەر­شى­لىگىنىڭ ەڭ باستى كورسەتكىشى – بيۋد­جەتتىك قارجىلاندىرۋدىڭ كولەمى. 2026 جىلعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت جوباسىندا الەۋمەتتىك سالاعا باعىتتالعان شىعىستاردىڭ جالپى سوماسى رەكوردتىق دەڭگەيگە – 10,7 ترلن تەڭگەگە جەتتى. بۇل – مەم­لە­كەت­تىڭ حالىقتى الەۋمەتتىك قور­عاۋ­دى سترا­تە­گيالىق مىندەت رەتىندە بەكىت­كەنىنىڭ ايقىن دالەلى.

قارجىنىڭ باسىم بولىگى, ياعني 6,8 ترلن تەڭگە الەۋمەتتىك تولەمدەر مەن جار­دەماقىلارعا جۇمسالادى. بۇل بىل­تىرعى كورسەتكىشپەن سالىس­تىر­عاندا 15,1%-عا, 897,7 ملرد تەڭگەگە ارتىق. مينيسترلىك دەرەگىنشە, قاراجاتتىڭ باسىم بولىگى, ياعني 99,3%-ى حالىقتىڭ قولىنا تيەتىن تولەمدەرگە باعىتتالادى. اتاپ ايتقاندا, 2,6 ملن زەينەتكەردى قامتيتىن زەينەتاقىعا 4,9 ترلن تەڭگە, 2,3 ملن الۋشىعا ارنالعان جار­دەما­قىلارعا 1,9 ترلن تەڭگە قاراس­تىرىل­عان.

حالىقتىڭ قالتاسىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىن باستى جاڭالىق – بازالىق كورسەتكىشتەردىڭ ءوسۋى. 1 قاڭتاردان باستاپ ەلىمىزدە ايلىق ەسەپتىك كور­سەتكىش (اەك) 4 325 تەڭگە بولىپ بەكىتىلدى. وسىعان وراي, ىنتىماقتى زەينەتاقى 10,5%-عا, بازالىق زەي­نە­تاقى مەن جاردەماقىلار 10%-عا ءوستى. ناتيجەسىندە, بيىلعى ەڭ تومەنگى زەينەتاقى مولشەرى 69 049 تەڭگەگە, بازالىق زەينەتاقىنىڭ ەڭ تومەنگى شەگى 35 596 تەڭگەگە جەتتى. ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيى دە قايتا قارالىپ, 50 851 تەڭگە كولەمىندە بەلگىلەندى.

تۇرعىنداردى تولعاندىراتىن باس­تى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – الەۋمەتتىك تولەمدەردىڭ مولشەرى. 1 قاڭتاردان باس­تاپ مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك ساق­تان­­دىرۋ قورىنان تولەنەتىن كەيبىر تولەمدەر 10%-عا ارتادى. بۇل وزگەرىس ەڭبەككە قابىلەتتىلىگىنەن ايىرىلعان جاندار مەن اسىراۋشىسىنان ايىرىلعان وتباسىلارعا بەرىلەتىن جاردەماقىلاردى قامتيدى. مۇنداي قادام تابىسى تومەن وتباسىلار مەن مۇگەدەكتىگى بار ازاماتتاردىڭ ماتەريالدىق جاعدايىن جاقسارتىپ, تابىس قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان. سونىمەن قاتار ينفلياتسيالىق ۇدەرىستەردى ەسكەرە وتىرىپ, زەينەتاقى مەن باسقا دا الەۋمەتتىك كومەك تۇرلەرىن يندەكس­تەۋ جوسپارلانعان, بۇل حالىقتىڭ ساتىپ الۋ قابىلەتىن ساقتاۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى.

بيىلدان باستاپ مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارى مەيلىنشە اتاۋلى, ادىلەتتى سيپاتقا يە بولادى. الەۋمەتتىك قولداۋ الاتىن بەنەفيتسيارلاردىڭ ساناتى ناقتىلانىپ, كەڭەيتىلەدى. تىزىمگە ەندى مۇگەدەكتىگى بار جاندار, كامەلەتكە تولماعان بالالار, اتاۋ­لى الەۋمەتتىك كومەك الۋشىلارمەن قاتار, الەۋمەتتىك ماڭىزى بار اۋرۋلارعا شالدىققاندار, ەكى ايدان استام ۋاقىتقا ەڭبەككە جارامسىز دەپ تانىلعان ازاماتتار دا كىرەدى. بۇل ءتاسىل الەۋمەتتىك وسال توپتاردى ءدوپ باسىپ انىقتاپ, كومەكتى ءدال قاجەت ەتەتىن جاندارعا باعىتتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

سونىمەن قاتار ۇلت ساۋلىعىن نىعايتۋ ماقساتىندا دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا بولىنەتىن قارجى 2025 جىلمەن سالىستىرعاندا ارتىپ, 2,7 ترلن تەڭگەنى قۇراپ وتىر. ايماقتاردى تەڭگەرىمدى دامىتۋ مەن جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارىن قولداۋعا باعىتتالعان ترانسفەرتتەر كولەمى 5,1 ترلن تەڭگە كولەمىندە بەلگىلەندى.

