ۇرپاققا اماناتتالعان اسىل مۇرا

«دالا ءۋالاياتى گازەتىنەن» باستالعان ەدى...

حاكىم ابايدىڭ «جاز», «بولىس بول­دىم مىنەكي» اتتى ولەڭدەرى «دالا ءۋالاياتى گازەتىندە» جارىق كورگەن 1989 جىل – ابايتانۋدىڭ قاينار «كوزى» ەكەنى ءمالىم («دالا ءۋالاياتى گازەتى», №7, №12). م.اۋەزوۆ ۇلى اقىن تۋرالى مونو­گرافيالىق زەرتتەۋىندە «جاز» ولە­ڭىنىڭ ابايداعى ەرەكشەلىگى – بۇندا دا اقىن­دىق مادەنيەتى ىرىلەپ, شەبەرلەنگەن كوركەمدىكتى اڭعارامىز, – دەپ, اتاپ كورسەتەدى. – بارلىق سۋرەتتەر مەن ديناميكالىق قوزعالىس ارەكەتتەر نەشە الۋان باي قۇبىلىس بوپ سيپاتتالادى... ءومىر كورىنىسىن ءوز ولەڭىنىڭ ىشىنە تىعىزداپ سىيعىزا بىلگەن اقىن, نەگىزىندە, رەاليستىك پەيزاج بەرىپ وتىر... جاندى ءومىردى وقۋشىعا اسا قونىمدى ەتىپ, ء«دال وسىنداي بولادى» دەگەندەي باس شۇلعىتىپ, يلاندىرا بىلەدى» («اباي قۇنانباەۆ», مونوگرافيالىق زەرتتەۋ, «سانات», 1995).

سۋرەتتى ءسوزدىڭ حاس شەبەرى «كوكوراي شالعىن, بايشەشەگى جايقالىپ, كۇركىرەپ جاتقان وزەندى» جاعالاي كوشىپ, قونعان الاڭسىز اۋىلدى سۇيىنە وتىرىپ جىرعا قوسادى. «شالعىننان جونى قىلتىلداپ, شۇرقىراعان جىلقى, اينالا شاۋىپ بۇلتىلداعان ق ۇلىن-تاي, جوعارى-تومەن سىمپىلداپ ۇشقان ۇيرەك-قازدىڭ» كورىنىسىنەن جان جادىرايدى. اسىرەسە, «ازىلدەسىپ, سىڭقىلداپ, ءۇي تىككەن قىز-كەلىنشەك» جاناردى باي­­لاپ, «سابادان قىمىز قۇيدىرىپ, كەڭەسىپ, كۇلگەن جاسى ۇلكەندەردىڭ» اڭگىمە­سىنە قىزىعا قۇلاق تۇرەمىز. جينالعان قاۋىم «بىلىمدىلەردىڭ ايتقان سوزدە­رىنە بايگە اتىنداي اڭقىلداپ, باستارىن يزەپ, ماقۇلداپ» ءماز-مەيرام بولىسادى. جىلقىشىلاردىڭ «اساۋ ءمىنىپ تەڭسەلگەنىنەن» كوڭىل مارقايىپ, «كوك قۇسى جارقىلداپ, قاز سىپىرعان بوزبالالارعا» قارقىلداپ قوشەمەت قىل­عان اقساقالعا ءبىز دە قوسىلامىز.

«جاز» ولەڭىنىڭ جازىلۋى جايىندا اقىننىڭ شاكىرتى ءارى دوسى كوكباي جاناتاي ۇلىنىڭ ەستەلىگىنەن «1880 جىلدان باستاپ 1886 جىلعا دەيىن اباي سوزدەرىنىڭ بارلىعى كوكباي سوزدەرى دەپ جۇرگىزىلدى» دەگەن جولداردى وقيمىز. «سول جىلدىڭ جازىندا ەل جايلاۋعا شىقتى, – دەپ ەسكە الادى ول بۇدان ءارى. – باقاناستىڭ بويىنداعى كوپبەيىت دەگەن جەرگە قونىپ جاتقان اۋىلدى كورىپ, «وسى سۋرەتتى ولەڭ قىل», دەدى...». بىراق شاكىرتىنىڭ جازعانى ۇستازىنىڭ كوڭىلىنە قونباي, ءوزى «جازدىگۇن شىلدە بولعاندانى» جازادى. ەستەلىكتەن, سونداي-اق جاڭا تۋىندىعا قاتىستى اباي مەن كوكبايدىڭ اراسىنداعى جاراسىمدى قالجىڭعا جانە حاكىمنىڭ ء«وزى جازعان سوزىنە ەڭ العاش رەت» كوڭىلى تولعانىنا قانىعامىز («اباي تۋرالى ەستەلىكتەر», «قالامگەر», 2018).

