ەلىمىز «ەاەو+» سەرىكتەستىگىن كەڭەيتپەك

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ سانكت-پەتەربۋرگ قالاسىندا وت­كەن جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكا­­لىق كەڭەستىڭ (جەەك) كەزەكتى وتىرىسىن­­دا ۋاقىت اعىمىنان قالماي, زاماناۋي تەحنولوگيالاردى ەاەو-عا مۇشە ەلدەر ەكو­نو­ميكاسىنىڭ بارلىق سالاسىنا ەنگىزۋ قا­جەت ەكەنىن ايتىپ, جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگياسىن ەاەو قىزمەتىنە ەن­گىزە ­باستاۋدى ۇسىندى. «اتاپ ايتقاندا, مۇن­داي جۇيەلەردى ساۋدا اعىنىن جوسپارلاۋ مەن كەدەندىك باج سالىعىنىڭ ىقپالىن باعالاۋعا قازىردىڭ وزىندە پايدالانۋعا بولادى. كەلەسى جىلى قازاقستان ۇيىمعا توراعالىعى اياسىندا ءداستۇرلى ەۋرازيا ەكونوميكالىق فورۋمىن وتكىزەدى. وسى جيىندا ەكونوميكالىق وداق كەڭىستىگىندە جاساندى ينتەللەكتىنى جاۋاپكەرشىلىكپەن پايدالانۋ تۋرالى بىرلەسكەن مالىمدەمە قابىلداۋعا بولار ەدى», دەدى پرەزيدەنت.

وسى ورايدا ەلىمىزدىڭ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا توراعالىعىن Sputnik قازاقستان مۋلتيمەديالىق ءباسپاسوز ورتالىعىندا وتاندىق جانە رەسەيلىك ساراپشىلار تالقىلادى. «TALAP» قولدانبالى زەرتتەۋلەر ورتا­لىعىنىڭ ديرەكتورى, ەكونوميست راحىم وشاقباەۆتىڭ ايتۋىنشا, وسى كۇنگە دە­يىن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق وعان مۇشە ەلدەردە تۇراقتى ەكونوميكالىق دامۋ قۇرالى رەتىندە ءوزىنىڭ تيىمدىلىگىن دالەلدەدى. ەندى وداق ەلدەرىنە كاسپي پورتتارى مەن ترانساۋعان ءدالىزىن دامىتۋ ماڭىزدى.

«نەگىزى ستراتەگيالىق قۇجاتتاردا, ونىڭ ىشىندە «2030 جىلعا دەيىنگى ەۋرا­زيالىق ەكونوميكالىق جول» باعدار­لا­ماسىندا قازاقستاننىڭ باسىمدىقتارى كورسەتىلگەن. وندا ەلىمىز تسيفرلان­دىرۋ مەن جاساندى ينتەللەكتىگە باسا نازار اۋدارۋ قاجەت دەلىنگەن. جالپى الداعى ۋاقىتتا سىرتقى قىسىم ساقتالادى. كوپ نارسە ۋكراينا كەلىسسوزدەرىنىڭ ناتيجەسىنە بايلانىستى بولادى. ارينە, سانكتسيالار الىنىپ, جاڭا ايماقتارعا جول اشىلاتىن بەيبىت كەلىسىمگە قول جەتكىزىلسە, بۇل ءبىر جاعىنان ەاەو كەڭەيۋىنە سەرپىن بەرەتىن ەدى. ال شيەلەنىس ودان ءارى ورىن الاتىن بولسا, ەاەو قازىرگى داعدارىسقا قارسى رەجىمدە جۇمىس ىستەۋىن جالعاستىرىپ, بار كەلەڭسىزدىكتەردى باسەڭدەتۋگە دەن قويادى», دەدى ر.وشاقباەۆ.

ال ءنوۆوسىبىر مەملەكەتتىك ەكونوميكا جانە باسقارۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ «رەسەي – ورتالىق ازيا» ايماقتىق سالىستىرمالى زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى دەنيس بوريسوۆ قازاقستان 2026 جىلى «ەاەو+» سەرىكتەستىگىن كەڭەيتۋى ابدەن مۇمكىن ەكەنىن ايتادى. اسىرەسە وداقتىڭ پارسى شىعاناعى ەلدەرىمەن ەركىن ساۋدا جاساۋىنا جول اشىلماق. ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان ءوزىنىڭ بىرەگەي حالىقارالىق پوزيتسياسىن پايدالانىپ, باتىسپەن دە, شىعىسپەن دە, وڭتۇستىكپەن دە تۇراقتى ءوزارا ءىس-قيمىل جاساپ كەلەدى.

