پرەمەر-مينيستر ولجاس بەكتەنوۆتىڭ توراعالىعىمەن پرەزيدەنت جانىنداعى «جاسىل ەكونوميكاعا» كوشۋ جونىندەگى كەڭەستىڭ وتىرىسى ءوتتى. وعان ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار, ەنەرگەتيكا مينيسترلىكتەرىنىڭ, ءىرى ەنەرگەتيكالىق كاسىپورىندار-دىڭ باسشىلارى مەن قوعام قايراتكەرلەرى قاتىستى.
وتىرىستا مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەنەرگەتيكا سالاسىن جاڭعىرتۋ بويىنشا «ەڭ ۇزدىك قولجەتىمدى تەحنيكالارعا» كوشۋ مەن ورنىقتى دامۋ ەسەپتىلىگىن (ESG) كەزەڭ-كەزەڭىمەن ەنگىزۋ جونىندەگى تاپسىرمالارىن جۇزەگە اسىرۋعا نازار اۋداردى. ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ءمينيسترى ەرلان نىسانباەۆ ەلىمىزدىڭ ەنەرگەتيكا سالاسىنا لاستاۋشى زاتتاردىڭ جالپى كولەمىنىڭ جىل سايىنعى شامامەن 39%-ى تيەسىلى ەكەنىن باياندادى. وڭىرلەر اراسىندا لاستاۋشى زاتتار كولەمىنىڭ باسىم بولىگى پاۆلودار وبلىسىنا تيەسىلى, ونداعى نەگىزگى لاستاۋشىلار – ەكىباستۇز گرەس-1 مەن گرەس-2. بۇعان قوسا الماتى قالاسىندا دا اۋانىڭ لاستانۋىنىڭ جوعارى دەڭگەيى ساقتالىپ وتىر.
ەميسسيالاردى قىسقارتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا «بولات نۇرجانوۆ اتىنداعى ەكىباستۇز گرەس-1» اق, «ەكىباستۇز گرەس-2 ستانساسى» اق مەن «الماتى ەلەكتر ستانسالارى» اق باسشىلارى تىڭدالدى. ورنىقتى دامۋ قاعيداتتارىن ساقتاۋ ماقساتىندا ءۇش نىساندا ەميسسيالارعا مونيتورينگ جۇرگىزۋدىڭ اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيەسى (مجاج) ەنگىزىلەدى. دەرەكتەر ەكولوگيا مينيسترلىگىنە ناقتى ۋاقىت رەجىمىندە بەرىلەدى. تولىق قوسىلۋ 2026 جىلعا جوسپارلانعان.
ەنەرگەتيكا ۆيتسە-ءمينيسترى سۇڭعات ەسىمحانوۆ پرەزيدەنتتىڭ «تازا كومىر» تەحنولوگيالارىن پايدالانۋ جونىندەگى تاپسىرمالارىنىڭ ورىندالۋى تۋرالى حاباردار ەتتى. ماسەلەن, جۇرگىزىلىپ جاتقان جاڭعىرتۋ شەڭبەرىندە جاڭا كاسىپورىندار نەعۇرلىم قاتاڭ ەكولوگيالىق ستاندارتتار مەن تالاپتار نەگىزىندە جۇمىس ىستەپ جاتىر.
«پرەزيدەنت ەلىمىزدەگى ەكولوگيالىق جاعدايدى جاقسارتۋعا قاتىستى مىندەتتەر قويدى. ءبىز «جاسىل ەكونوميكاعا» كوشۋ تۇجىرىمداماسىن دايەكتى تۇردە جۇزەگە اسىرىپ كەلەمىز, وندا اۋانىڭ لاستانۋىن ازايتۋ مەن ونەركاسىپتىك قالدىقتاردى قايتا وڭدەۋ بويىنشا نەگىزگى ينديكاتورلار ايقىندالعان. ولارعا قول جەتكىزۋ – بارلىق جاۋاپتى مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ۇيىمداردىڭ تىكەلەي مىندەتى. ءوز كەزەگىندە كاسىپورىندار قورشاعان ورتاعا ەميسسيالاردى قىسقارتۋ مەن كۇل-قوقىس قالدىقتارىن قايتا وڭدەۋدى قامتاماسىز ەتۋى قاجەت», دەدى و.بەكتەنوۆ.
