ينفلياتسيانى تەجەۋ تەتىكتەرى

جاعىمدى جاڭالىق كوپ

ۇلتتىق بانكتىڭ رەسمي دەرە­گىن­شە, جىل باسىندا ينفلياتسيا 8,9 پايىز دەڭگەيىندە بولدى. جىل سوڭىنا قاراي ول 12,4 پايىزعا دەيىن ءوستى. قىمباتشىلىق حالىق­قا وڭاي تيمەگەنى انىق. وسى جاع­دايدا باس بانك ينفلياتسيانى تەجەۋدى باستى مىندەت ەتىپ قويدى. بازالىق مولشەرلەمە كەزەڭ-كەزەڭىمەن كوتەرىلىپ, قازان ايىن­دا 18 پايىز دەڭگەيىنە جەتتى. بۇل شەشىم نارىق ءۇشىن توسىن كورىنگەنىمەن, باعانىڭ باقى­لاۋ­دان شىعىپ كەتپەۋى ءۇشىن قاجەت ەدى.

«ينفلياتسيامەن كۇرەسۋ ءۇشىن اقشا نەسيە ساياساتىن ۋاقىتشا قاتاڭداتۋعا تۋرا كەلدى. بۇل شەشىم ۇزاق مەرزىمدە قارجىنى تۇراقتى ۇستاپ تۇرۋعا باعىتتالعان», دەگەن ۇس­تانىم باس بانكتىڭ نەگىزگى باعى­تى­نا اينالدى.

ارينە, جوعارى مولشەرلەمە كرەديت­تەردىڭ قىمباتتاۋىنا اكەلدى. بىراق بۇل كەزەڭ قارجى نارىعىندا ءتارتىپ ورناتىپ, ارتىق تاۋەكەلدى ازايتۋعا مۇمكىندىك بەردى. بيىل تەڭگە باعامى دا بىرنەشە سىناقتان ءوتتى. كوكتەمدە دوللار 497 تەڭگە شاماسىندا ساۋ­دالانسا, جاز ايلارىندا 550 تەڭگەگە دەيىن كوتەرىلدى. بۇل نارىقتاعى وتىمدىلىكتىڭ تومەن­دەۋى مەن الىپساتارلىق بەل­سەن­­دىلىككە بايلانىستى بولدى. وسىن­داي جاعدايدا ۇلتتىق بانك ۆاليۋتا نارىعىنا ارالاسىپ, 125 ملن دوللار كولەمىندە ينتەرۆەنتسيا جۇر­گىز­دى. مۇنداي قادام نارىقتاعى دۇر­بەلەڭدى باسۋعا ىقپال ەتتى. جاز بەن كۇزدەگى قۇبىلمالى كەزەڭنەن كە­يىن جەل­توقسان ايىندا دوللار باعا­مى قايتادان 500 تەڭگە دەڭ­گەيى­نە ءتۇستى.

2025 جىلدىڭ ءبىر جاعىمدى جاڭالىعى قارجى سالاسىنىڭ تسيفر­­لانۋى بولدى. ەلدە تسيفرلىق تەڭ­گە اينالىمعا ەندى. شىلدە ايى­نا قاراي 257,5 ملرد تسيفرلىق تەڭگە شىعارىلدى. ول 100 ءىرى ينفرا­­قۇرىلىمدىق جوبادا پاي­دا­لانىلدى. تسيفرلىق تەڭگە بيۋد­جەت قاراجاتىنىڭ ماقساتتى جۇم­سالۋىن باقىلاۋدى كۇشەيتىپ, قارجى اشىقتىعىن ارتتىردى. سونىمەن قاتار قوسىلعان قۇن سالىعىن قايتارۋ مەرزىمى 75 كۇننەن 5 كۇنگە دەيىن قىسقاردى. بۇل بيزنەس ءۇشىن ماڭىزدى قولداۋ بولدى. الداعى ۋاقىتتا تسيفرلىق تەڭگە رەسپۋبليكالىق جانە جەر­گىلىكتى بيۋدجەتتەردە, سونداي-اق مەملەكەتتىك حولدينگتەردىڭ قار­جىسىن باسقارۋدا كەڭىنەن قول­دا­نىل­ماق. پرەمەر-مينيستر ولجاس بەكتەنوۆ بۇل قۇرالدى كولەڭكەلى ەكونوميكانى ازايتۋدىڭ ماڭىزدى تەتىگى دەپ اتادى.