ولەڭ جايلاۋدىڭ تامىلجىعان تابيعاتىنا ماسايراعان جۇرتتىڭ مامىراجاي تىرشىلىگىن كوز الدىمىزعا اكەلىپ, بىردەن باۋراپ اكەتەدى. اسا كورنەكتى ابايتانۋشى عالىم قايىم مۇحامەدحان ۇلى «جاز» ولەڭى جايىندا مىناداي پىكىر قالدىرىپتى: «ولەڭنىڭ باسىندا «سەمەي ويازى, شىڭعىس ەلىنىڭ قازاعى يبراھيم قۇنانباي اۋىلىنىڭ باقاناس وزەنىنىڭ بويىنداعى كوپبەيىت دەگەن جەرگە قونىپ جاتقانداعى ءتۇرى», دەپ تۇسىنىك بەرىلگەن... اۋىل – ابايدىڭ ءوز اۋىلى, ابايدىڭ استىنداعى اياڭشىلى – ابدىراحمەتتەن العان كۇرەڭتوبەل اتى. ايقايشى شالى, سول جىلى ءوز اۋلىمەن كورشى بولىپ وتىرعان انەت بارماق دەگەن شال. قۇس سالىپ جۇرگەن جاس جىگىتتەر ءوزىنىڭ بالالارى – اقىلباي, ءابدىراحمان بولاتىن» (اباي. شىعارمالارىنىڭ ەكى تومدىق تولىق جيناعى, 1-توم, «جازۋشى», 2020).

وسى اتالعان «جاز» بەن «بولىس بولدىم مىنەكي» ولەڭدەرى گازەتتە باسىلعاننان كەيىن ابايدىڭ 1909 جىلعى تۇڭعىش جيناعىندا دا جارىق كورەدى. اقىننىڭ تىرناقالدى كىتابىن ءىنىسى ىسقاقتىڭ ۇلى كاكىتاي مەن ءوز پەرزەنتى تۇراعۇلدىڭ شىعارعانى بەلگىلى. بۇل تۋرالى م. اۋەزوۆ «اباي مۇراسىنا ەرەكشە ەڭبەك سىڭىرگەن, اباي ءوزى تاربيەلەپ, باۋلىعان جاس جۇرتشىلىقتىڭ كورنەكتى وكىلى بولعان – كاكىتاي ىسقاق ۇلى... ابايدىڭ باسپاعا شىعۋىندا تاريحتىق, ءبىرىنشى زور ەڭبەك ەتۋشى – كاكىتاي دەيمىز», دەپ جوعارى باعا بەرەدى (سوندا, «اباي قۇنانباەۆ» مونوگرافياسى). ول زاماندا الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ قىزمەتىنە بەلسەنە ارالاسىپ, بيلىكتىڭ «قىرىنا» ىلىككەن تۇراعۇلدى اۋىزعا الۋ قاتەرگە كورىنەۋ باس تىگۋ ەدى. «اباي» رومانىندا (العاشقى باسىلىمى), ايتالىق, تۇراعۇل ەسىمىنىڭ عانا اتالۋى جازۋشىنىڭ جاۋلارى ءۇشىن «سىنىققا – سىلتاۋ» بولعانى بەلگىلى.

