قازاقتا «جاقسىنىڭ اتى, عالىمنىڭ حاتى ولمەيدى» دەگەن ءسوز بار. كەيىنگى ۇرپاققا رۋحاني قازىنا قالدىرعان باياناۋىل اۋدانىنىڭ تۋماسى قادىر باسپاق ۇلى تايشىقوۆتىڭ ءومىر جولى مەن ادەبي مۇرالارىن ناسيحاتتاۋ – بىزگە جۇكتەلگەن ۇلى مىندەت.
قادىر تايشىقوۆ – بويىنا ادەبيەت پەن ونەردىڭ سان ءتۇرىن سىڭىرگەن تابيعي تالانت يەسى ەدى. ونىڭ اقىندىعى مەن جازۋشىلىعىنا قوسا, سىقاقشى رەتىندە جازعان تۋىندىلارى دا تەلەگەي تەڭىز. جۋرناليستيكا سالاسىندا دا جەمىستى ەڭبەك ەتتى. انشىلىگى مەن كومپوزيتورلىعى دا بار ەدى.
بيىل ءبىز, تايشىق اۋلەتىنىڭ ۇرپاقتارى, ەرتىس-بايان وڭىرىندە ايرىقشا ورنى بار, ۇلت رۋحانياتى جولىندا وراسان زور ەڭبەك ەتىپ, باعا جەتپەس باي مۇرا قالدىرعان ءتورت تۇلعانىڭ مەرەيتويى اتاپ وتىلگەنىنە كۋا بولدىق. اتاپ ايتساق, ەسىمى قازاق ونەرىنىڭ تاريحىندا التىن ارىپپەن قاشالعان ءانشى, كومپوزيتور جاياۋ مۇسا بايجان ۇلىنىڭ تۋعانىنا – 190 جىل, اقىن, جازۋشى, جۋرناليست, ساتيريك قادىر تايشىقوۆتىڭ دۇنيەگە كەلگەنىنە – 125 جىل, كورنەكتى مايدانگەر جازۋشى قالمۇقان يساباەۆتىڭ تۋعانىنا – 100 جىل, كينورەجيسسەر, قازاق دۋبلياج ونەرىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى قۋات ابۋسەيىتوۆتىڭ تۋعانىنا – 100 جىل.
قادىر باسپاق ۇلى 1900 جىلى پاۆلودار وبلىسى باياناۋىل اۋدانىنىڭ قىزىلتاۋ وڭىرىندە تۋعان. قادىردىڭ اكەسى باسپاق, اتاسى تايشىق, ۇلى اتاسى نوعاي – ءوز زاماندارىندا ك ۇلىك, قىزىلتاۋ بولىستارىن باسقارعان بەلگىلى تۇلعالار.
قازاقتىڭ ويشىلى, اۋليە ءماشھۇر ءجۇسىپ ەلگە ورالعاندا تايشىقتىڭ ومىردەن وتكەنىن ەستىپ, مىناداي جوقتاۋ جازعان ەكەن:
«جاسىنا جاقسىلارمەن جارىسقانى,
دۇشپانمەن ەرەگەسكەن الىسقانى.
اتادان التاۋ, جەتەۋ تۋعانمەنەن,
ىشىندە بار بىرەۋ ارىستانى (ارىسلانى)».