العاشقى قاناتقاقتى تەڭگەلىك ستەيبلكوين ىسكە قوسىلدى. تسيفرلىق تەڭگەدەن ايىرماشىلىعى بۇل اكتيۆتى جەكە كومپانيا شىعارادى. العاشقى تەڭگە ستەيبلكوينىن «Intebix» كومپانياسى ىسكە قوستى. جوبا «Solana», «Mastercard» جانە ەۋرازيا­لىق بانكپەن بىرلەسىپ جۇزە­گە اسىرىلدى. 2025 جىلى كريپتو­كارتالار جوباسى دا باستالدى. بۇل كارتالار ارقىلى تولەم كريپتوۆاليۋتادان باستالعانىمەن, تولەم ساتىندە قاراجات بىردەن تەڭ­گەگە اۋىستىرىلادى. ياعني ەسەپ ايى­رىسۋ ناقتى اقشا ارقىلى جۇر­گىزىلەدى.

جىل سوڭىنداعى تاعى ءبىر ماڭىز­دى قادام, ءبىرتۇتاس QR-تولەم جۇيەسىنىڭ ىسكە قوسىلۋى بولدى. 13 قاراشادا ەلدە بانكتەر اراسىن­داعى ورتاق QR-تولەم جۇيە­سى رەسمي تۇردە جۇمىسىن باستادى. ءبىرتۇتاس QR وسى بىتىراڭقى ينفراقۇرىلىمدى بىرىكتىرىپ, تولەمدى الدەقايدا ىڭعايلى ەتتى. جۇيە ىسكە قوسىلعان العاشقى كەزەڭدە بىرنەشە ميلليون قولدانۋشىنى قامتىدى. قازىر «Halyk Bank», «بانك تسەنتركرەديت, «Freedom Bank», «Home Credit», «RBK» جانە «Altyn Bank» جۇيەگە قوسىلعان. قالعان بانكتەر كەزەڭ كەزەڭىمەن قوسىلادى. تولىق ىسكە قوسۋ 2026 جىلعا جوسپارلانعان.

ەلىمىزدىڭ تسيفرلىق قارجى سالا­سىن­داعى بۇل قادامدارى حالىق­­ارالىق رەيتينگىلەردە دە كورى­نىس تاۋىپ وتىر. «Oxford Insights» جاريا­لاعان «Government AI Readiness Index 2025» رەيتينگىندە ەلىمىز 195 ەلدىڭ ىشىندە 60-ورىنعا كوتەرىلدى. ءبىر جىلدا 16 ساتىعا جوعا­رىلادى.

2025 جىلى ەلىمىزدە 2 جاڭا بانك اشىلدى. ولار «بيەنكەي كوممەرتسيالىق بانكى» مەن «KMF بانك». سونىڭ ءبىرى ەلدەگى ەڭ ءىرى ميكروقارجى ۇيىمىن قايتا قۇرۋ ارقىلى بانككە اينالدى. «بيەنكەي كوممەرتسيالىق بانكى» نارىققا قاتاڭ اقشا نەسيە ساياساتى ءجۇرىپ جاتقان كەزەڭدە كەلدى. جوعارى پايىزدىق مولشەرلەمەلەر جاع­دا­يىندا بانك ءوز قىزمەتىن ناقتى ەسەپ­كە قۇرىپ, شاعىن جانە ورتا كاسىپ يەلەرىنە باسىمدىق بەرۋ­دى تاڭدادى. ەكونوميست راسۋل رىس­مامبەتوۆتىڭ سوزىنشە, بيىل بانك نارىعىندا بىرقاتار تۇراقتى ءارى وڭ قۇرى­لىمدىق وزگەرىستەر باي­قالادى.

«ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ جيىنتىق اكتيۆتەرى 67,8 ترلن تەڭگەگە جەتتى, ال نەسيە پورتفەلى 42,1 ترلن تەڭگەگە دەيىن ءوستى. بۇل قاتاڭ اقشا نەسيە ساياساتى جاعدايىندا دا بانك جۇيەسى ەكونوميكانى قارجى رەسۋرستارىمەن قامتاماسىز ەتەتىن ماڭىزدى ارنا بولىپ وتىرعانىن كورسەتەدى. نەسيە بەرۋ بەلسەندىلىگىنىڭ ساپالى وسكەنىن بايقاۋعا بولادى. نەسيە پورتفەلىنىڭ اكتيۆتەرگە ورتاشا قاتىناسى 62,1 پايىزدى قۇرادى. بۇل بانكتەردىڭ ارتىق وتىمدىلىككە كەتپەي, وزدەرىنىڭ نەگىزگى مىندەتىن, ياعني نەسيە بەرۋدى جالعاستىرىپ وتىرعانىن اڭعارتادى. بۇرىن بۇل كورسەتكىش ءبىر كەزەڭدە 55 پا­يىز شاماسىندا بولعان. اسىرەسە بولشەككە باعىتتالعان جانە ما­مان­­داندىرىلعان بانكتەردىڭ نەسيە بەرۋى ايقىن كورىنەدى. بۇل بانك­تەردە نەسيەنىڭ ۇلەسى 75 پايىزدان 80 پايىزعا دەيىن جەتەدى. مۇنىڭ ءوزى حالىق پەن شاعىن بيزنەس تاراپىنان تۇراقتى سۇرانىس بار ەكەنىن كورسەتەدى», دەيدى ەكونوميست.

قانداي قاتەلىك جىبەردىك؟

ەكونوميست ساپارباي جو­باەۆتىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدەگى قار­جى ساياساتى ەكىگە بولىنەدى. ءبىرى – مونە­تارلىق ساياسات, ەكىنشىسى – فيس­كالدىق ساياسات. مونەتارلىق سايا­ساتتى ۇلتتىق بانك جۇرگىزەدى, ال فيسكالدىق ساياسات ۇكىمەتتىڭ قۇ­زى­رىندا. ساراپشى ۇلتتىق بانك­تىڭ شەشىمىنە توقتالىپ, بازا­لىق مولشەرلەمەنىڭ 18 پايىزعا كوتەرىل­گەنىن وڭ قادام رەتىندە باعا­لايدى.

«بۇرىن مولشەرلەمە 16,5 پا­يىز ەدى, ونى 18 پايىزعا كوتەردى. مۇن­داعى ماقسات ينفلياتسيانى شەكتەۋ. مەن مۇنى ۇلتتىق بانك­تىڭ دۇرىس ءارى باتىل شەشىمى دەپ قابىلدايمىن. الايدا بۇل شەشىمنىڭ تولىق ناتيجە بەرمەي وتىرعانىن دا جاسىرمايمىن. سەبەپ – فيسكالدىق ساياساتتىڭ السىزدىگى. ۇكىمەت بيۋدجەت پەن سالىق ساياساتى ارقىلى اقشا ماسساسىن ازايتۋدىڭ ورنىنا, كەرىسىنشە, اقشانى كوبەيتىپ جاتىر. سون­دىقتان ۇلتتىق بانك قانشا تىرىسسا دا, ينفلياتسيا 12,5 پايىزدان 13 پايىزعا دەيىن ءوسىپ وتىر», دەپ تۇسىندىرەدى ەكونوميست.

بىرنەشە جىل قاتارىنان بيۋدجەت تاپشىلىعى ۇلتتىق قور ەسە­بى­نەن جابىلىپ كەلەدى. 2025 جىلى قوردان 5,2 ترلن تەڭگە الىندى. الايدا بولاشاق ۇرپاقتىڭ قارجىسىن ساقتاۋدى كوزدەگەن ۇكىمەت 2026 جىلدان باس­تاپ بۇل سومانى 2,7 ترلن تەڭگەگە دەيىن قىسقارتۋدى جوسپارلاپ وتىر. وسىعان بايلانىستى سالىق جۇيە­سىن جاڭارتۋ قاجەتتىگى تۋىندادى. سالىق كودەكسى قايتا جازىلىپ, سالىق قارجى رەفورماسى قابىل­داندى. ونىڭ نەگىزگى ماقساتى بيۋدجەت كىرىسىن تۇراقتاندىرۋ جانە مەم­لەكەتتىك مىندەتتەمەلەردى ورىن­­داۋ بولدى.