تىرناقالدى كىتاپتىڭ شىعۋىنان بەس جىل بۇرىنعى, ياكي ۇلۋ جىلىنىڭ قايعىسى قۇنانباي اۋلەتىنە اسا اۋىر تيەدى. اسىرەسە ابايدىڭ وتباسى مەن ۇرپاقتارىنىڭ ەڭسەسى باسىلىپ, سالى سۋعا كەتكەندەي ەدى. ولارعا نەبارى ءبىر جارىم ايدىڭ ىشىندە بولعان ماعاۋيانىڭ, اباي مەن اقىلبايدىڭ قازاسىنان ەس جيۋ قيىنعا سوعادى. كاكىتاي دا تاعدىردىڭ جازۋىنا امال جوقتىعىن مويىنداپ, بويىن قانشا تىكتەيىن دەسە دە ۇنجىرعاسى تۇسە بەرەدى. جۇرەكتى «تىلگىلەگەن» جارانىڭ شورلانىپ بارىپ ءبىتۋى, البەتتە ۋاقىتتىڭ ەنشىسىندە. دەگەنمەن, ۇستازى ءارى اكەسىندەي بولعان ابايدىڭ شىعارمالارى تاريح قويناۋىندا «بۇعىپ» قالۋىنا كونبەك ەمەس-ءتى. وقىپ, ءبىلىم الۋىنا, دۇنيەنى تانۋى­نا اعاسىنىڭ جاساعان جاقسىلىعى اقىن مارقۇم بولعالى ويىنان شىقپاي, جانىن سىزداتادى.

ونىڭ ءوز باسىن اقىن, ۇلى ماعاۋيا­داي, جاقسى كورىپ, وقۋ-بىلىمگە «جە­تەلەگەنىن» ويلاسا, تاماعىنا وكسىك تى­عىلادى. وسى ءبىر قاماعان قايعى مەن وي «ۇيىعىنان» شىعار جولدى ءاليحان بوكەيحاننان كەلگەن حات مەڭزەيدى. «اباي مارقۇمنىڭ ولەڭىن كىتاپ قىلىپ باسىڭدار», دەي كەلىپ, ول ەگەر بۇلار دايىن ەتسە, ءوزىنىڭ كومەك قولىن سوزۋعا ءازىر ەكەنىن بىلدىرەدى. كاكىتاي جانىنا باتقان ويىن تاپ باسقان «تاپسىرمادان» ءدۇر سىلكىنەدى. ءسويتىپ, پەرزەنتى ءارحام ىسقاقوۆ ەستەلىگىندە جازعانداي, «ابايدىڭ زور قارىزىن وتەۋدى» قولعا الادى: «ەڭ الدىمەن كەڭ ەتىپ, «ابىلايشا» دەپ اتالاتىن قوس جاساتادى. سونان سوڭ, ءوز اۋلىندا ەسكىشە بالا وقىتىپ جۇ­رەتىن مۇرسەيىت بىكە بالاسى دەگەن مولدانى بوساتىپ الادى. وعان «بالا وقىتقاننان تاباتىن پايداڭدى الاسىڭ» دەپ مىندەتتەنەدى.

سونىمەن تۇراعۇل ەكەۋى جاڭاعى قوسقا مولدانى وتىرعىزىپ, كەرەك-جاراعىن تۇگەندەپ بەرەدى. بۇدان سوڭ, ولار حاكىمنىڭ «ەل اۋزىنا تاراپ, ودان اركىم جازىپ الىپ, ساقتاپ جۇرگەن» شىعارمالارىن جيناۋعا كىرىسەدى. تابىلعان شىعارمالاردى ەكەۋى بىرگە قاراپ شىعىپ, مۇرسەيىتكە كوشىرىپ جازۋعا بەرىپ وتىرادى. ابايدىڭ ء«بىر بەت قاعازعا جازىپ تاستاپ, ياكي اۋىزشا ايتقان ولەڭدەرى مەن قارا سوزدەرىنە وسىعان دەيىن دە كاكىتايدىڭ يەلىك جاساپ, ساقتاپ وتىرعانىنىڭ» پايداسى تيەدى. قولجازبانى دايارلاۋعا كىرىسكەن مۇرسەيىت مولدانىڭ جازۋى انىق ءارى كوركەم ەكەن. ول ىسقاقتىڭ كورشىسى ءارى تۋىستاي بوپ كەتكەن ادام. قولىنا تيگەن اقىن شىعارمالارىن كوشىرىپ جازۋدى جازدىڭ باسىندا قولعا الادى. جۇمىسقا تىڭعىلىقتى قاراپ, ونى 3-4 ايدىڭ ىشىندە اياقتايدى.

