توكيو باعىتى: قازاقستان ديپلوماتياسىنداعى جاڭا مانەۆر

جاپونيا «C5+1» فورماتىنداعى باستامانى العاش بولىپ ۇسىنعانىنا قاراماستان, ۇزاق ۋاقىت بويى وڭىردە ايقىن ساياسي بەلسەندىلىك تانىتا قويمادى. الايدا سوڭعى جىلدارى جاھاندىق گەوساياسي تۇراقسىزدىق, جەتكىزۋ تىزبەكتەرىنىڭ ءۇزىلۋى جانە ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىككە قاتىستى تاۋەكەلدەردىڭ ارتۋى توكيونىڭ وڭىرلىك ستراتەگياسىن قايتا قاراۋىنا تۇرتكى بولدى. وسى تۇرعىدا قازاقستان رەسۋرستىق الەۋەتى, ترانزيتتىك مۇمكىندىكتەرى جانە ساياسي تۇراقتىلىعى ارقىلى جاپونيا ءۇشىن سەنىمدى سەرىكتەس رەتىندە العا شىعىپ وتىر.

توقاەۆتىڭ ساپارى بارىسىندا جاپونيا يمپەراتورى نارۋحيتومەن كەزدەسۋى, جەتەكشى جاپون كورپوراتسيالارىمەن جۇرگىزىلگەن كەلىسسوزدەر جانە ورتا دالىزگە قاتىستى ناقتى جوبالاردىڭ تالقىلانۋى بۇل قارىم-قاتىناستىڭ كەزدەيسوق ەمەس, ۇزاقمەرزىمدى سيپاتقا يە ەكەنىن اڭعارتادى. قازاقستان ءۇشىن دە جاپونيامەن ىنتىماقتاستىق قىتاي, ەۋروپا جانە وزگە دە ءىرى ويىنشىلارمەن قاتار سىرتقى ساياسي جانە ەكونوميكالىق مانەۆر مۇمكىندىگىن كەڭەيتەتىن ماڭىزدى باعىتتاردىڭ ءبىرى سانالادى.

وسى ساپاردىڭ استارىنداعى ءماندى, جاپونيانىڭ وڭىردەگى جاڭا ءرولىن جانە قازاقستان ءۇشىن اشىلىپ وتىرعان مۇمكىندىكتەردى ساياساتتانۋشى يلياس باقتىعاليەۆ ەگجەي-تەگجەيلى تالداپ بەردى.

– جاپونيا «C5+1» (ورتالىق ازيا + جاپونيا) فورماتتى العاش بولىپ 20 جىل بۇرىن ۇسىنعان ەدى. الايدا ۇزاق ۋاقىت بويى توكيو وڭىردە «سامۋرايشا» ۇستامدى, ءۇنسىز ارەكەت ەتىپ كەلدى.ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, توقاەۆتىڭ ساپارى مەن 3,7 ملرد دوللارلىق كەلىسىمدەر جاپونيانىڭ بەلسەندى كەزەڭگە وتكەنىنىڭ بەلگىسى مە؟ ءبىز جاپونياعا نەگە ءدال قازىر قاجەتپىز؟

– ارينە, پرەزيدەنتتىڭ بۇل ساپارى مەن وسىنداي اۋقىمدى كەلىسىمدەر پاكەتى – جاپونيانىڭ قازاقستانمەن عانا ەمەس, جالپى ورتالىق ازيامەن قارىم-قاتىناستا بەلسەندىرەك كەزەڭگە وتكەنىنىڭ ايقىن كورسەتكىشى. شىنىندا دا, ەكىجاقتى قاتىناستار ديناميكاسىندا ءبىر كەزەڭدە باياۋلاۋ بايقالدى. ەگەر 2010 جىلداردىڭ باسىنداعى سەرپىندى كەزەڭگە قاراساق, كەيىن جاپونيانىڭ قىزىعۋشىلىعى ءبىرشاما تومەندەدى. بۇل, نەگىزىنەن, توكيونىڭ ءوز ىشكى ماسەلەلەرىنە تەرەڭىرەك ۇڭىلۋىمەن بايلانىستى بولدى. ال بۇگىنگى جاڭا كەلىسىمدەر پاكەتى – ساپالىق تۇرعىداعى بەتبۇرىستىڭ بەلگىسى.

قازاقستاننىڭ جاپونياعا ءدال قازىر قاجەت بولۋى بىرنەشە فاكتوردىڭ توعىسۋىمەن تۇسىندىرىلەدى. سونىڭ ىشىندە جاپونيا سوڭعى جىلدارى ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىك ستراتەگياسىن قايتا قاراپ جاتىر. بۇل, اسىرەسە, كريتيكالىق مينەرالدار مەن ورتا ءدالىز اياسىنداعى ورنىقتى جەتكىزۋ تىزبەكتەرىنە قاتىستى. ال قازاقستان – رەسۋرستىق الەۋەتى مول ءارى ساياسي تۇرعىدان بولجامدى ەل.

– ءبىز شىعىس باعىتىنداعى نەگىزگى ينۆەستور ءارى جەتەكشى ويىنشى رەتىندە قىتايدى ءداستۇرلى تۇردە اتاپ وتەمىز. وسى تۇرعىدا جاپونيانىڭ قازاقستان ءۇشىن ءرولى قانداي: بۇل بالاما ارىپتەس ىزدەۋ مە, الدە قولدانىستاعى ىنتىماقتاستىقتى تولىقتىرۋ ما؟ سونداي-اق توكيو ورتالىق ازياداعى ىقپال ءۇشىن باسەكەلەستىك اياسىندا بەيجىڭگە قاتىستى زياتكەرلىك ءارى تەڭگەرىمدى قارسى تاراپ بولۋدى كوزدەيدى دەپ پايىمداۋعا بولا ما؟

– جاپونيا قىتايمەن اۋقىمى جاعىنان باسەكەلەسە المايدى ءارى ونداي ماقساتى دا جوق. بىراق ول قازاقستانعا ساياسي بوياۋى الدەقايدا تومەن, وزگە سيپاتتاعى قاتىسۋدى ۇسىنادى. وسى تۇرعىدان العاندا, توكيو ءبىز ءۇشىن پەكيندى ىعىستىرۋشى ەمەس, كەرىسىنشە مانەۆر جاساۋ كەڭىستىگىن كەڭەيتەتىن سەرىكتەس.

– كەلىسىمدەردە سيرەك مەتالدار مەن اتوم ونەركاسىبى ەرەكشە اتالادى. الەمدەگى تۇراقسىزدىق پەن جەتكىزۋ تىزبەكتەرىندەگى ۇزىلىستەردى ەسكەرسەك, جاپونيا قازاقستاندى ءوز جوعارى تەحنولوگيالىق ەكونوميكاسى ءۇشىن «قاۋىپسىزدىك جاستىعى» رەتىندە كورە مە؟

– قازىرگى گەوساياسي تۋربۋلەنتتىلىك جاعدايىندا بۇل – جاھاندىق دەڭگەيدەگى ماسەلە. جاپونيا ءۇشىن دە ەكونوميكانى قولداۋ مەن دامىتۋدا قاۋىپسىز ءارى سەنىمدى تەتىكتەردى تابۋ اسا ماڭىزدى. وسى تۇرعىدا قازاقستان ماڭىزدى سەرىكتەسكە اينالىپ وتىر.

– Mitsubishi سەكىلدى جاپون كومپانيالارى ورتا دالىزگە ەرەكشە قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر. بۇل رەسەيدەن اينالىپ وتەتىن تازا بيزنەس-مارشرۋت پا, الدە ورتالىق ازيانىڭ جاھاندىق كارتاداعى دەربەس سۋبەكتكە اينالۋىنا جاسالعان گەوساياسي ستاۆكا ما؟

– بۇل ەكى فاكتور ءوزارا تىعىز بايلانىستى, سوندىقتان ەكەۋى دە بار. جاپونيا ءۇشىن ورتالىق ازيانىڭ دەربەس ءارى بولجامدى ترانزيتتىك توراپقا اينالۋى ماڭىزدى. بۇل توكيوعا ەۋرازيا كەڭىستىگىندە قوسىمشا لوگيستيكالىق تىرەك بەرەدى.

– پرەزيدەنت توقاەۆتى يمپەراتور نارۋحيتونىڭ قابىلداۋى – جاپون ديپلوماتيالىق پروتوكولىنداعى ەڭ جوعارى قۇرمەتتىڭ ءبىرى. شىعىستانۋشى رەتىندە وسى قادامنىڭ سيمۆولدىق ءمانىن قالاي تۇسىندىرەر ەدىڭىز؟

– يمپەراتورمەن كەزدەسۋ – رەسمي ساپاردىڭ جوسپارلانعان بولىگى. بۇل – پرەزيدەنتىمىزدىڭ جاپونياعا جاساعان العاشقى رەسمي ساپارى, سوندىقتان جاپون تاراپى ونى ءتيىستى دەڭگەيدە وتكىزدى. ادەتتەگى جۇمىس ساپارلارىندا مۇنداي قابىلداۋ بولا بەرمەيدى, بىراق بۇل – ەرەكشە جاعداي. جاپونيا – كونستيتۋتسيالىق مونارحيا, ال يمپەراتور ەلدى حالىقارالىق ديپلوماتيادا تانىستىراتىن تۇلعا.

- قاسىم-جومارت توقاەۆ جاپونيانى «جاقىن ءارى سەنىمدى دوس» دەپ سيپاتتايدى, الايدا ونى ستراتەگيالىق سەرىكتەس رەتىندە اتامايدى. پرەزيدەنتتىڭ بۇل ۇستانىمىن قالاي تۇسىندىرۋگە بولادى؟ بۇل كۇردەلى گەوساياسي جاعدايدا قازاقستان ديپلوماتياسى تۋرالى نەنى بىلدىرەدى؟

– ءبىزدىڭ ەل ءۇشىن مۇنداي انىقتامالار سىرتقى ساياسي دوكترينادا ايرىقشا مانگە يە جانە ولار ەشقاشان جايدان جاي قولدانىلمايدى.

