بولاشاق ءارحيۆى تسيفرلىق ەكوجۇيەگە سۇيەنەدى

تسيفرلىق مەملەكەت جانە ارحيۆ: جاڭا بەلەس

بۇگىندە تسيفرلىق ترانسفورماتسيا مەم­لەكەتتىك دامۋدىڭ نەگىزگى قوزعاۋشى كۇشىنە اينالىپ, قوعام ءومىرىنىڭ بار­لىق سالاسىنا دەندەپ ەنە باستادى.  ەلى­مىز­دىڭ تسيفرلىق مەملەكەت قۇرۋ جانە جاساندى ينتەللەكتىنى (جي) ەنگىزۋ جو­نىن­دەگى ستراتەگيالىق باعدارى اياسىندا ارحيۆتەردىڭ ءرولى دە جاڭا سيپاتقا يە بو­لىپ جاتىر.  ارحيۆ جانە قۇجاتتاما ين­فراقۇرىلىمىن جاڭعىرتۋدىڭ باعىت-باعدارى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قازاقستان حال­قىنا جولداۋىنداعى «جاساندى ينتەللەكت داۋىرىندەگى قازاقستان: وزەكتى ماسەلەلەر جانە ونى تۇبەگەيلى تسيفرلىق وزگەرىستەر ارقىلى شەشۋ» اتتى باعدارلامالىق ۇستانىمداردا كورىنىس تاپتى. سونىمەن قاتار, پرەزيدەنتتىڭ ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ IV وتىرىسىندا ۇلتتىق تسيفرلىق ارحيۆ قۇرۋ تۋرالى تاپسىرماسى مادەني-تاريحي مۇرانى تسيفرلىق فورماتتا جۇيەلەۋگە, ەلىمىزدىڭ جاھاندىق اقپاراتتىق كەڭىس­تىكتەگى ءرولىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان ما­ڭىزدى قادام بولدى.

جاپپاي تسيفرلاندىرۋ مەن جاساندى ينتەللەكتىنىڭ ەنگىزىلۋى اقپاراتتى باسقارۋ تاسىلدەرىن تۇبەگەيلى قايتا قاراۋدى قاجەت ەتەدى. بۇل – ارحيۆ سالاسى ءۇشىن جاي عانا ەلەكتروندىق قۇجاتتاردى ساق­تاۋ­دان دەرەكتەردى باسقارۋدىڭ تۇتاس جۇيەسىن ترانس­فورماتسيالاۋعا كوشۋدى بىل­دىرەتىن ساپالى قادام. ەندىگى جەردە ار­حيۆتەر اقپاراتتىڭ ساقتالۋىنىڭ, تۇپ­نۇس­قالىعىنىڭ جانە باسقارىلۋىنىڭ ستراتەگيالىق كەپىلى رەتىندە مەملەكەتتىك ماڭىزدى مىندەتتەردىڭ ءتيىمدى ورىندالۋى­نا تىكەلەي ىقپال ەتەدى.

بىرىنشىدەن, مەملەكەتتىك ۇدەرىستەردى تسيفرلاندىرۋدى قۇجاتتالعان اقپارات­پەن كەشەندى جۇمىس جۇرگىزۋسىز ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. ارحيۆ قورلارى مەم­­لەكەت­تىك باسقارۋدا دا, جاساندى ين­تەللەكت تەحنولوگيالارىن دامىتۋدا دا سۇرانىسقا يە ەڭ اۋقىمدى ءارى جان-جاقتى رەسۋرس بولىپ سانالادى. تسيفر­لاندىرۋ, جۇيەلەۋ جانە تسيفرلىق ينفرا­قۇرىلىمعا كىرىگۋ ارقى-لى ارحيۆ­تەر قۇجات اينالىمىنىڭ سوڭعى بۋى­نى بولۋدان, تسيفرلىق مەملەكەتتىڭ بەل­سەندى ەلەمەنتىنە – زاماناۋي باسقارۋ جانە تالداۋ جۇيەلەرى ءۇشىن وتە قاجەتتى قۇ­رى­لىمدالعان ءارى ۆەريفيكاتسيالانعان دەرەكتەر جەتكىزۋشىسىنە اينالادى.

