بىزدە كوبىمىز باسا ءمان بەرە بەرمەيتىن ءبىر سالا بار. بۇل – مەكتەپكە دەيىنگى وقىتۋ ساتىسى. مۇنىڭ ماڭىزى – بارلىق ءبىلىم جۇيەسىنىڭ ىرگەتاسى سانالاتىنىندا. بالا وقۋ وشاعىنا بارامىن دەگەنشە دايىندىعى دۇرىس بولسا, ول سوعۇرلىم مەكتەپتە, ودان كەيىن ۋنيۆەرسيتەتتە قينالمايتىنى كادىك. سول سەبەپتى دە اتا-انالار بالالارىن بالاباقشاعا نەعۇرلىم تەزىرەك ورنالاستىرۋدى قالايدى. ءدال وسى ماسەلە بىزدە تولىق شەشىمىن تاپتى ما, بيىلعا جۇكتەلگەن مىندەت تۇپكىلىكتى ورىندالدى ما؟
بيىل مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمنان ورىن الۋ مەحانيزمىندە ەلەۋلى وزگەرىس بولدى. نەگىزى, اتالعان وزگەرىس بىلتىر باستالعان بولاتىن. دالىرەك ايتساق, ەلىمىزدەگى بالاباقشالار بىلتىردان باستاپ ۆاۋچەرلىك قارجىلاندىرۋعا كەزەڭ-كەزەڭىمەن كوشىرىلە باستادى. بۇل قانداي قارجىلاندىرۋ؟ جوعارى ءبىلىم جۇيەسىندەگى مەملەكەتتىك تاپسىرىستى ورىنداۋ تارتىبىنە ۇقسايدى. مىسالى, گرانتتى ۇتىپ العان تالاپكەر قاي جوعارى وقۋ ورنىن تاڭدايدى, سول ۋنيۆەرسيتەتكە مەملەكەت قاراجاتتى جىبەرەدى. وسى تاسىلمەن ەندى مەملەكەت ۆاۋچەر ارقىلى اقشانى بالاباقشالارعا ەمەس, بالاعا بەرەدى. بيىل مەكتەپكە دەيىنگى وقىتۋ جۇيەسىنە قول جەتكىزۋدەگى نەگىزگى جۇمىس وسى جاڭا مەحانيزمنىڭ بارلىق بالاباقشاعا ەنگىزىلگەنى بولدى. بۇگىنگە دەيىن جاڭا جۇيەگە 5 231 مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىم قوسىلىپ, 726 مىڭ بالاعا ۆاۋچەر بەرىلگەن.
جاڭا مەحانيزم نەگە ەنگىزىلدى؟ بۇعان دەيىنگى ينديگو جوباسى قوعامدا كوپ سىنعا ۇشىرادى. قولدانۋشىلار ونىڭ جەمقورلىققا قۇرىلعانىن ايتىپ ءجيى شاعىمداناتىن. ودان بالاباقشاعا كەلمەيتىن بالاعا دا قارجى الىپ وتىرعاندار انىقتالعان. سونىڭ كەسىرىنەن ورىن الا الماي جاتاتىن. ودان قالدى كوبى ورىن اپەرگىشتەرگە جەم بولعان جاعدايلار دا جيىلەگەن. وسىعان وراي ۆاۋچەرلىك قارجىلاندىرۋعا كوشىرىلدى. قازىرگى ناتيجەگە زەر سالساق, اۋەلدە قاناتقاقتى رەجىمدە سىناقتان وتكىزىلگەن جوباعا بۇگىندە 20 قالا, 16 اۋداننان بالاباقشالار قوسىلدى. مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى مانار اداموۆا وتكەن اپتادا: «جىل باسىنان بەرى 21 ملرد تەڭگە بيۋدجەت قاراجاتى ۇنەمدەلىپ, جاڭا ۆاۋچەرلەردى قارجىلاندىرۋعا ماقساتتى تۇردە باعىتتالدى. بۇل جۇيە بالاباقشا تىزىمىندەگى «جانسىزدار» مەن جالعان جازبالاردى انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەردى, سونداي-اق بالاباقشا كەزەگىن ايتارلىقتاي قىسقارتتى. «اقشا بالامەن بىرگە جۇرەدى» قاعيداسىمەن جۇمىس ىستەيتىن جاڭا باستاما اتا-انالارعا تاڭداۋدى وزدەرىنە جاساۋعا جانە بالاباقشانى اۋىستىرۋعا دا جاعداي جاساپ وتىر. بۇل ءوز كەزەگىندە قىزمەت كورسەتۋ ساپاسىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ادال باسەكەلەستىك تۋدىرادى», دەپ ەسەپ بەردى.