قادىر اتامىز بالا كەزىنەن ورىس ءتىلى مەن ادەبيەتىن جەتىك مەڭگەرەدى. 20- جىلدارى قانىش ساتباەۆ باياناۋىلدا سۋديا بولعان كەزىندە قادىر سول جەردە حاتشىلىق قىزمەت اتقارادى. 1925 جىلى سەمەيگە قونىس اۋدارىپ, گۋبرەۆكومدا اۋدارماشى بولادى. 1926 جىلى تاشكەنتتەگى ورتالىق ازيا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنە وقۋعا ءتۇسىپ, بىراق وقۋىن سوڭىنا دەيىن جەتكىزە المايدى. 1928 جىلى «ەڭبەكشى قازاق», 1932 جىلى «وڭتۇستىك قازاقستان» گازەتتەرىندە ادەبي قىزمەتكەر, 1933–1937 جىلدارى قازاق مەملەكەتتىك باسپاسىندا رەداكتورلىق قىزمەت اتقارادى. ول ادەبيەتشى عالىم بەيسەنباي كەنجەباەۆپەن بىرگە جۇمىس ىستەپ, تىعىز شىعارماشىلىق بايلانىستا بولعان. قالامگەر شىعارمالارى «مولتەڭ», «بۇيراس», «قابسىڭقا» دەگەن بۇركەنشىك اتتارمەن جاريالانعان, كوپتەگەن اڭگىمە مەن فەلەتون جازعان. 1935 جىلى «كۇلمەسكە نە؟» اتتى ساتيرالىق جيناعى, 1936 جىلى «وكتيابر ۇشقىنى» جيناعى جارىق كوردى. ونىڭ اۋدارما سالاسىنداعى ەڭبەگى دە ۇشان-تەڭىز. ا.س.پۋشكيننىڭ «كاپيتان قىزىن», ن.ۆ.گوگولدىڭ ء«ولى جاندارىن», ا.پ.چەحوۆتىڭ پوۆەستەرىن, م.كولتسوۆتىڭ «يۆان ۆاديموۆيچ ءوز دارەجەسىندەگى كىسى» اتتى رومان, پوۆەستەرىن اۋدارعان.
قىلىشىنان قان تامعان وكتەم بيلىكتىڭ سولاقاي ساياساتى سالدارىنان قۋعىنعا ۇشىراپ, قازاق وقىعاندارىنىڭ كوبى قىناداي قىرىلعانى ءمالىم. ودان كەيىن اشتىققا ۇرىنىپ, تالاي قازاق بالاسى كومۋسىز قالدى. مۇنداي قۋعىن-cۇرگىندى قادىر تايشىقوۆ پەن ونىڭ اينالاسىنداعى جاقىن ادامدارى دا كوردى. الماعايىپ زاماننان امان قالىپ, بەرتىنگە دەيىن ءومىر سۇرگەندەردىڭ ءبىرى – مەنىڭ اكەم, قادىر باسپاق ۇلىنىڭ تىكەلەي تۋىسى (باسپاقتىڭ ءىنىسى) بايان قارابالا ۇلى. سول كىسىنىڭ 68 جاسىندا, ياعني 2001 جىلى جازعان مىنا ءبىر قولجازبا حاتىن كوپشىلىككە ۇسىنعاندى ءجون كوردىم.
ء«ومىر ءوتىپ, ۋاقىت جىلجي بەرەدى ەكەن. ۋاقىت جىلجىعان سايىن مەنى ءبىر وي تۇرتپەكتەپ مازا بەرمەيدى. ول – قازاق حالقىنىڭ تاريحىندا قارالى زامان سانالاتىن 30-جىلداردىڭ سوڭىندا كىناسىز جازالى بولىپ, ءومىرى ەرتە قيىلعان زيالى ازاماتتارىمىزدىڭ تاعدىرى. ونىڭ ىشىندە:
«اڭساعان ادامدىقتى, ادالدىقتى,
شىقتى عوي بايانىمنان تالاي مىقتى» دەمەكشى, قاستەرلى دە قاسيەتتى باياناۋلا جەرىنىڭ تۋمالارى, تايشىق اۋلەتىنەن شىققان باسپاق, ناسىر باسپاق ۇلى, قادىر باسپاق ۇلى, سەنىڭ اتاڭ قارابالا دا بار.