قولجازبا دايار بولعان سوڭ, كاكىتاي ومبىعا ساپار شەگەدى. ءاليحاننىڭ 1915 جىلعى 15 قاڭتاردا كاكىتايدى جوقتاپ, «قازاق» گازەتىندە باسىلعان «قوش, قاراعىم!» اتتى قازاناما جازباسىندا بىلاي دەلىنىپتى: «...1905 جىلعى شىلدەنىڭ اياعىندا ابايدىڭ قولجازباسىن الىپ, كاكىتاي ومبىداعى ماعان كەلدى... ءبىزدىڭ ۇيدە بىرەر جۇماداي جاتتى...». الاش كوسەمىنىڭ وسىدان ون جىل بۇرىن وسى قوناعىنان العان دەرەكتەر نەگىزىندە ابايدىڭ ءومىربايانىن ورىس تىلىندە جازىپ, 1905 جىلى سەمەيدە شىعىپ تۇراتىن «سەميپالاتينسكي ليستوك» گازەتىندە, ودان كەيىن «اباي (يبراگيم) قۇنانباي (نەكرولوگ)» دەگەن اتاۋمەن ەكىنشى رەت, 1907 جىلى «زاپيسكي سەميپالاتينسكوگو پودوتدەلا زاپادنو-سيبيرسكوگو وتدەلا يمپەراتورسكوگو رۋسسكوگو گەوگرافيچەس­كوگو وبششەستۆا» اتتى كىتاپتا باستىرعانى ءمالىم.

ءا.بوكەيحان اتالعان ماقالاسىندا, سونداي-اق ابايدىڭ ءتول شىعارمالارىن, پۋشكين, لەرمونتوۆ پەن كرىلوۆتان اۋدار­مالارىن كوپ ۇزاماي گەوگرافيالىق قوعامنىڭ سەمەي بولىمشەسى شىعارا­تىنىن دا حابارلايدى. بىراق ونىڭ تۇرمەگە قامالۋىنا بايلانىستى كىتاپ جارىققا شىقپاي قالادى. ال ابايدى شيرەك عاسىرعا جۋىق بىلەتىن كاكىتايدىڭ اقىن تۋرالى ەڭبەگىن, ءۇش ابدىرا كىتابىن, حاكىمنىڭ كوپ تۋىندىسىن قاشقان كولچاك اسكەرلەرى ورتەپ جىبەرەدى. جالپى تۇڭ­عىش جيناقتىڭ باسىلىم كورۋى وڭايعا سوق­پايدى. كاكىتاي باستاپقىدا ومبىعا بارىپ, كەلىسىمگە كەلە الماعان سوڭ, قازان قالاسىنا جول تارتادى. بىراق وندا دا ءساتى تۇسپەي, ايتەۋىر پەتەربۋرگ باس­پاحاناسىمەن شارت جاساسىپ, كوررەكتوردىڭ مىندەتىن ءوز موينىنا الادى.

شارت بويىنشا باسپاحانا قولجاز­بانى ءبىر باسپا تاباق قاعازعا باسىپ, سەمەيدەگى ءانيار مولداباەۆتىڭ ۇيىنە جىبەرىپ تۇراتىن بولادى. ءسويتىپ, پە­تەربۋرگ باسپاحاناسى پوشتاعا سالعان قاعازدار كەلە باستايدى. ءانيار – وقۋ وقىپ, بانك قىزمەتكەرى بولۋىنا, قالادان ءۇي الۋىنا اباي قارجىلاي سەپتەسكەن توبىقتىنىڭ ازاماتى. قولعا تيگەن كىتاپ ءماتىنىنىڭ قاتەلەرىن كاكىتاي تۇزەپ, كەرى قايتارىپ وتىرادى. بىراق قازاق ءسوزىن ءارىپ تەرۋشىلەردىڭ ۇقپاۋىنان كوپ قاتە كەتىپ, تولىق تۇزەۋگە مۇمكىن بولمايدى. ابايدىڭ ءومىربايانىن كاكىتايدىڭ ءوزى جازىپ, تۇڭعىش كىتاپ ءۇش جىلدا جارىق كورەدى. وسىلايشا, ول «تازا كوڭىلدى» ارداق تۇتقان اعاسىنىڭ الدىنداعى ىنىلىك, ال تۇراعۇل پەرزەنتتىك پارىزدارىن ورىنداعان ەدى. كىتاپ م.اۋەزوۆ شى­عارا­تىن ءبىرىنشى تولىق جيناققا دەيىن سول كۇيىندە وزگەرىسسىز باسىلىپ كەلدى.