قازىرگى سىرتقى ساياسات تۇجىرىمداماسىندا ستراتەگيالىق سەرىكتەستەر, وداقتاستار جانە جاي عانا ماڭىزدى ءارى باسىم باعىتتاعى سەرىكتەستەر اراسىندا ناقتى شەكارا جۇرگىزىلگەن. ال جان-جاقتى ستراتەگيالىق سەرىكتەستىك ۇعىمى, ەڭ الدىمەن, قازاقستاننىڭ ەڭ جاقىن كورشىلەرىنە قاتىستى قولدانىلادى.

بۇل مەملەكەتتەرمەن ەلىمىزدىڭ تەرەڭ ەكونوميكالىق ءوزارا تاۋەلدىلىگى قالىپتاسقان, ساياسات پەن قاۋىپسىزدىك سالاسىندا تۇراقتى ۇيلەستىرۋ بار, ال كەيبىر جاعدايلاردا وداقتاستىق سيپاتتاعى مىندەتتەمەلەر دە كوزدەلگەن. جاپونيا بولسا, گەوگرافيالىق تۇرعىدان قازاقستاننان الىس ورنالاسقان ەل. سونىمەن قاتار ونىڭ قىتايمەن جانە رەسەيمەن بەلگىلى ءبىر گەوساياسي قايشىلىقتارى بار ەكەنى بەلگىلى.

ەش كۇمانسىز, جاپونيا – قازاقستان ءۇشىن ماڭىزدى, قادىرلى ءارى پايدالى سەرىكتەس. الايدا ول وڭىرلىك قاۋىپسىزدىككە تىكەلەي قاتىسۋشى ەمەس جانە قازاقستانمەن كلاسسيكالىق ماعىناداعى ستراتەگيالىق دەڭگەيگە ساي كەلەتىن مىندەتتەمەلەر ارقىلى بايلانىسپاعان.

سوندىقتان مەنىڭ ويىمشا, بۇل تۇجىرىمدى ديپلوماتيالىق مانەۆر رەتىندە ەمەس, قازاقستان مەن جاپونيا اراسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىل مەن دوستىقتىڭ ناقتى ءارى شىنايى دەڭگەيىن ايقىنداۋ دەپ قابىلداعان ءجون.

– توقاەۆ جاپونداردى ء«تارتىبى مەن توزىمدىلىگىمەن» ۇلگى ەتەتىنىن ايتتى, ال مەيدزي حرامى – ءداستۇردى ساقتاي وتىرىپ جاڭعىرۋدىڭ سيمۆولى. جاپون دامۋ مودەلى (تەحنولوگيا + ءداستۇر) قازاقستانعا قانشالىقتى جارامدى؟ بۇل ديپلوماتيالىق كومپليمەنت قانا ەمەس پە؟ سونداي-اق پرەزيدەنتتىڭ جاپون AI-كومپانيالارىندا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن قازاقستاندىقتارمەن كەزدەسۋى كادر دايارلاۋ باعىتىندا جاڭا مۇمكىندىكتەر اشا ما؟

– ارينە, جاپونيادان ۇيرەنەرىمىز كوپ. ول – ءبىر عاسىردان استام ۋاقىت بويى الەمنىڭ جەتەكشى دەرجاۆالارىنىڭ ءبىرى. بىراق ءوز تاجىريبەمىزدى دە تومەن باعالاماۋ كەرەك. اسىرەسە تسيفرلاندىرۋ مەن كەيبىر IT باعىتتارىندا ءبىز جاپونياعا دا پايدالى تاجىريبە ۇسىنا الامىز, ەگەر بىرلەسىپ جۇمىس ىستەسەك.

– جاپونيا – بىزگە گەوگرافيالىق تۇرعىدا الىس, بىراق سەنىمدى ءارى جاقىن سەرىكتەس. قازاقستان–جاپونيا ىنتىماقتاستىعىنىڭ قازىرگى دەڭگەيى مەن بولاشاعىن قالاي باعالايسىز؟

– پەرسپەكتيۆالاردى ساقتىقپەن, بىراق ءپوزيتيۆتى دەپ باعالار ەدىم. جاپونيا – تەز شەشىم قابىلدايتىن ەل ەمەس. سوندىقتان ەگەر ول بەلگىلى ءبىر وڭىردە قاتىسۋىن كۇشەيتسە, بۇل ونداعان جىلدارعا ارنالعان ەسەپ دەگەن ءسوز. قازاقستان ءۇشىن توكيونىڭ قۇندىلىعى – ونىڭ بولجامدىلىعى مەن ساياسيلانباعان سەرىكتەس بولۋى. ول باسقا ءىرى ويىنشىلاردى تولىقتىرىپ, ءبىزدىڭ سىرتقى ساياسي جانە ەكونوميكالىق مانەۆر كەڭىستىگىمىزدى كەڭەيتەدى. بۇل – بىرلەسكەن تۇراقتىلىق پەن دامۋ جولىنداعى وداق, ال قازىرگى الەمدە مۇنداي قاسيەت سيرەك كەزدەسەدى.