م.جۇماباەۆ اعامىز:
«ەرىككە ۇمتىلعان ۇشقىر جانى كىسەندە,
قان سۋىنعان جۇرەك سولعىن سوعادى», –
دەمەي مە, سول سياقتى قادىر اعامىزدىڭ شىعارماشىلىق سالاداعى ەڭبەكتەرىن دەر كەزىندە ىزدەستىرىپ, جيناقتاپ, باستىرىپ شىعارۋعا اياققا تۇساۋ, قولعا كىسەن سالىندى. بۇل كۇندە قادىر تايشىقوۆتىڭ كورنەكتى جازۋشى ءارى اقىن اۋدارماشى, تۇڭعىش قازاق كەڭەس جۋرناليستەرىنىڭ قاتارىندا بولعانىن بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەيدى. مەنىڭ اكەم تايشىق ۇلى قارابالا (ابدىسادىق) قادىردىڭ اكەسى باسپاقپەن بىرگە تۋعان. تۋعان جەرلەرى باياناۋىل اۋدانىنداعى قىزىلتاۋ باۋىرى, سارىادىر دەگەن جەر. وكىنىشكە قاراي, قادىردىڭ ءوز كىندىگىنەن ۇرپاق قالمادى دا, قارابالادان جالعىز تۇياق مەن قالدىم.
قادىر شىعارماشىلىقپەن اينالىسىپ, قالامنان سىر شەرتسە, مەنىڭ اكەم قارابالا تەاتر ساحناسىندا ەڭبەك ەتىپ, ونەر قايراتكەرلەرى قاليبەك قۋانىشباەۆ, قۇرمانبەك جانداربەكوۆ, قانىبەك پەن كۇلاش بايسەيىتوۆتەرمەن قىزمەتتەس, دامدەس بولعان ادام. 1936 جىلى ءى دەكاداعا قاتىسىپ, «قىز جىبەكتىڭ» ماسكەۋدەگى قويىلىمىندا باستى رولدەگى بازاربايدى ويناعان. داۋىسى دۇنيەجۇزىن تامساندىرعان امىرە قاشاۋباەۆپەن بىرگە ءجۇرىپ, جان دەگەندە جانى ءبىر جولداس بولعان ەكەن.
انام قاپيزانىڭ ايتۋىنشا, مەن تەاتر بالاسى بولىپپىن. اتىمنىڭ «بايان» دەپ قويىلۋى دا تەاترمەن بايلانىستى. قازاق تەاترىنىڭ العاشقى رەجيسسەرى جۇمات شانين: «باياناۋىلدى ۇمىتپايىق», دەپ بايان قويعان. ەلىمىز ەگەمەندىگىن الىپ, ەس جيىپ, ەتەك جيناعاننان كەيىن 1992 جىلى جازۋشىلار وداعىنا بارىپ, قادىر تايشىقوۆ تۋرالى دەرەكتەر ىزدەپ, ەشتەڭە تابا المادىم. باسىنا بارىپ دۇعا باعىشتاپ, زيارات ەتۋگە سۇيەگىنىڭ دە قايدا قالعانىن بىلمەيمىز... پاۆلودار قالاسىندا بۇقار جىراۋ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر مۋزەيىنىڭ بار ەكەنىن بىلەسىڭ, بالام, اتاڭنىڭ كەيبىر قىمبات قۇجاتتارى مەن فوتولارىن اجەلەرىڭ دە, مەن دە ءوز قولىمىزبەن بەرگەنبىز. مىناۋ ساعان جىبەرىپ وتىرعان فوتالارعا يە بول...».
ون جىل. عاسىرعا جاقىن جاساعان بايان اتا اقيقاتتىڭ اشىلار تۇسىن ون جىل كۇتتى. بىراق دارمەن نە؟ اتىن ايتساڭ, اتىلۋعا كەتەسىڭ دەگەن, قاندى شوقپاردىڭ شەڭگەلى كىمنىڭ بولسا دا اۋزىنان ءۇن شىعارمادى. اكەمىز ەكىباستۇز قالاسىندا تۇردى.
اكەم قادىر تۋرالى دەرەكتەر ىزدەپ, ەشتەڭە تاپپاي كەتسە دە, كوڭىلگە مەدەۋ بولار وسى فوتو-سۋرەتتەردى 1992 جىلى الماتىداعى تۋىستارىنان العان ەدى. ادەبيەت الەمىندە اشىققا شىقپاي جاتقان جالىندى جىرلارى, ازىلمەن تۇيرەلگەن فەلەتوندار مەن وتكىردىڭ جۇزىنەن شىققان ساتيرا ساداعى ءبىر ادامعا جۇك بولار ەڭبەك. سونىمەن قاتار اسەم ءانى مەن مادەنيەتكە مايەك بەرگەن اۋدارمالارى ءبىر ارناعا ءتۇسىپ, اقىن ەسىمىن انىق كورسەتەر كۇندى قاجەت ەتەدى. حات ءوز جاۋابىن كۇتۋدە...