بيىل مىندەتتى الەۋمەتتىك مەدي­تسي­نا­لىق ساقتاندىرۋ ء(مامس) جۇيەسىن جاڭعىرتۋ جۇمىستارى جالعاسادى. نەگىزگى ماقسات – جۇيەنى بارىنشا قولجەتىمدى ءارى يكەمدى ەتۋ. اسىرەسە تابىسى تومەن ازاماتتار مەن شالعاي ءوڭىر تۇرعىندارىنىڭ ساپالى مەدي­تسي­نالىق قىزمەتكە قولى جەتۋگە ءتيىس. ول ءۇشىن تسيفرلىق پلاتفورمالاردى دامىتۋ, تومەن كىرىستى ازاماتتاردى ساقتاندىرۋدىڭ جاڭا تەتىكتەرىن ەنگىزۋ كوزدەلگەن. سونداي-اق قوعامداعى الەۋمەتتىك تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ ماقساتىندا پروباتسيا قىزمەتىندەگى ازاماتتاردى قايتا الەۋمەتتەندىرۋگە باسا ءمان بەرىلەدى. مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك تاپسىرىس شەڭبەرىندە ولاردى وڭالتۋ, ەڭبەك نارىعىنا قوسۋ ارقىلى قىلمىستىڭ قايتالانۋىن ازايتۋعا باعىتتالعان ارنايى جوبالار ىسكە قوسىلادى. رەسمي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, بۇعان دەيىن 1 ملن-عا جۋىق ازامات جۇيەدەن تىس قالىپ كەلگەن. 2026 جىلدان باستاپ وتباسىنىڭ الەۋمەتتىك كارتاسى ارقىلى «D» (داعدارىستىق دەڭگەي), «E» (شۇعىل دەڭگەي) ساناتتارىنا جاتاتىن ازاماتتاردىڭ ءمامس جارناسىن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار (اكىمدىكتەر) تولەيتىن بولادى. بۇل – تابىسى جوق نەمەسە تۇرمىستىق جاعدايى تىم تومەن جانداردىڭ تەگىن مەديتسينالىق كومەكتەن قاعىلماي, ۋاقتىلى ەم الۋىنا جول اشاتىن ناقتى شەشىم. سونىمەن قاتار ءمامس-ءتىڭ بازالىق پاكەتى كەڭەيتىلىپ, وعان امبۋلاتورلىق دياليز, سوزىلمالى اۋرۋلاردىڭ 12 توبى بويىنشا كونسۋلتاتيۆتىك كومەك قوسىلدى.

بولىنگەن قارجىنىڭ قوماقتى­لى­عىنا قاراماستان, مامان, ساراپ­شى­لاردىڭ پىكىرى ەكىگە جارىلىپ وتىر. ەكونوميست ايبار ولجاەۆ 2026 جىلعا وپتيميستىك كوزقاراسپەن قارايدى. ونىڭ پايىمداۋىنشا, بيۋدجەت كىرىسىنىڭ 19,2 ترلن تەڭگەسى تازا سالىقتان قۇرالۋى, ۇلتتىق قوردان الىناتىن ترانسفەرتتىڭ ازايۋى (2,77 ترلن تەڭگە) – ەكونوميكانىڭ ساۋىعا باستاعانىنىڭ بەلگىسى. ساراپ­شى ىشكى جالپى ءونىم 5,4%-عا وسەدى دەگەن بولجام ايتادى.

دەگەنمەن ەكونوميست باۋىرجان ىسقاق ينفلياتسيالىق تاۋەكەلدەردى ەستەن شىعارماۋ كەرەگىن ەسكەرتەدى. ونىڭ بولجامىنشا, 2026 جىلى ينفلياتسيا دەڭگەيى 14-15%-عا دەيىن جەتۋى ىقتيمال. «بيۋدجەتتەن ەكونو­ميكانى دامىتۋعا قوماقتى قارجى ءبولىنىپ جاتىر, بۇل – جاقسى. دەگەنمەن ينف­ليا­تسيانىڭ جوعارى بولۋى حالىق­تىڭ ناق­تى تابىسىن «جەپ» قويۋى مۇمكىن», دەيدى ساراپشى.

جالپى, ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى تاراپىنان جوسپارلانعان, جاقىن مەرزىمدە ىسكە اساتىن جۇمىستار اسا اۋقىمدى. ايتالىق, 2030 جىلعا دەيىنگى كوشى-قون ساياساتىنىڭ جاڭا تاسىلدەرى ازىرلەندى. الداعى كەزەڭدە كوشى-قون اعىندارىن ەسەپكە الۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋگە, ەڭبەك كوشى-قونىن ىنتالاندىرۋعا, رەتكە كەلتىرۋگە باسا نازار اۋدارىلادى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ايتىلعان تاپسىرمالارىن ورىنداۋ شەڭبەرىندە مەملەكەتتىك قىزمەتتەر كورسەتۋگە ارنالعان بىرىڭعاي تسيفرلىق پلاتفورمانى ەنگىزۋگە قاتىستى جۇمىستار بەلسەندى جۇرگىزىلىپ جاتىر. وتباسىلاردىڭ ءال-اۋقات دەڭگەيىن ايقىنداۋدىڭ سكو­رينگتىك مودەلىن قولدانۋدىڭ ارقا­سىن­دا پلاتفورما ازاماتتارعا قولداۋ شارالارىن ۇسىنۋ كەزىندە سانات­تىق قاعيداتتان مۇقتاجدىق ولشەم­شارت­تارىنا كوشۋدى جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

قورىتا كەلگەندە, بيىلعى الەۋ­مەتتىك بيۋدجەت – تەك جاردەماقى تارا­تۋ ەمەس, ادام كاپيتالىنا قۇ­يىل­­­عان ينۆەستيتسيا. 6,8 ترلن تەڭگە قولداۋ مەن ءمامس جۇيەسىندەگى جاڭا­­شىلدىقتار مەملەكەتتىڭ الەۋ­مەت­تىك جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتكەنىن كورسەتەدى. دەگەنمەن ساراپشىلار ايت­قانداي, بۇل شارالاردىڭ تيىم­دى­لىگى ينفلياتسيانى اۋىزدىقتاۋ مەن باعا تۇراقتىلىعىن ساقتاۋعا تىكەلەي بايلانىستى بولماقشى.