ودان بولەك مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەتتىڭ الدىنا ەنەرگەتيكا سالاسىن تۇپكىلىكتى جاڭعىرتۋ مىندەتىن جۇكتەدى. «تازا كومىردىڭ» زاماناۋي تەحنولوگياسىنا تەز كوشۋ كەرەك. بۇل كومىر ەلەكتر ستانسالارىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرادى ءارى قورشاعان ورتاعا زياندى زات ءبولۋدى ازايتادى. اسىرەسە مول قورعا يە بولا تۇرا, كومىر گەنەراتسياسىنان باس تارتا المايمىز, بۇل – وبەكتيۆتى شىندىق. سوندىقتان ونى قولدانا بەرەتىنىمىز انىق. بۇل رەتتە كومىردەن ەنەرگيا وندىرەتىن بارلىق قۋات كوزدەرى زاماناۋي تالاپتارعا ساي بولۋعا ءتيىس.
«جاڭا تەحنولوگيالار كومىردى جاعۋ كەزىندە زياندى قالدىقتار كولەمىن بارىنشا ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ەنەرگيا كوزدەرىن جاڭعىرتۋداعى ءاربىر جۇمىستىڭ ناتيجەسى لاستاۋشى زاتتاردى ەڭ از ءبولۋ تالاپتارىنا سايكەس بولۋعا ءتيىس. بۇعان ۇمتىلۋ كەرەك ءارى وسى باستى مەجەدەن اۋىتقىماۋ قاجەت. ءبىزدىڭ الدىمىزدا ءۇش جەو سالۋ مەن ەكىباستۇزداعى جاڭا ەنەرگوبلوكتارعا قاتىستى ۇلكەن جوبالار تۇر. بۇل جاڭا جوبالاردىڭ بارلىعى زياندى قالدىقتاردى مۇلدەم شىعارمايتىنداي جاڭا تالاپتار بويىنشا جۇزەگە اسىرىلادى», دەدى ۇكىمەت باسشىسى.
جيىندا ەلىمىزدىڭ «KazWaste» قالدىقتاردى باسقارۋ قاۋىمداستىعىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى ۆەرا مۇستافينا, «جاسىل اكادەميا» عىلىمي ءبىلىم بەرۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى باقىت ەسەكينا, «قازاقستاننىڭ ەكولوگيالىق ۇيىمدارى قاۋىمداستىعى» زتب باسقارما توراعاسى ايگۇل سولوۆەۆا سىندى قوعامدىق ۇيىم وكىلدەرى سۇراقتار قويىپ, ۇسىنىستارىن ايتتى.
ولجاس بەكتەنوۆ زاماناۋي «تازا كومىر» تەحنولوگيالارىنا جەدەل كوشۋگە قاتىستى شارا قابىلداۋعا تاپسىرما بەردى. كوكشەتاۋ, سەمەي مەن وسكەمەن قالالارىندا جىلۋ ەلەكتر ورتالىقتارىن سالۋ جوبالارىن جۇزەگە اسىرۋ كەزىندە تەك تازا تەحنولوگيالار قولدانىلۋى كەرەك. ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنە ەنەرگەتيكا سەكتورىن تسيفرلاندىرۋ بولىگىندە جي-ءدىڭ وزىق تەحنولوگيالارىن, سونداي-اق سالادا قولدانۋعا قولدا بار وتاندىق تسيفرلىق شەشىمدەردى زەردەلەۋ تاپسىرىلدى.