ەكىنشىدەن, جاساندى ينتەللەكتىنى ءساتتى ەنگىزۋ اۋقىمدى, رەپرەزەنتاتيۆتى جانە مادەني مازمۇنى باي دەرەكتەردى تالاپ ەتەدى. ماتىندەردى, ۆيزۋالدى جانە اۋديوماتەريالداردى, ءىس جۇر­گىزۋ كەشەندەرىن قامتيتىن ارحيۆ قور­لارى قاجەتتى «وقىتۋ ورتاسىن» قالىپ­تاستىرادى. تەك وسى رەسۋرستار نەگىزىندە جي مودەلدەرى تاريحي كونتەكستى, مادەني ەرەكشەلىكتەردى, الەۋمەتتىك ۇدەرىستەر مەن قازاقستاننىڭ تىلدىك ورتاسىن دۇرىس بەينەلەي الادى. باسقاشا ايتقاندا, قازاقستاندىق كونتەنتكە باع­دار­لانعان ساپالى وتاندىق جي مودەل­­دەرىن جاساۋ ارحيۆ سالاسىنىڭ قاتى­سۋىنسىز مۇمكىن ەمەس.

ۇشىنشىدەن, ارحيۆ ينفراقۇرىلىمىن كەشەندى جاڭارتۋ مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەل الەۋەتىن بارلىق سالادا تولىققاندى كۇشەيتۋگە باعىتتالعان نەگىزگى ستراتەگيا­لىق باسىمدىقتارىمەن ۇندەسەدى. ينفرا­قۇرىلىمدى جاڭعىرتىپ, بىرىڭ­عاي تسيفر­لىق پلاتفورما قۇرۋ – اق­پاراتتىق ەگە­مەن­دىك كەپىلى ءارى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتىڭ نەگىزى. وسىلايشا, ارحيۆتەر وتكەننىڭ ساق­شىسى عانا ەمەس, تاريحي سانا مەن ۇلت­تىق بىرەگەيلىكتى نىعايتۋ جونىندەگى ۇزاق­مەر­زىمدى مەملەكەتتىك مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋدىڭ قۋاتتى قۇرالىنا اينالىپ وتىر.

زياتكەرلىك تەحنولوگيا – سالانىڭ جاڭا كوكجيەگى

الەمدىك ترەندتەر مەن ۇلتتىق باسىمدىقتار اياسىندا ارحيۆ ىسىنە جاساندى ينتەللەكت پەن اۋقىمدى دەرەكتەردى (Big Data) تالداۋ تەحنولوگيالارىن كەڭىنەن ەنگىزۋ ماسەلەسى الدىڭعى قاتارعا شىقتى. اڭگىمە قۇجاتتاردى اۆتوماتتاندىرۋ, جىكتەۋ, يندەكستەۋ جانە سيپاتتاۋ ءۇشىن زياتكەرلىك جۇيەلەردى پايدالانۋ, سونداي-اق ۇلتتىق ارحيۆ قورىن كەڭىنەن ناسيحاتتاۋ مەن قولجەتىمدى ەتۋ ماقساتىندا قويمالاردى ۆيرتۋالداندىرۋ تۋرالى بولىپ وتىر. جي جانە Big Data قۇرالدارى قۇجات كەشەندەرىن جاي ساقتاپ قانا قويماي, ولاردى تەرەڭ تالداۋعا – جاسىرىن زاڭدى­لىقتاردى, ۇدەرىستەردىڭ ديناميكاسى مەن تاقىرىپتىق بايلانىستاردى انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

جي ەنگىزۋ قورلاردى وڭدەۋ مەن دەرەكتەردى باسقارۋ ساپاسىن ارتتىرۋدىڭ ورتالىق رەسۋرسى رەتىندە قاراستىرىلادى. زياتكەرلىك جۇيەلەر عىلىمي-انىق­تامالىق اپپارات پەن ءىس جۇرگىزۋگە قاتىس­تى بىركەلكى ءارى قايتالاناتىن وپەرا­تسيالاردىڭ ەداۋىر بولىگىن ءوز موينىنا الادى. بۇل ارحيۆشىلەردىڭ جۇكتەمەسىن ازايتىپ, ولاردىڭ نازارىن جوعارى بىلىكتىلىكتى تالاپ ەتەتىن تالدامالىق, ساراپتامالىق جانە عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىنا اۋدارۋعا جول اشادى.