«قازىرگى ەڭ ماڭىزدى مىندەت – ەڭ ءىرى مۇسىلمان ەلى يندونەزيامەن كەلىسىمدى اياقتاپ, ونى شەگەلەپ الۋ قاجەت بولىپ وتىر. وسى كەزدە ەاەو مۇشەلەرىنىڭ جۇمىس ىستەيتىن وپەراتسيالىق كەڭىستىكتەرى ايتارلىقتاي كەڭەيمەك. مەنىڭ ويىمشا, قازاقستاننىڭ توراعالىعى ەاەو جۇمىسىن وسى سالاعا جۇمىلدىرۋ قاجەت, ءارى ونىڭ تابىستى بولاتىنىنا سەنىم­دىمىن», دەدى ساراپشى.

سونداي-اق ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, يادرولىق ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ ماڭىزدى. ويتكەنى بۇل سالا قازاقستان مەن رەسەي اراسىنداعى قۋاتتى سەرىكتەستىكتىڭ ارقا­سىندا كوپتەگەن ارتىقشىلىققا يە.

«رەسەي ونەركاسىپ, ءوندىرىس, تەحنولو­گيا ەلى بولسا, قازاقستان – يادرولىق وتىندى ءوندىرۋ مەن قايتا وڭدەۋدە كوش­باسشى مەملەكەت. بۇعان ەاەو, يران, ۆەتنام, پارسى شىعاناعى ەلدەرى مەن يندونەزيانىڭ ينستيتۋتسيونالدىق نە­گىز­دەرىن قوسقاندا, بىزدە جۇمىس ىستەپ, ار­تىق­شىلىقتارىمىزدى دامىتاتىن ما­ڭىزدى ەكونوميكالىق سەگمەنت بار», دەپ قوستى د.بوريسوۆ.

ايتا كەتسەك, مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ سانكت-پەتەر­بۋرگ قالاسىندا وتكەن جوعارى ەۋرا­زيا­لىق ەكونوميكالىق كەڭەستىڭ (جەەك) كەزەكتى وتىرىسىندا ساۋدا-ەكو­نو­مي­كا­لىق ىنتىماقتاستىق اياسىن كەڭەي­تۋ­دى بەلسەندى قولعا العان دۇرىس ەكەنىن ايت­قان ەدى. پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا, بيىل موڭعوليامەن ەركىن ساۋدا ايماعى تۋرالى كەلىسىمگە, بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى­مەن ەكونوميكالىق سەرىكتەستىك تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلعان. «تاياۋ كەلەشەك­تە ەاەو-نىڭ جاھاندىق وڭتۇستىك, اراب ەلدەرىمەن, وڭتۇستىك-شىعىس ازيا جانە افريكا مەملەكەتتەرىمەن ىقپالداستى­عىن كەڭەيتۋ ماڭىزدى دەپ سانايمىز. سونى­مەن قاتار شىۇ, اسەان سەكىلدى باسقا دا ماڭىزدى ۇيىمدارمەن ىنتىماقتاس­تىق­قا ايرىقشا كوڭىل ءبولۋ كەرەك», دەدى پرەزيدەنت.

ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, ءوزارا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىقتىڭ تاعى ءبىر ­پەرسپەكتيۆالى باعىتى – تۋريزم. كوپ­تە­گەن ەلدە بۇل سالا ءىجو-ءنىڭ 10 پايىزىنا دەيىن ۇلەس قوسادى.

«بۇل سالانى دامىتۋعا ايتارلىقتاي الەۋەت بار. مىسالى, ارمەنيا – رەسەي­دىڭ ەڭ تانىمال تۋريستىك باعىتتارىنىڭ ءبىرى, ال قازاقستان كولىك جانە لوگيستيكا جاعىنان قولجەتىمدى», دەيدى رەسەيلىك ساياساتتانۋشى, ورتالىق ازيا بويىنشا ساراپشى داريا رەكەدا.