«قازاقتىڭ وزىنە ءتان تىرشىلىگى»

اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ اسىل مۇراسىنا دەگەن تەرەڭ سۇيىسپەنشىلىكتىڭ جارقىن ايعاعى – ۇلى دالانىڭ تاعى ءبىر ۇلى پەرزەنتى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ جاسامپاز شىعارمالارى ەكەنى كامىل. حاكىمنىڭ بىرەگەي بيوگرافى ۇلى اباي­دىڭ ءومىربايانىن ءتورت مارتە (1933, 1940, 1945, 1950) جازادى. اقىن شىعار­مالارىنىڭ ءبىرىنشى تولىق جيناعى دا, جاڭا ايتقانىمىزداي, 1933 جىلى مۇحتار ومارحان ۇلىنىڭ باسشىلىعىمەن جارىق كورەدى. «...قازاق ادەبيەتىنە اباي كىرگىزگەن جاڭالىق كوپ, – دەپ اتاپ كورسەتەدى عالىم. – اباي – قازاقتاعى سۋرەتتى, سۇلۋ ءسوزدىڭ اتاسى; تەرەڭ سىرلى, كەڭ ماعىنالى كەستەلى ولەڭنىڭ اتاسى» (سوندا, «اباي قۇنانباەۆ» مونوگرافيا­سى). ۇلى اقىننان التى جاسىندا باتا العان مۇحتار اسىل مۇرانى قۇلاي ءسۇيىپ, ونىڭ وي-ارمانىنا, ۇستاز اماناتىنداي, اسا سەرگەك قارايدى.

سوعان وراي, عۇلامانىڭ «اباي جولى» رومانى جانە «اباي قۇنانباەۆ» مونوگرافياسىنىڭ «ىزىمەن» ءحىح عاسىرعا ساپار شەككەن وقىرمان اقىننىڭ ورنەگى كوركەم ءسوزى مەن ورەسى بيىك ويىنىڭ اۋەزوۆ الەمىمەن رۋحاني ۇندەستىك تاۋى­پ جاتقانىنا ءتانتى بولادى. ابايدىڭ كەستەلى سوزدەرى جانە ءورىستى ويلارىمەن جازۋشى ءتول شىعارمالارىنىڭ شىرايىن تۇرلەپ, ءمان-ماعىناسىن بايىتادى. ول اسىل مۇراعا ەل-جۇرتىن وركەنيەتكە باستار شامشىراق رەتىندە دەن قويادى. ءسويتىپ, التىن تامىرلى «بايتەرەكتىڭ» ادەبيەت «باقشاسىندا» ماۋەلەپ, بۇتاق جايۋىنا كانىگى باعبانداي جاناشىر بولادى. تۋعان ەلىنىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن ماقتانىش سەزىمىمەن سۋرەتتەگەنىندە, مۇنىڭ كەيىن «وتكەندى اسىرا دارىپتەيدى» دەگەن ايىپتاۋلارعا سەبەپ بولاتىنىن دا ويلاپ جاتپايدى.

م.اۋەزوۆ جاۋھار شىعارمالارى ارقىلى وقىرماندى ۇلى اقىن مەن ۇلت داستۇرىنە دەگەن سۇيىسپەنشىلىك شۋا­عىنا وراپ, التى الاشتى جاسامپاز ونەردىڭ ساۋلەسىمەن نۇرلاندىرادى. ول ءتىپتى, «قىزىل» ديكتاتۋرانىڭ قىراعى باقىلاۋىندا وتىرىپ-اق ومىرلىك باس­تى ميسسياسى – حاكىم اباي مەن تۋعان قازاعىن الەمگە تانىستىرۋ مەن تانىتۋ جولىندا پەرزەنتتىك پارىزىنا ارقاشان ادال. سۋرەتكەر «دۇرەگەي» ساياساتقا دا قاراماستان, تەڭىزدىڭ تۇبىنەن مارجان سۇزگەندەي, جانكەشتى جۇمىس جاسايدى. ال ەگەر «اباي جولىندا» دا, «اباي قۇنانباەۆ» زەرتتەۋىندە دە تاپ كۇرەسىنىڭ «كولەڭكەسى» كوز بايلاسا, بۇل باعا جەتپەس قازىنانىڭ «سىرتىن تانىپ, سىرىن كورمەگەن» پۇشايماننىڭ ءحالى.