قولدانۋشىلار نە دەيدى؟ جاڭا جۇيەنى سىناپ جاتقاندار دا, ماقتاۋشىلار دا كوپ. وسىعان قاراعاندا, جەتىستىگى دە, جەتىلدىرەتىن تۇستارى دا بارشىلىق. مىسالى, ۆاۋچەرلىك قارجىلاندىرۋعا قاتىستى جازباعا جۇيەنى قولدانىپ كورگەندەر ءتۇرلى پىكىر قالدىرعان. سونىڭ ءبىرىن بەرسەك, ءبىر اتا-انا: «جاڭا جۇيە بويىنشا مەن قولىمدا ۆاۋچەر بولا تۇرا تىكەلەي ءوزىم تاڭداپ تۇرعان بالاباقشانىڭ كۇتۋ پاراعىنا كەزەككە تۇرا المايمىن. سەبەبى كۇتۋ پاراعى ءبىر بالاباقشادان ەكىنشىسىنە اۋىسۋعا ارنالعان. فاكتىگە كەلەتىن بولساق, ماعان ۆاۋچەر العاننان كەيىن 2 كۇندىك مەرزىمىم كۇيىپ كەتپەس ءۇشىن قاي جەردەن ورىن تابىلادى, سول جەرگە بالانى تىركەۋىم كەرەك. سودان كەيىن عانا مەنىڭ بالام ءۇشىن كۇتۋ پاراعىنا تۇرۋ مۇمكىندىگى اشىلادى. ۆاۋچەر العان ساتتەن باستاپ نەگە مەن ءوزىم تاڭداعان بالاباقشاعا كۇتۋ پاراعىنا تۇرا المايمىن؟ مەن ورىن جوق ەكەنىن ءتۇسىنىپ تۇرمىن, ءوزىم قالاعان بالاباقشانى كۇتۋگە دايىنمىن دەپ تۇرمىن», دەگەن.
ال ەكىنشى ءبىر اتا-انا: «ۆاۋچەرلىك قارجىلاندىرۋدى سىناپ جاتقاندار كوپ ەكەن. جاڭا جۇيە كەرىسىنشە ماعان ۇنادى. بۇرىنعىداي تاڭمەن كوزىڭدى تىرمالاپ اشىپ, ورىنعا تالاسپايسىڭ. ورىننىڭ ءبارى كەزەكتەن تىس تۇرعاندارعا كەتىپ قالمايدى, تەڭ بولىنەدى. قىسقاسى, ءادىل جۇيە. ءيا, وتە ىڭعايلى ەكەن. الدە بيىل ءبىراز اتا-انا ۆاۋچەرلىك جۇيەنى تۇسىنبەي, كەزەك از بولدى ما, ايتەۋىر تاڭداعان بالاباقشامىزعا ورىندار بىرىنەن كەيىن ءبىرى كەلدى, ءتىپتى قايسىسىن تاڭدايتىنىمىزدى بىلمەي قالدىق. ءتورت بالاباقشاعا دەيىن تاڭداي الاتىنىڭ, اسىرەسە «بۇل بالاباقشانى الايىن با؟» دەپ ويلانۋعا 24 ساعات بەرەتىنى جاقسى ەكەن. بۇرىنعى ينديگو ناعىز جەمقورلىق جۇيە ەدى. تالاي ادام «ورىن الىپ بەرەمىز» دەگەن كومەكتەسكىشتەرگە جەم بولدى. ال قازىرگى جۇيەدە ەشكىم دە ارالاسا المايدى. جۇيە ورىنداردى اۆتوماتتى تۇردە ءوزى جىبەرەدى. ەڭ باستىسى, ۆاۋچەرىڭ بولسا, كۇتۋ پاراعىندا تۇرساڭ بولدى», دەپ وڭ پىكىر بىلدىرگەن.
تاپسىرما. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ 2020 جىلعى 1 قىركۇيەكتەگى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا: «2025 جىلعا قاراي 6 جاسقا دەيىنگى بالالاردى مەكتەپكە دەيىنگى تاربيەمەن جانە وقىتۋمەن 100 پايىز قامتاماسىز ەتۋدى مىندەتتەيمىن. وسى ىسكە جەكە بيزنەستى تارتىپ, قولداۋدىڭ جاڭا تۇرلەرىن, سونىڭ ىشىندە قارجىلاندىرۋدىڭ ۆاۋچەرلىك ءتاسىلىن ويلاستىرۋ قاجەت. اتا-انالار كەز كەلگەن بالاباقشانى تاڭداپ, مەملەكەت بەرگەن ۆاۋچەرمەن تولەم جاساي الادى», دەدى.
ناتيجە. رەسپۋبليكاداعى مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمدار ۆاۋچەرلىك جۇيەگە كوشتى. بۇل قادام كەزەكتىلىكتى 44%-عا قىسقارتۋعا مۇمكىندىك بەردى. پرەزيدەنت قويعان مىندەتتىڭ ورىندالۋىنا كەلسەك, كەزەكتەگى 2–6 جاس ارالىعىنداعى بالالاردى بالاباقشامەن قامتۋ دەڭگەيى 95,9 پايىزعا جەتتى. اتا-انالار مەملەكەت بەرگەن ۆاۋچەرمەن تولەم جاساي الادى, الايدا تاڭداعان بالاباقشاعا قول جەتكىزۋ ءۇشىن باسقاسىنا بارا تۇرۋعا ماجبۇرلەيتىن جاعدايلار بار, بىردەن وزىڭە ۇناعان ۇيىمعا ورىن بوساعانىن كۇتۋ مۇمكىندىگى جوق.
ءتۇيىن: جاڭا بولعان سوڭ, ارينە, سان ساۋال سانادا سايرايدى. سۇراقتىڭ بولعانى دا دۇرىس, سونىڭ ءتيىمدى شەشىمىن تابۋ جۇيەنى جەتىلدىرەدى. بۇل جىلداعى باستى باستاماعا قىسقاشا توقتالدىق, ءارىسى, ءيا, جۇمىستىڭ ەندىگى ساپاسى جاڭا جىلعا جۇك.