وداقتىڭ قۇرىلۋ تاريحىنا كوز جۇ­گىرتسەك, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق (ەاەو) قۇرۋ تۋرالى شارت 2014 جىل­دىڭ 29 مامىرىندا استانادا جاسالدى. وعان قازاقستان, رەسەي مەن بەلارۋس پرەزيدەنتتەرى قاتىستى. كەيىنىرەك وداق­قا ارمەنيا مەن قىرعىزستان قوسىلدى. بۇگىنگىدە مولدوۆا, وزبەكستان مەن كۋبا – ەاەو-نىڭ باقىلاۋشى مەملەكەتتەرى.

ەاەو ۇلتتىق ەكونوميكالاردى جان-جاقتى جاڭعىرتۋ, كووپەراتسيا مەن باسەكەگە قابىلەتتىلىكتى ارتتىرۋ ماق­ساتىندا قۇرىلدى, ال وداقتىڭ جۇمىسى وعان مۇشە ەلدەر ازاماتتارىنىڭ ءال-اۋقاتى مەن ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن ارتتىرۋ جونىندەگى مىندەتتەردى شەشۋگە باعىتتالعان. ايتا كەتۋ كەرەك, ەاەو – ساياسي بىرلەستىك ەمەس, وداق تۋرالى شارت جاسالعان كەزدە ەاەو-عا مۇشە مەملەكەتتەر ونى ساياسيلاندىرۋدان باس تارتتى. ەاەو اياسىندا تەك ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق, سونداي-اق ەگەمەندىك, تەڭدىك قاعيداتتارىن قامتاماسىز ەتۋ جانە وعان مۇشە ەلدەردىڭ ۇلتتىق مۇددەلەرىن ەسەپكە الۋ ماسەلەلەرى قارالادى. ەاەو – كەدەن وداعى مەن بىرىڭعاي ەكونوميكا­لىق كەڭىستىك اياسىندا مەملەكەتتەر قول جەتكىزگەن ۋاعدالاستىقتارعا نەگىزدەلگەن وڭىرلىك ەكونوميكالىق ينتەگراتسيانى قامتاماسىز ەتەتىن حالىقارالىق ۇيىم.

ەاەو ورگاندارى – جوعارى ەۋرازيا­لىق ەكونوميكالىق كەڭەس (مۇشە ەلدەر باسشىلارى), ەۋرازيالىق ۇكىمەتارالىق كەڭەس (مۇشە ەلدەردىڭ ۇكىمەت باسشىلارى), ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميس­سيا جانە ەاەو سوتى.

ايتا كەتسەك, جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەستىڭ كەلەسى وتىرىسى 28–29 مامىردا استانادا وتەدى.

سونداي-اق بيىل ەلىمىزدە «ورتالىق ازيا – جاپونيا» ءسامميتى وتەدى. بۇل فورماتتاعى توراعالىق قازاقستان تاراپىنا ءوتتى. ەلىمىز كۇنشىعىس ەلىمەن بىرىڭعاي تۋريستىك مارشرۋت ازىرلەۋ, ۆيزا راسىمدەرىن جەڭىلدەتۋ سەكىلدى تۋريزم سالاسىنداعى ىقپالداستىعىن نىعايتپاق.

«ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ تاريحى مەن مادەني مۇراسى باي, تابيعاتى اسەم. بۇل جاپون تۋريستەرىن قىزىقتىرارى ءسوزسىز. قازاقستان جاپونيامەن تۋريزم سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى كەڭەي­تۋگە نيەتتى. جاپونيالىق تۋريستەرگە ورتالىق ازيانىڭ بىرىڭعاي تۋريستىك مارشرۋتىن ازىرلەگەن ءجون دەپ ەسەپتەي­مىن. سونداي-اق ورتالىق ازيا ەلدەرى­نىڭ حال­قىنا ۆيزالىق راسىمدەردى جەڭىلدەت­كەن دۇرىس. بۇل جاپوندىق تۋريستەردىڭ ء­بىر ساپاردا بىرنەشە ەلدى ارالاپ شىعۋى­نا مۇمكىندىك بەرەدى. ال ءبىزدىڭ ازامات­تارىمىز كۇنشىعىس ەلىمەن ەتەنە تانىسا الادى», دەدى مەملەكەت باسشىسى جاپونيا­عا جاساعان ساپارىندا.