تسيفرلىق ورتادا ارحيۆشىلەردىڭ ءرولىن ارتتىرۋ جاڭا زاڭنامالىق باس­تامالارمەن بەكىتىلۋدە. جاساندى ينتەللەكت تۋرالى قابىلدانعان زاڭ جانە تسيفرلىق كودەكستىڭ ازىرلەنۋى ەلەك­تروندىق قۇجاتتارمەن تولىققاندى جۇمىس ىستەۋدىڭ, تانۋ, اۆتوماتتى جىكتەۋ, زياتكەرلىك ىزدەۋ, ارحيۆ دەرەكتەرىن قور­عاۋ مەن جىكتەۋ ىسىندە جي تەحنولوگيالارىن زاڭدى پايدالانۋدىڭ, سونداي-اق ارحيۆتەردى بىرىڭعاي مەملەكەتتىك تسيفرلىق ەكوجۇيەگە قوسۋدىڭ قۇقىقتىق نەگىزدەرىن قالىپتاستىرادى. مۇنىڭ ءبارى جيىنتىعىندا ارحيۆتەرگە تەك قور ساقتاۋشى ءرولىن ەمەس, مەملەكەتتىڭ تسيفرلىق جادى مەن تاريحي مۇراسىن كاسىبي باسقارۋشى مارتەبەسىن بەكىتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

تسيفرلىق ترانسفورماتسيا جەتىستىگى كادرلارعا دا بايلانىستى

عاسىرلار قويناۋىنان باستاۋ الاتىن ءارحيۆشى ماماندىعى ءوزىنىڭ ىرگەلى سۇرانىسقا يە بولۋ قاسيەتىن جوعالتپايدى. دەگەنمەن تسيفرلىق مەملەكەت داۋىرىندە ول تەرەڭ ترانسفورماتسيانى باستان كەشىرۋدە: ارحيۆ ءىسىنىڭ بولاشاعى مامانداردان ءداستۇرلى ارحيۆتىك ءبىلىم مەن تسيفرلىق وڭدەۋ داعدىلارىنىڭ, جاساندى ينتەللەكتىمەن جۇمىس ىستەۋ جانە دەرەكتەردى ستراتەگيالىق باسقارۋ يكەمدىلىكتەرىنىڭ سينەرگياسىن تالاپ ەتەدى.

بۇگىندە تسيفرلىق ساۋاتتىلىق پەن ترانسفورماتسيا يدەيالارى ابستراكتىلى سترا­تەگيا بولۋدان قالىپ, ءاربىر ءارحيۆشى ءۇشىن ناق­تى مىندەتتەرگە اينالىپ, مامان­نىڭ جاڭا كەلبەتىن قالىپتاستىرا باس­تادى.

دەمەك زاماناۋي ءارحيۆشى مەملەكەتتىڭ اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىگىنە تىكەلەي اسەر ەتە­تىن, قاجەتتى IT-قۇزىرەتتەردى مەڭگەر­گەن كاسىبي مامان بولۋعا ءتيىس. وسى اۋقىم­دى مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن IT-سەكتورمەن, جەتەكشى جوعارى وقۋ ورىندارىمەن جانە عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋت­تارى­مەن تىعىز ىنتىماقتاسا وتىرىپ, كادر­­لاردى جۇيەلى قايتا دايار­لاۋدى جانە مو­دۋلدىك ءبىلىم بەرۋ باعدار­لاما­لارىن ازىر­لەۋىمىز كەرەك. وسىلايشا, ارحيۆ­شىلەر مەملەكەت باسشىسى بەلگىلەگەن ستراتەگيالىق باعىتقا تولىق ساي كەلەتىن مەملەكەتتىك اقپاراتتىق اكتيۆتەردى باسقارۋ جونىندەگى جەتەكشى ماماندار رەتىندەگى ءرولىن بەكەمدەيدى.