اباي شىعارماشىلىعىنا قايتا ورالساق, قازاقتىڭ جازبا ادەبيەتىنىڭ قارلىعاشتارى: «جاز» (1886) جانە بۇدان ءسال ەرتەرەك جازىلعان «قانسوناردا» (1882–1883) ولەڭدەرىندە ۇلتتىق تۇرمىس-سالتتىڭ جارقىن سۋرەتى مولدىرەي كەلىپ, تۇنادى. ايتالىق, سوڭعىسى – «قان­سوناردا» ولەڭى اڭشىلىقتىڭ قىزىعىمەن ەلىكتىرىپ اكەتەدى: «جاقسى ات پەن تاتۋ جولداس – ءبىر عانيبەت, ىڭعايلى ىقشام كيىم اڭشى ادامعا». اسىرەسە «تۇلكىنىڭ قايتقان ءىزى سالاڭ ەتىپ جولىققاندا» توماعاسى سىپىرىلعان قىران قۇس «ولجانى» كورىپ سامعاسا, دەلەبەڭ قالاي قوزبايدى!

حالىق اۋىز ادەبيەتىنىڭ باستاۋ بۇلا­عىنان سۋسىنداعان ءسوز زەرگەرى ابايدىڭ سوزبەن سالعان «جاندى» سۋرەتى بارعان سايىن باۋرايدى: «تومەن ۇشسام, تۇلكى ورلەپ قۇتىلار دەپ, قاندىكوز قايقاڭ قاعىپ شىقسا اسپانعا, كەرە تۇرا قالادى قاشقان تۇلكى, قۇتىلماسىن بىلگەن سوڭ قۇر قاشقانعا. اۋزىن اشىپ, قوقاقتاپ, ءتىسىن قايراپ, و دا تالاس قىلادى شىبىن جانعا...». بۇدان سوڭ, وقىرمان دا «شابار جەرىن قاراماي جىعىلعانعا» اتىنا «قامشى» باسادى. ناعىز قىزىق ەندى باس­تالادى: «قىرىق پىشاقپەن قىرجاڭداپ تۇرعان تۇلكى, و داعى وسال جاۋ ەمەس قىران پاڭعا. سەگىز نايزا قولىندا, كوز اۋدارماي, باتىر دا ايال قىلمايدى ەرتەڭ تاڭعا. قانات, قۇيرىق سۋىلداپ, ىسقىرادى, كوكتەن قىران سورعالاپ قۇيىلعاندا. جارق-جۇرق ەتىپ ەكەۋى ايقاسادى, جەكە باتىر شىققانداي قان مايدانعا...».

«قانسوناردا» ولەڭىندە, – دەيدى مۇحتار ومارحان ۇلى, – ورىس حالقىنىڭ ومىرىنەن, نە ورىستىڭ كلاسسيك پوەزيا­سىنان تۇپا-تۋرا اۋىسىپ كەلىپ, ارالاسىپ تۇرعان ەش بەلگى, دەرەك جوق. مۇنداعى كورەتىنىمىز, قازاق حالقى مەكەن ەتكەن قىسى تۋرالى, تابيعات, بۇركىت سالۋعا سالت اتقا ءمىنىپ شىققان انىق قازاقتىڭ اڭشىلار توبى. ەرمەك ءۇشىن ەڭبەك ەتكەن شيراق, سەرگەك, قاجىرلى ارەكەت ۇستىندەگى ادامدار. كوپشىلىك ەلدەردە, بۇل زامانداردا قولدانبايتىن بۇركىت اڭشىلىعى سۋرەتتەلگەن. وسى ادام توبىنىڭ مىنەزدەرى, اڭشىلىقتاعى ءتاسىل-تاجىريبەلەرى, ءار الۋا­ن ديناميكالىق كەسەك ارەكەتتەرى, تولىپ جاتقان ماشىق-مەرزىمى تۇتاس قازاق­تىڭ وزىنە ءتان تىرشىلىگى بوپ شىعادى».