تۇشىمى بار دۇنيەنى قانشا تۇمشالاساڭ دا, جارىققا شىقپاي قويمايدى. سول سەكىلدى قادىر باسپاق ۇلىنىڭ وتكىر دە وزەكتى تۋىندىلارى بولاشاق ۇرپاقتىڭ يگىلىگىنە جارايتىن كەز كەلدى. دەسەك تە, «اقىنىن ىزدەگەن اكىم باقىتتى» دەمەي مە اتام قازاق. قوعام قايراتكەرى ەرلان ارىن ءوڭىرىمىزدىڭ ادەبيەتى مەن مادەنيەتىنىڭ تۇلەپ, تۇرلەنۋىنە ايتارلىقتاي قولداۋ كورسەتتى. ول كىسى س.تورايعىروۆ اتىنداعى پمۋ رەكتورى بولىپ تۇرعان تۇستا, 2001 جىلى «كەرەكۋ-بايان ءوڭىرىنىڭ تۇلعالارى» قابىرعا كورمەسى اياسىندا №3 اۋديتورياعا قادىر اتامىزدىڭ قىل قالاممەن ارنايى سالدىرتقان پورترەتى قويىلعان ەدى.
اقىندى اقتاپ العانىمىزبەن, قۇندىلىعىن ساقتاپ قالا الماۋ – بۇگىنگى بىزگە سىن. جوعارىداعى حاتتا ايتىلعانداي, دەرەكتى دەر كەزىندە جيناپ, ءوز باعاسىن بەرگەندە قادىر تايشىقوۆتىڭ ەسىمىن بۇدان دا بيىك دەڭگەيگە شىعارار ما ەدىك؟
قادىردىڭ 30-جىلداردىڭ باسىنان بەرگى قىزمەتتەس دوسى, قازاق ادەبيەتى زەرتتەۋشىسى, پروفەسسور بەيسەنباي كەنجەباەۆ: «قادىر ءان-كۇيدى, مۋزىكانى وتە جاقسى كورەتىن, تىڭداعاندا بالقىپ وتىراتىن. ونىڭ داۋسى تاماشا ەدى, دومبىرا, ماندولينا تارتا بىلەتىن. قادىر قازاق اندەرىن تامىلجىتىپ تۇرىپ دومبىراعا قوسىپ ايتاتىن», دەگەن پىكىر قالدىرىپتى ءوز ەستەلىگىندە. قادىر اقىن, جازۋشى عانا ەمەس, ونىڭ انشىلىگىنىڭ ءوزى ءبىر توبە بولعانىن كورسەتەدى. ءور تۇلعاسىمەن از عۇمىرىندا عاسىرعا تاتىرلىق رۋحاني ازىق قالدىرىپ ۇلگەرگەن اقىن ەسىمىن ەرتىس-بايان ءوڭىرى ءالى دە تولىق باعالاي الماي كەلەدى. دەگەنمەن ۋاقىتى كەلە ءوز باعاسىن الار دەگەن ويدامىز, بارىنە ۋاقىت تورەشى.
