ەلدىك جولىنداعى ەرلىك: الاش ارمانىن جۇزەگە اسىرۋعا بەل شەشكەن بوزداقتار

ارينە, بۇل ۇيىم تۋرالى ورالدىق قالامگەر امانگەلدى ءشاحيننىڭ «سول ءبىر سۇرگىن» (2002), «قورعايمىن!» دەپ قازاقتى...» (2017), «قارا كىتاپ» (2022) اتتى ەڭبەكتەرى شىقتى. قازاقستاننىڭ كەڭەس وكىمەتىنەن ءبولىنىپ شىعىپ, ءوز الدىنا دەربەس مەملەكەت اتانعانىن تالاپ ەتكەن جاستار تۋرالى ورالدىق جازۋشى-جۋرناليست مۇنايدار بالمولدا 2017 جىلى «ون ءتورت» اتتى دەرەكتى رومان جازدى. تاريحشى عالىم جاڭابەك جاقسىعاليەۆتىڭ «ون توعىزىندا وققا بايلانعان» اتتى كولەمدى ماقالاسى باس گازەتتە جاريالاندى. وبلىستىق تەلەارنا جۋرناليستەرى تۇسىرگەن دەرەكتى فيلم, ونداعان ماقالا جارىق كورسە دە, وسىناۋ ۇيىمنىڭ ناسيحاتى جەرگىلىكتى دەڭگەيدەن ءارى بارمادى دەۋگە بولادى. بۇگىندە جالپاقتال اۋىلىندا ۇيىم مۇشەلەرىنە ارناپ ورناتىلعان تاقتا مەن عۇبايدوللا انەسوۆ اتىنداعى كوشە عانا بولماسا, ودان باسقا ەسكەرتكىش تە جوق. 2023 جىلى ورال قالاسىنداعى ياروسلاۆسكايا كوشەسىن عۇبايدوللا انەسوۆتىڭ اتىنا بەرۋ جونىندە ونوماستيكالىق كوميسسيا ۇسىنىس بەرگەن ەدى. الايدا موراتوريگە ءىلىنىپ, اياقسىز قالدى...

* * *

«قازاق حالقىن قورعاۋشىلار وداعى» ۇيىمىن قۇرعان, باسقارعان – عۇبايدوللا انەس ۇلى كوشەكوۆ (عۇباش انەسوۆ). «قازاقستان – تۇركيا, يران, اۋعانستان سياقتى ءوز الدىنا دەربەس مەملەكەت بولۋى كەرەك» دەگەن ويعا نىق بەكىگەن كەزدە عۇبايدوللانىڭ جاسى نەبارى 17 جاستا ەكەن. وزىمەن پىكىرلەس بىرنەشە جاستىڭ باسىن قوسىپ, اقىلداسادى. ورىمدەي جاستاردىڭ سول كەزدەگى ماقسات-مۇددەسى ولار تاراتقان مىنا ۇنپاراقتان دا انىق كورىنىپ تۇر:

«ارداقتى تۋىسقاندار! قازاقتار! جولداستار! قازاق حالقىن قورعاۋشى­لار ۇيىمى سىزگە وزدەرىڭىزگە بەلگىلى تومەندەگىنى ەسكەرتەمىز.

قازاق حالقى عاسىرلار بويى ءوز ەلى ءۇشىن, باس بوستاندىعى, مادەنيەتى, ءتىلى ءۇشىن ەزۋشى ۇستەم ۇلتتارمەن كۇرەسىپ كەلدى. ول شەگىنۋدى بىلمەيدى. ونى سىرىم, كەنەسارى, ناۋرىزباي, جانقوجا, يساتاي, ماحامبەت, امانگەلدى, بەكبولات سياقتى باتىرلار, قازاقتىڭ وتانىنا شىن بەرىلگەن ۇلدارى باستادى, باستايدى دا. ولار قازاقتىڭ ەلدىگىن قورعاۋ ءۇشىن جانىن بەرىپ وتىر جانە بەرەدى دە.

قازاق حالقىن باعىندىرىپ وتىرعان رەسەي پاتشاسى رەۆوليۋتسيا دۇمپۋىنە شىداماي قۇلادى. رەۆوليۋتسياعا قازاقتىڭ الدىڭعى قاتارلى ۇلدارى قاتىستى, قازاق دالاسىندا دا رەۆوليۋتسيا جەڭدى. ءسويتىپ, العان ۇكىمەتىمىز قازاق حالقىنىڭ قالىڭ بۇقاراسىنىڭ ماقساتىنان شىقپاي وتىر. قازاق حالقى قازىر قۇل ەسەبىندە, مادەنيەت, وقۋ, يسكۋسستۆو دەگەننەن ارتتا, ءتىلى ءستاليننىڭ ۇساق ۇلتتاردى ورىستاندىرۋ ساياساتىمەن ورىس تىلىنە اۋىپ بارادى. شىنى كيەر كيىم, ىشەر تاماق جوق. سونىمەن, قازاق حالقىنا, بۇقارانىڭ تىلەگىنە ساي قازاقتىڭ بۇقاراشىل-سوتسياليستىك تاۋەلدى مەملەكەتى كەرەك. ونى تەك قۇرالدى كۇشپەن الۋعا بولادى. كونستيتۋتسيادان ەشقانداي راقىم كۇتۋگە بولمايدى. حالىقتىڭ ۇلتتىق قوزعالىسىنان قورقىپ, ستالين باسقارعان ۇكىمەت حالىقتىڭ ينيتسياتيۆاسى مەن مۇددەسىن موبيليزاتسيامەن ۇركىتىپ, سوعىسپەن جويماقشى. گۋرەۆ, باتىس قازاقستان وبلىستارىندا حال وسىلاي. ال ءبىزدىڭ الدىمىزداعى ماسەلە – نە ەل بولۋ ءۇشىن كۇرەسۋ, نە قۇل بولۋ.