ءبىلىم بەرۋ جوبالارى جانە كاسىبي ىنتىماقتاستىق

پرەزيدەنت ءارحيۆى «ارحيۆتىك سانا­نى» قالىپتاستىرۋعا, زەرتتەۋشىلىك داعدىلاردى دامىتۋعا جانە جاستاردى تاريحي دەرەككوزدەرمەن جۇمىس ىستەۋگە تارتۋعا ۇلكەن ءمان بەرىپ وتىر. بۇل باعىتتا «ArchiveSPACE» جوباسى بەلسەندى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. ورتا جانە جوعارى سىنىپ وقۋشىلارىنا ارنالعان بۇل جوبا جاس بۋىندى ارحيۆ قىزمەتىمەن ەگجەي-تەگجەيلى تانىستىرۋعا جانە تاريحي-قۇجاتتىق مۇرانى ساقتاۋدىڭ ومىرلىك ماڭىزدىلىعىن تۇسىنۋگە باعىتتالعان.

كاسىبي كادرلاردى دايارلاۋ جانە بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ ماسەلەلەرى بويىن­شا جوعارى وقۋ ورىندارىمەن ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ بەلسەندى قاتىسۋشىسى رەتىندە پرەزيدەنت ءارحيۆى ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-مەن بىرلەسىپ, ارحيۆ قىزمەتكەرلەرى ءبىلىم الۋشىلاردىڭ وندىرىستىك, ديپلومالدى, عىلىمي زەرتتەۋ پراكتيكالارىنىڭ بارلىق تۇرىنە, سونداي-اق ديپلومدىق جانە ماگيسترلىك جۇمىستارىنا جەتەك­شىلىك ەتەدى. تاعىلىمداما بارىسىندا بەيىندى ماماندىقتاردىڭ تۇلەكتەرى ارحيۆ ءىسى سالاسىنداعى پراكتيكالىق جۇمىس داعدىلارىن يگەرەدى.

بۇگىندە پرەزيدەنت ءارحيۆى رەسپۋب-ليكا­داعى ارحيۆ ءىسىنىڭ ادىسنامالىق جانە عى­لىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى بولۋعا ۇمتى­لۋدا. تاسىمالداۋشىلاردى ارحيۆتەۋ ءادىسناماسىنان باستاپ, عىلىمي تاسىلدەرگە نەگىزدەلگەن اقپاراتپەن جۇمىس ىستەۋ ءادىسناماسىنا دەيىنگى جاڭا يننوۆاتسيالىق شەشىمدەر, سونىڭ ىشىندە قولدانبالى جانە پەرسپەكتيۆالى زەرتتەۋ­لەر ەنگىزىلىپ جاتىر.

ەلىمىزدەگى ارحيۆ سالاسىنىڭ عىلىمي-ادىستەمەلىك ورتالىعى رەتىندەگى ارحيۆ ءرولىنىڭ نىعايۋىنىڭ دالەلى رەتىندە «قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ ءارحيۆىن قازىرگى زامان تاريحىنىڭ قۇجاتتارىمەن جيناقتاۋ: تاجىريبە, پروبلەمالار جانە پەرسپەكتيۆالار» اتتى ۇجىمدىق مونوگرافيانىڭ جارىق كورگەندىگىن ايتۋعا بولادى.

جاڭعىرۋ لوگيكاسى مەن كاسىبي قوعامداستىق كۇش-جىگەرىن بىرىكتىرۋ قاجەتتىلىگىنەن تۋىنداعان تاعى ءبىر باستاما – پرەزيدەنت ءارحيۆى قۇرعان ساراپشىلار كلۋبى. بۇل مامانداندىرىلعان الاڭ ارحيۆ ءىسىن دامىتۋدىڭ ەڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن اشىق تالقىلاۋعا جانە بىرلەسىپ شەشۋگە ارنالعان. كلۋبتىڭ مىندەتى تەك پىكىر ال­ماسۋمەن شەكتەلمەيدى, سونىمەن قا­تار مەتادەرەكتەرگە قاتىستى بىرىڭ­عاي تا­سىلدەردى تۇجىرىمداۋدان باستاپ, تسيفر­لىق ارحيۆتەردى رەتتەۋدىڭ قۇقىق­تىق تەتىكتەرىن ازىرلەۋگە دەيىنگى ناقتى, پراك­تيكاعا باعدارلانعان جانە بەيىمدەلگىش شەشىمدەردى جاساقتاۋدى كوزدەيدى. مۇن­داي باستاما تسيفرلىق جاڭعىرتۋ مىندەت­تەرىنە تولىق سايكەس كەلەدى جانە ترانس­فور­ماتسيا ۇدەرىستەرىنە بەلسەندى ارا­لاسۋعا دايىن كاسىبي قوعامداستىقتىڭ قالىپتاسۋىنا سەپتىگىن تيگىزەدى.