بۇدان ءارى اۋەزوۆ ءوز ويىن بىلاي ساباقتايدى: «تابيعاتتى, تۇلكى مەن بۇركىتتى تۇگەل قوسىپ, ءبىر بەينە ەتىپ, اق ەتتى سۇلۋدىڭ ديناميكالىق ارەكەتىنە ۇقساتۋدا كوپ اسسوتسياتسيا تۋعىزاتىن تەرەڭ دە كەڭ مەتافورا تانىلادى: «قار – اپپاق, بۇركىت – قارا, تۇلكى – قىزىل, ۇقسايدى حاسسا سۇلۋ شومىلعانعا... اپپاق ەت, قىپ-قىزىل بەت, جاپ-جالاڭاش, قارا شاش قىزىل ءجۇزدى جاسىرعاندا...». مۇنداي «كوكىرەكتە ەش جاماندىق نيەت جوق, ەشكىمگە زيان­سىز, جالعاننىڭ ءبىر قىزىق ءىسىن», وزگە ەمەس, «قۇس سالىپ, ءدام تاتقان» اڭشى عانا ۇقسا كەرەك. سول سەكىلدى سۋرەتتەۋدە ءالى ەشكىم جەتە الماعان اتتىڭ سىنى (1886) مەن ولەڭ سوزگە قويار تالابى دا (1887) اقىننىڭ وسى جىلدارداعى ەنشىسى بولاتىن.

اباي سۋرەتتەگەن ارۋدى جازۋشى ءوز رومانىندا اينادان كورىپ وتىرعانداي بەينەلەيدى: «كوز الدىندا توعجاننىڭ اپپاق جۇمىر بىلەگى جاس بالانىڭ ەتىندەي! اق تورعىنداي موينى!.. تاڭ وسى دا... ءوزى عوي! ...اق ەتىڭ اپپاق ەكەن اتقان تاڭداي!», «اباي ءدال بايقادى ما, جوق پا؟ بىراق شىعا بەرگەن توعجاننىڭ اپپاق ءجۇزى قايتادان تاعى ءبىر رەت, سوڭعى رەت قويۋ قىزعىلتپەن دۋ ەتە تۇسكەندەي كورىندى. جانە سونىمەن قاتار جىميا كۇلگەن ەرنى اپپاق مارجانداي تىستەرىن ايقىن كورسەتكەندەي بولدى». ءسويتىپ, وسى ۇيگە توعجان بىرنەشە رەت كەلىپ كەتەدى: «اپپاق ءجۇزدى, قىرلى مۇرىن, قارا كوز قىزدىڭ ءجىپ-جىڭىشكە قاسى دا ايداي بوپ قيىلىپ تۇر. قارلىعاش قاناتىنىڭ ۇشىنداي ءۇپ-ۇشكىر بوپ, سامايعا قاراي تارتىلعان قاس جۇرەككە شابار جەندەتتىڭ جەبەسىندەي» («اباي جولى», «جازۋشى», 2002, 1- كىتاپ).

كيىز ءۇيدىڭ تولىق جابىلماعان سىقىرلاۋىعىنان «سىعالاعان» وقىرمانعا اقىننىڭ عاشىعى ەلەستەپ, جۇرەگىن ءلۇپىل قاققىزادى: «قاقتاعان اق كۇمىستەي كەڭ ماڭدايلى, الاسى از قارا كوزى نۇر جاينايدى. جىڭىشكە قارا قاسى سىزىپ قويعان, ءبىر جاڭا ۇقساتامىن تۋعان ايدى... ماڭدايدان تۋرا تۇسكەن قىرلى مۇرىن, اقشا ءجۇز القىزىل بەت ءتىل بايلايدى. اۋزىن اشسا, كورىنەر كىرسىز ءتىسى, سىقىلدى قولمەن تىزگەن ءىش قاينايدى. سويلەسە, ءسوزى ادەپتى ءام ماعىنالى, كۇلكىسى بەينە بۇلبۇل قۇس سايرايدى. جۇپ-جۇمىر, اق تورعىنداي موينى بار, ۇلبىرەگەن تاماعىن كۇن شالمايدى... سوراقى ۇزىن دا ەمەس, قىسقا دا ەمەس, نازىك بەل تال شىبىقتاي بۇراڭدايدى. ەتىندەي جاس بالانىڭ بىلەگى بار, ءاجىمسىز اق ساۋساعى ىسكە ىڭعايلى. قولاڭ قارا شاشى بار جىبەك تالدى, تورعىنداي تولقىن ۇرىپ, كوز تاڭدايدى».

بولات جۇنىسبەكوۆ,

جازۋشى