بۇدان باسقا, قايتا وڭدەۋ مەن كادەگە جاراتۋدىڭ زاماناۋي تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋ ارقىلى بارلىق قالدىقتى كەيىننەن قايتالاما اينالىمعا تارتا وتىرىپ, بارلىق ونەركاسىپتىك قالدىقتاردى تۇگەندەۋدى جۇرگىزۋ جۇكتەلدى. قورشاعان ورتاعا تەرىس اسەردى ازايتۋعا ەلدەگى ەڭ ءىرى توپ-50 كومپانيا «ەڭ ۇزدىك قولجەتىمدى تەحنولوگيالاردى» ەنگىزۋ نەگىزىندە كەشەندى ەكولوگيالىق رۇقسات الۋ ءراسىمىن باستادى. بۇگىندە ءتيىستى جول كارتالارى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر.
«بولات نۇرجانوۆ اتىنداعى ەكىباستۇز گرەس-1» اق, «ەكىباستۇز گرەس-2 ستانساسى» اق مەن «الماتى ەلەكتر ستانسالارى» اق-لاردىڭ كاسىپورىندارى ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى بەكىتكەن گاز تازارتۋ جۇيەلەرىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن جاڭعىرتۋدى, ەلەكتر سۇزگىلەرىن جاڭارتۋدى, ازوت توتىعى, كۇكىرت قالدىقتارى مەن شاڭ-توزاڭدى ازايتۋدى, سونداي-اق ورنىقتى دامۋعا ءارى نەعۇرلىم تازا ەنەرگەتيكاعا كوشۋگە باعدارلاۋدى راستايتىن اناعۇرلىم ەكولوگيالىق تەحنولوگيالىق شەشىمدەرگە كوشۋدى كوزدەيتىن جول كارتالارىن جۇزەگە اسىرادى.
پاۆلودار وبلىسىنداعى جالپى لاستاۋشى زاتتار كولەمىنىڭ 34%-ى ەكىباستۇز گرەس-1 ۇلەسىندە. بىرقاتار ەنەرگوبلوكتاعى ەلەكتروستاتيكالىق سۇزگىلەر كۇردەلى جوندەۋدەن ءوتتى, بۇل شاڭ كونتسەنتراتسياسىن 400 مگ/نم3-تەن 350 مگ/نم3-كە دەيىن تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەردى. بۇعان قوسا 2023–2025 جىلدار ارالىعىندا سانيتارلىق-قورعاۋ ايماعىنا 23 مىڭعا جۋىق كوشەت وتىرعىزىلىپ, 250 گەكتارعا جۋىق كۇل ءۇيىندىسى ءسۇرىلىپ تاستالدى. وسى كەزەڭدە قورشاعان ورتانى قورعاۋ شارالارىنا سالىنعان ينۆەستيتسيانىڭ جالپى كولەمى شامامەن 5 ملرد تەڭگەنى قۇرادى.
سونداي-اق وڭىردەگى جالپى لاستاۋشى زاتتار كولەمىنىڭ 8,8%-ىن ەكىباستۇز گرەس-2 شىعارادى. اسپيراتسيا جۇيەلەرىن جاڭعىرتۋ زياندى قالدىقتارى 2,57 مىڭ تونناعا ازايتتى. ميكرويمپۋلستىك تەحنولوگيانى قولدانۋ شاڭ توزاڭىنىڭ قويۋلىعىن سەيىلتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. سونداي-اق كۇل ۇيىندىلەرىندەگى شاڭ-توزاڭدى باسۋ, قۇرعاق كۇلدى وڭدەۋ, سولنەچنىي كەنتى مەن ونەركاسىپ الاڭىنىڭ اۋماعىندا جاسىل جەلەكتەردى كۇتىپ-باپتاۋ سياقتى بىرقاتار كەشەندى شارا جۇزەگە اسىرىلىپ وتىر. 2025–2027 جىلدارعا جوسپارلانعان ينۆەستيتسيا كولەمى 8,1 ملرد تەڭگەنى قۇرايدى.
الماتى قالاسىنىڭ ونەركاسىپ كاسىپورىندارىنان شىعاتىن لاستاۋشى زاتتاردىڭ 83%-ى «الماتى ەلەكتر ستانسالارى» اق ۇلەسىندە. ال ەس كەڭ اۋقىمدى ەكولوگيالىق ترانسفورماتسيانى, ياعني گازعا كوشۋدى جۇزەگە اسىرۋدا. بۇل جەو-2 شىعاراتىن زياندى قالدىقتار كولەمىن 93%-عا, ال جەو-3 شىعاراتىن لاستاۋشى زاتتار كولەمىن 88%-عا ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل رەتتە شاڭ مەن كۇكىرت توتىعىنىڭ قالدىقتارى تولىعىمەن جويىلادى, ازوت توتىقتارى 680 مگ/نم3-تەن 35 مگ/نم3-كە دەيىن تومەندەيدى.
زياندى زاتتار كولەمىن ازايتا وتىرىپ, جاڭعىرتۋ مەن گازعا اۋىستىرۋعا وسىنداي جۇمىس جەو-3-تە دە جۇرگىزىلىپ جاتىر. ناتيجەسىندە, مۇندا شاڭ, كۇكىرت توتىعى سياقتى لاستاۋشى زاتتار تولىعىمەن جويىلادى جانە ازوت توتىعى ازايادى. كەيىنگى ەكى جىلدا كاسىپورىننىڭ قورشاعان ورتانى قورعاۋعا جۇمساعان شىعىندارى شامامەن 3,2 ملرد تەڭگەنى قۇرادى.
قوعامدىق ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى سۇراقتار قويىپ, ۇسىنىستارىن ايتتى. ەلىمىزدىڭ «KazWaste» قالدىقتاردى باسقارۋ قاۋىمداستىعىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى ۆەرا مۇستافينا قاۋىپتى قالدىقتاردى كادەگە جاراتۋ ماسەلەسىن كوتەردى. «جاسىل اكادەميا» عىلىمي ءبىلىم بەرۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى باقىت ەسەكينا كاسىپورىنداردىڭ دەكاربونيزاتسياداعى قىزمەتى ءۇشىن قوسىمشا كريتەريلەرگە باستاماشى بولدى. سونداي-اق ول لاستاۋشى زاتتاردى ازايتۋ مەن كومىرتەگى بەيتاراپتىعىنا قول جەتكىزۋگە كليماتتىق قارجىلاندىرۋدى تارتۋعا حالىقارالىق ۇيىمدارمەن ءوزارا ءىس-قيمىلدى كۇشەيتۋدى ۇسىندى.
«قازاقستاننىڭ ەكولوگيالىق ۇيىمدارى قاۋىمداستىعى» زتب باسقارما توراعاسى ايگۇل سولوۆەۆا كاسىپورىنداردى پارنيكتىك اسەرگە قارسى كۇرەس, ESG-قاعيداتتارىن ەنگىزۋ مەن كومىرتەگى ءىزىن ازايتۋ جونىندەگى جۇمىستى جانداندىرۋعا شاقىردى. الماتى قالاسىنداعى ەكولوگيالىق ستاندارتتاردىڭ دەڭگەيىن ەۋروپالىق كورسەتكىشتەرمەن سالىستىرۋعا بولاتىنى اتاپ ءوتىلدى, بۇل ازاماتتاردىڭ ارالاسۋى جوعارى دەڭگەيدە ەكەنىمەن ءارى كورپوراتيۆتىك الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىكتىڭ جاقسى دامىعانىمەن بايلانىستى. بۇعان قوسا «سامۇرىق-قازىنا» توبىنا كىرەتىن جەكەلەگەن جىلۋ ەنەرگەتيكالىق نىساندارداعى جۇمىستى كۇشەيتۋ مەن تەحنولوگيالىق شەشىمدەردى ەنگىزۋدى ەگجەي-تەگجەيلى پىسىقتاۋ قاجەتتىگى ايتىلدى.