الەمدىك تاجىريبە جانە ارىپتەستىك كوكجيەگى

ارحيۆ تاراپىنان بىرقاتار ماڭىزدى حالىقارالىق باستامالار جۇزەگە اسىرىلۋدا. سونىڭ ءبىرى – جاس ارحيۆشىلەردىڭ جازعى مەكتەبى, مۇندا جاس ماماندار ءبىلى­مىن شىڭداپ, ءوزارا تاجىريبە الماسادى. بۇل جوبا 2017 جىلدان بەرى رەسەي مەم­لەكەتتىك گۋمانيتارلىق ۋنيۆەرسيتەتى جانە ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋني­ۆەرسيتەتىمەن بىرلەسىپ جۇمىس ىستەپ كەلەدى. بيىل مەكتەپتە قازاقستاننىڭ 14 وڭىرى­نەن جانە جاقىن شەتەلدەردەن 100-دەن استام مامان ءبىلىم السا, اشىلعان ساتتەن بەرگى سەگىز جىل ىشىندە 1 200 جاس ءارحيۆشى قاتىستى.

حالىقارالىق ءوزارا ءىس-قيمىل مەن جان-جاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ تاعى ءبىر فورماتى – پرەزيدەنت ءارحيۆى بازاسىندا ەكى جىلدا ءبىر رەت وتكىزىلەتىن ارحيۆشىلەر كونگرەسى. وتكەن جىلى ونىڭ جۇمىسىنا 20 ەلدەن كەلگەن جەتەكشى عالىمدار مەن ارحيۆ ءىسىنىڭ ماماندارى قاتىستى.

2026 جىلدىڭ جازىندا «Digital Archive EXPO» (DA-EXPO) III ارحيۆشىلەر كونگرەسىن وتكىزۋ جوسپارلانۋدا. بۇل فورمات ارنايى ارحيۆ قاجەتتىلىكتەرى ءۇشىن ازىرلەنگەن وزىق IT-شەشىمدەردى, سونىڭ ىشىندە جي ونىمدەرى مەن سەرۆيستەرىن پراك­تيكالىق تۇرعىدا كورسەتۋگە جانە سىناق­تان وتكىزۋگە بىرەگەي مۇمكىندىك بەرەدى. سەسسيالىق ءىس-شارالاردا قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان ارحيۆتىك ەكوجۇيەلەردى دامىتۋ ستراتەگيالارىنا, ارحيۆتەردە جاساندى ينتەللەكتىنى قولدانۋ ماسەلەلەرىنە, سالانىڭ قازىرگى سىن-قاتەرلەرى مەن بولا­شاعىنا ارنالعان وزەكتى ماسەلەلەر ورتاعا سالىنادى.

ءتۇيىن ورنىنا

الدىمىزدا تۇرعان تسيفرلىق ترانسفورماتسيا كەزەڭى – بۇكىل ارحيۆ سالاسى ءۇشىن كۇردەلى ءارى كوپقىرلى سىناق. اتالعان ماسەلەلەرگە كەشەندى جانە بايىپ­تى كوزقاراس قانا تاۋەكەلدەردى ازايتىپ, رەفورمالاردىڭ ورنىقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. سترا­تە­گيالىق مىندەتتەر مەن ماماندىقتىڭ جاڭا كەلبەتىن قالىپتاستىرۋ قاجەتتىلىگى اياسىندا ءاربىر ءارحيۆشى ەلىمىزدىڭ تسيفر­لىق جانە زياتكەرلىك بولاشاعىن قۇ­رۋعا ءوزىنىڭ باعا جەتپەس ۇلەسىن قوسۋدا. بۇل – ءبىزدىڭ وتكەن الدىنداعى ورتاق پارىزىمىز جانە جارقىن بولاشاقتىڭ بەرىك ىرگەتاسى.

ءاليا مۇستافينا,

قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى ءارحيۆىنىڭ ديرەكتورى, ۇلتتىق قۇرىلتاي مۇشەسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى