ينتەرنەت-الاياقتىق تىيىلماي تۇر: «قۇپيا سانتا» ويىن با الدە تۇزاق پا؟

قارجىلىق ساۋات كۇشەيدى مە, الدە الداۋ ءتاسىلى وزگەردى مە؟

ەلىمىزدە ينتەرنەت-الاياقتىققا قارسى ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى جۇيەلى تۇردە جۇرگىزىلىپ جاتقانىمەن, بۇل قىلمىس ءتۇرى ءالى دە وزەكتىلىگىن جوعالتقان جوق. FinGramota مەدياپورتالى ۇيىمداستىرعان الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسى ازاماتتاردىڭ ساقتىعى ارتقانىن كورسەتەدى. 2025 جىلى ساۋالناماعا قاتىسقانداردىڭ 62,9%-ى بەيتانىس ادامداردىڭ كۇماندى ۇسىنىستارىن الاياقتىق نەمەسە قارجى پيراميداسى رەتىندە بىردەن تاني الاتىنىن ايتقان. بۇل كورسەتكىش 2024 جىلى 50,6% بولعان.

الاياقتىقتى سەزگەن ساتتە ازاماتتاردىڭ 41%-ى تەلەفون نەمەسە ونلاين بايلانىسىن دەرەۋ ۇزگەن. ال قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا جۇگىنگەندەردىڭ ۇلەسى نەبارى 20,7%-دى قۇراعان. قالعاندارى ءتۇرلى سەبەپپەن ارىز جازباعان.

زەرتتەۋگە ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىنەن 5 مىڭعا جۋىق ەرەسەك تۇرعىن قاتىسقان. كوپجىلدىق سالىستىرۋ ناتيجەسى ينتەرنەت نەمەسە تەلەفون ارقىلى الداۋ ارەكەتىنە تاپ بولعاندار سانىنىڭ ازايعانىن اڭعارتادى. 2023 جىلى مۇنداي جاعدايعا كەزىككەندەردىڭ ۇلەسى 77,6% بولسا, 2024 جىلى 50,6%-عا, ال 2025 جىلى 29,1%-عا دەيىن تومەندەگەن. الايدا 18-21 جاس ارالىعىنداعى جاستار اراسىندا بۇل كورسەتكىش ءالى دە جوعارى – 47,9%.

قوڭىراۋ ما, حابارلاما ما: الاياقتار قاي ءتاسىلدى كوبىرەك قولدانادى؟

ساراپشىلار بۇل وزگەرىستى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى, مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار مەن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار جۇرگىزىپ وتىرعان الدىن الۋ شارالارىنىڭ ناتيجەسى دەپ باعالايدى. دەگەنمەن ينتەرنەت-الاياقتىقتىڭ جالپى سانى ازايماي وتىر. Finprom.kz مالىمەتىنشە, 2025 جىلدىڭ قاڭتار-قاراشا ايلارى ارالىعىندا ينتەرنەت-الاياقتىققا قاتىستى 26,3 مىڭ قىلمىستىق قۇقىقبۇزۋشىلىق تىركەلگەن. بۇل وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 20,3%-عا كوپ جانە 2019 جىلعى كورسەتكىشتەن 3,4 ەسە جوعارى.

رەسمي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, ەڭ ءجيى قولدانىلاتىن ادىستەر – تەلەفون ارقىلى الداۋ جانە بانك نەمەسە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى اتىنان جولداناتىن جالعان SMS-حابارلامالار. مۇنداي قىلمىستار بارلىق ينتەرنەت-الاياقتىقتىڭ 23,5%-ىن قۇراعان. بۇل كورسەتكىش ءبىر جىل ىشىندە 2,2 ەسە ارتقان. ەكىنشى ورىندا – شىن مانىندە جوق تاۋارلار مەن قىزمەتتەردى ساتۋ (20,3%). ال فيشينگ رەسمي ستاتيستيكا بويىنشا ءۇشىنشى ورىنعا شىققان – 18,5%.

جاساندى ينتەللەكت قىلمىسكەردىڭ قۇرالىنا اينالدى ما, ال جاۋاپكەرشىلىك كىمگە جۇكتەلەدى؟ 2025 جىلدىڭ 11 ايىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ينتەرنەت-الاياقتىققا قاتىستى 26,3 مىڭ قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتى تىركەدى. بۇل 2024 جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 20,3%-عا كوپ جانە 2019 جىلعى جالپى كورسەتكىشتەن 3,4 ەسە جوعارى. بۇل كورسەتكىش سوڭعى بىرنەشە جىل ىشىندەگى رەكوردتىق ءمان بولدى. مۇنداي ديناميكا قىلمىستىڭ بۇل ءتۇرىنىڭ بەلەڭ الۋىن عانا ەمەس, زارداپ شەككەندەردىڭ پوليتسياعا جۇگىنۋ بەلسەندىلىگى ارتقانىن دا كورسەتەدى.   باس پروكۋراتۋراسىنىڭ قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ جونىندەگى كوميتەتىنىڭ مالىمەتىنشە, 2025 جىلدىڭ قاڭتار-قاراشا ايلارىندا ينتەرنەت-الاياقتار كەلتىرگەن شىعىن كولەمى 11,2 ملرد تەڭگەنى قۇرادى (سالىستىرۋ ءۇشىن: 2024 جىلى تولىقتاي 11,4 ملرد تەڭگە بولعان). شىعىننىڭ باسىم بولىگى جەكە تۇلعالاردىڭ ۇلەسىنە تيەسىلى – 96,7%.

 

كيبەرقىلمىسكەرلەر سوڭعى ۋاقىتتا جاساندى ينتەللەكت مۇمكىندىكتەرىن بەلسەندى پايدالانا باستادى. ولار جاقىن ادامنىڭ داۋىسىن كوشىرىپ, deepfake-قوڭىراۋلار ارقىلى سەنىمگە كىرەدى, ۇزاق ۋاقىتقا سوزىلاتىن پسيحولوگيالىق قىسىم كورسەتەدى. وسىنداي كوپساتىلى ارەكەتتەر ناتيجەسىندە جابىرلەنۋشىلەر بار جيعان-تەرگەنىنەن ايىرىلىپ جاتادى. سونىمەن قاتار بالالاردى دروپپەر رەتىندە تارتۋ, ءىزى انىقتالمايتىن نومىرلەردى قولدانۋ سەكىلدى تاسىلدەر دە كەڭ تاراعان.

سوڭعى كەزدە كەڭ تانىلعان «قۇپيا سانتا» ويىنى دا الاياقتىق قۇرالىنا اينالدى. قىلمىسكەرلەر جەڭىل تابىسقا قىزىقتىرعان ازاماتتارعا ءىرى كولەمدە اقشا ءتۇسىرىپ, ونىڭ ءبىر بولىگىن وزىندە قالدىرۋعا, قالعانىن باسقا ەسەپشوتقا اۋدارۋعا كوندىرەدى. وسىلايشا ادامدار وزدەرى اڭعارماي قىلمىستىق تىزبەكتىڭ ءبىر بولىگىنە اينالادى.

2025 جىلدىڭ قىركۇيەگىنەن باستاپ دروپپەرلىك ءۇشىن قىلمىستىق كودەكسكە جەكە باپ ەنگىزىلىپ, جازا كولەمى جەتى جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋدى كوزدەيدى.

ماماندار ينتەرنەت ارقىلى جاسالاتىن كەز كەلگەن كۇماندى ۇسىنىسقا ساقتىقپەن قاراۋعا, بوگدە ادامداردىڭ نۇسقاۋىمەن قارجىلىق وپەراتسيا جاساماۋعا جانە الاياقتىق بەلگىلەرى بايقالعان جاعدايدا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا جۇگىنۋگە شاقىرادى.