فيسكالدىق ساياساتقا كەلگەندە س.جوباەۆتىڭ سىنى قاتقىل. ول جىلدىڭ باسىندا سالىق رەفورماسىنا ۇلكەن ءۇمىت ارتىلعانىن ايتادى. جاڭا سالىق كودەكسىن قابىلداپ, بيۋدجەت تاپشىلىعىن ازايتۋ ماق­ساتى قويىلدى. سەبەبى 2025 جىلعا جوسپارلانعان شىعىندار 25,5 ترلن تەڭگە, ال سالىق­تىق تۇسىمدەر بار بولعانى 16 ترلن تەڭگە بولدى. سونىڭ سالدارىنان 9,5 ترلن تەڭگە تاپشىلىق شىقتى.

«قازىردىڭ وزىندە بيۋدجەتتەن قارىزداردى وتەۋگە 10 پايىزدان 12 پايىزعا دەيىن اقشا كەتىپ جاتىر. بۇل دەگەنىمىز بولاشاقتىڭ ەسەبىنەن بۇگىن ءومىر ءسۇرىپ وتىرمىز دەگەن ءسوز. سالىق رەفورماسىنىڭ تولىق جۇرگىزىلمەۋىنە ىقپالدى توپتاردىڭ قارسىلىعى سەبەپ دەپ ويلايمىن. قوسىلعان قۇن سالىعىن 12 پايىزدان 20 پايىزعا كوتەرۋ ۇسىنىلدى. بىراق قۇرىلىس سالا­سىن­داعى كاسىپكەرلەر شۋ كوتە­رىپ, ونى 16 پايىزعا ءتۇسىرىپ تاستادى. ناتيجەسىندە, ءبىز سالىق رەفور­ماسىن جارتىلاي عانا جاسا­دىق», دەيدى ساراپشى.

راسىندا, كۆازيمەملەكەتتىك ۇيىمدار سالىق تولەپ ۇيرەنبەگەن. كەرىسىنشە, بيۋدجەتتەن اقشا الۋعا داع­دىلانعان. سونىمەن قاتار بيۋد­جەتتىك شىعىنداردىڭ تيىمسىز­دىگى دە تۇڭىلتەدى. الەۋمەتتىك باعدار­لامالارعا جىل سايىن بيۋدجەتتەن شامامەن 40 پايىز كەتەتىن. ال 2026 جىلعا بۇل كورسەتكىش 38,5 پايىزعا ءتۇستى. ياعني الەۋمەتتىك شىعىندار قىسقارىپ, بيۋدجەت اقشاسى ءىرى كاسىپورىندارعا, مەملەكەتتىك كوم­پانيالارعا كوبىرەك ءبولىنىپ جاتىر. بۇل ينفلياتسيانى ودان ءارى ءوسىرۋى مۇمكىن. جالاقى ماسەلەسى دە – شە­شىل­­مەي وتىرعان تۇيتكىلدەردىڭ ءبىرى.

«مەملەكەتتىك قارجىدان تولە­نەتىن جالاقىلار جىل سايىن 10 پايىزعا يندەكساتسيالانادى. بىراق بۇل ادىلەتسىز. ورتاشا جالاقىسى 150 مىڭ تەڭگە الاتىن ادامعا عانا ناقتى قولداۋ كەرەك. ال 650 مىڭ تەڭگەدەن, 1 ملن تەڭگەدەن, 2 ملن تەڭگەدەن جوعارى جالاقى الاتىن شەنەۋنىكتەر مەن باسشىلار وزدەرىنىڭ ايلىعىن تاعى دا 10 پايىزعا ءوسىرىپ الادى. وسىنى توقتاتا الماي وتىرمىز. پرەزيدەنت 2019 جىلى بايلار كوبىرەك سالىق تولەۋى كەرەك دەدى. بىراق 6 جىل بويى ەشتەڭە ىستەلمەدى. بيىل جىلىنا 33 ملن تەڭگەدەن اساتىن تابىسقا عانا 15 پايىز سالىق سالىندى. ونداي ادامدار بار بولعانى 26 مىڭ. بۇل ناقتى رەفورما ەمەس», دەيدى س.جوباەۆ.