جالپى, قادىر تايشىقوۆتىڭ ۇلت يگىلىگى جولىندا جاساعان ەرەن ەڭبەگىن جەرگىلىكتى زيالى قاۋىم وكىلدەرى جاقسى بىلەدى, ءتىپتى ادەبي مۇراسىن جارىققا شىعارۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىستارىن دا ۇنەمى ايتىپ ءجۇردى. سولاردىڭ قاتارىندا, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور قىرىقباي اللابەرگەن, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى مۇقاتاي تەزەكباەۆ, جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى سەرىك جاقسىباەۆ, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ايتمۇحامبەت ترۋشەۆ بار. س.جاقسىباەۆتىڭ 1994 جىلى ءبىر ماقالاسىندا: «الدىمىزداعى جىلى تالانتتى جازۋشى قادىر تايشىقوۆتىڭ تۋعانىنا 95 جىل بولادى. وسىعان وراي پاۆلودارداعى بۇقار جىراۋ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر مۇراجايىنىڭ ۇجىمى باس بولىپ قادىرعا بايلانىستى ەل اۋزىنداعى ەستەلىكتەر مەن جەكە ادامداردىڭ مۇراعاتتارىندا جاتقان ماتەريالداردى جيناستىرىپ, زەرتتەپ, كەلەشەكتە ونىڭ ادەبي مۇراسىنىڭ تولىق جيناعىن جەكە كىتاپ ەتىپ شىعارۋعا مۇرىندىق بولسا ەكەن دەپ قۇلاققاعىس ەتەمىز», دەپ جازدى.
قادىر تايشىقوۆتىڭ نەمەرە قارىنداسى, فيلولوگيا ماگيسترى ماقپال بايانقىزى دا جازۋشىنىڭ ادەبي مۇراسىن زەرتتەۋ, جارىققا شىعارۋ جۇمىسىمەن اينالىسىپ ءجۇر. كەزىندە ماقپال سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتە ء«ماشھۇرتانۋ» عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعىندا كىشى عىلىمي قىزمەتكەر بولىپ جۇمىس ىستەي ءجۇرىپ, قادىر اتاسىنىڭ ءومىربايانىنا قاتىستى قۇندى دەرەكتەردى جيناستىردى. سونداي-اق «وكتيابر ۇشقىنى» كىتابىن قايتا باسىپ شىعارۋعا دايىندادى.
بيىل قادىر تايشىقوۆ اتامىزدىڭ 125 جىلدىق مەرەيتويى جوعارى دەڭگەيدە اتاپ ءوتىلدى. اتاپ ايتساق, جەرگىلىكتى قالامگەرلەر اراسىندا ساتيرا بايقاۋى جاريالاندى. ال ۇلىلاردىڭ ەسىمىن ۇلىقتاعان ۇلكەن تويدىڭ قورىتىندىسى باياناۋىل اۋدانىندا ءوتتى. ەرتىس-بايان توپىراعىنىڭ الىپتارى جاياۋ مۇسا, قادىر تايشىقوۆ, قالمۇقان يساباەۆ, قۋات ابۋسەيىتوۆ سىندى ءتورت بىردەي تۇلعانىڭ مەرەيتويى جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرىلدى. باستى ماقساتى – ۇلت رۋحانياتىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان ۇلىلاردىڭ ەسىمىن كوپشىلىككە تانىتۋ, سوڭىندا قالعان مۇرالارىن ناسيحاتتاۋ.
توي باياناۋىل باۋرايىندا, مويىلدى شاتقالىندا بولدى. قازاقتىڭ الپىس باستى اقورداسى بوي كوتەرىپ, دالانىڭ ءسانىن كىرگىزدى. مۇندا ايتىستىڭ ءۇش بۋىنى ساحناعا شىعىپ, كورەرمەندى كەستەلى جىرمەن سۋاردى, شاباندوزدار بايگەگە ءتۇستى, پالۋاندار كۇرەستى, بىلەكتى جىگىتتەر كوكپار تارتتى. قىسقاسى, قازاق ۇلتىنىڭ مادەنيەتى مەن داستۇرىنە ءتان بارلىق قۇندىلىعىمىز كورىنىس تاپتى.
كيەلى باياناۋىل تورىندە قادىر تايشىقوۆ اتامىزدىڭ مەرەيتويى جوعارى دەڭگەيدە تويلانىپ, ەڭبەكتەرىنە قۇرمەت, رۋحتارىنا تاعزىم ەتىلدى. وسىنداي ءىرى ءىس-شارالاردىڭ وتۋىنە ۇيىتقى بولعان پاۆلودار وبلىسى اكىمدىگىنە, باياناۋىل حالقىنا العىسىمىز زور.
امانگەلدى تايشىقوۆ
استانا