ۇلتتار تەڭدىگى جاساسىن!

قازاق حالقى جاساسىن!»

* * *

اۋەلى جالپاقتال اۋىلىندا باس قوس­قان جاستار مەكتەپ بىتىرگەن سوڭ ورال قالاسىنا ينستيتۋتقا تۇسۋگە ۋاعدا­لاسادى. 1940 جىلى 19 تامىزدا ورال قالا­سىنا كەلىپ, عۇبايدوللا انەسوۆ ورال پە­دا­گوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ فيزيكا-ماتەماتيكا فاكۋلتەتىنە, يمانعالي ناسىروۆ پەن سەيىتقالي باجەكەنوۆ تاريح فاكۋلتەتىنە تۇسەدى. كامال ماقۇلباەۆ ورال گيدروتەحنيكۋمىنىڭ ستۋدەنتى اتانادى.

وسى جەردە ايتا كەتەيىك, ورال مۇعالىمدەر ينستيتۋتى, رەسمي اتاۋى قازاقتىڭ ەكىنشى پەداگوگيكالىق ينستيتۋتى اتانعان ءبىلىم ورداسى شىنىمەن ۇلتشىل قازاق جاستارى جينالعان ەرەكشە ورتا بولاتىن. ينستيتۋت 1932 جىلى اشىلسا, 1934 جىلى-اق نكۆد تىڭشىلارى «ينس­تيتۋت ستۋدەنتتەرىنەن قۇرىلعان انتي­سوۆەتتىك كونتررەۆوليۋتسيالىق بايشىل-ۇلتشىل توپتى» اشكەرەلەپ ۇلگە­رىپتى. رەسمي قۇجاتتاردا «بالتان نارىم­باەۆ پەن حاسان جاپاقوۆ باسقارعان انتيكەڭەستىك بايشىل-ۇلتشىل توپتىڭ» قۇرامىندا كەيىن بەلگىلى اقىن ابدوللا جۇماعاليەۆ تە بولعانى, ۇيىم جەتەكشىلەرى سوتتالعان كەزدە ابدوللا وقۋدان شىعارىلىپ, كەيىن قاجىم جۇماليەۆتىڭ كومەگىمەن قىزىلورداعا, ودان ءارى الماتىعا جىلىستاپ كەتىپ امان قالعانى كەيىن انىقتالعان ەدى. ولارعا «سۇرپاقبايلار توبى» دەگەن اتاۋ قالاي تاڭىلعانى بەلگىسىز. كەي­بىر دەرەككە قاراعاندا بۇل جاستار ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ «سۇرپاقپايلار» («سۇرپاقپاي سۇعاناق») اتتى شىعارماسىن ساحنالاپ, ويىن قويعان.

ايتپاقشى, 1941 جىلدىڭ سوڭىندا «قازاق حالقىن قورعاۋشىلار وداعى» ۇيىمى اشكەرەلەنىپ, جاستار تۇتقىنعا تۇسكەن كەزدە «پەدينستيتۋتتا بولعان «سۇرپاقپايلار» ۇيىمىمەن قانداي دا ءبىر بايلانىس بار ما؟» دەگەن سۇراق تەرگەۋشىلەردى قاتتى قىزىقتىرعان. ۇيىم مۇشەلەرىنەن, تەرگەۋگە الىنعان جاستاردان «ينستيتۋت ىشىندە ستۋدەنتتەردەن قۇرالعان «سۇرپاقپايلار» ۇيىمى تۋرالى» تاپتىشتەپ سۇراعان.

* * *

عۇبايدوللا انەسوۆتىڭ تۋعان ءىنىسى نىعمەتوللا كوشەكوۆ وتباسىندا ءتورت ۇل, ءبىر قىز بولعانىن, عۇبايدوللا 1923 جىلى تۋعان, ءۇيدىڭ تۇڭعىشى ەكەنىن ايتاتىن:

«...اعام عۇبايدوللانى ۇستاۋعا كەل­گەندە مەن 12 جاستامىن, ءبارى ەسىمدە. ءۇيى­مىز ۇلكەن, ءتورت بولمەلى بولاتىن. اعايىن­دى ءتورت بالا اكە-شەشەمىزدەن بولەك, ءبىر بولمەدە جاتاتىنبىز. 1941 جىلدىڭ 22 جەلتوقسانى ەدى, تاڭعى ساعات 5-تە كەلدى. سىرتتا نەشە ادام بولعانىن بىلمەيمىن, ۇيگە ءۇش ادام كىردى. الپان دەگەن كەرەمەت ءيتىمىز بار ەدى, ونى ءولتىرىپ تاستاپتى. اۋەلى قارتتار ويانعان سەكىلدى, بىرەۋ «شام جاق» دەدى. ميليتسيانىڭ بىرەۋى ءسابيتوۆ دەگەن ەكەن, ونى كەيىن ءبىلدىم. الگىلەر قۇجاتتارىن كورسەتىپ, اعايدى ۇستاۋعا كەلگەنىن ايتتى. اعاي سەزىپ تۇرعان بولار, قارسىلىق بىلدىرگەن جوق, تەك كىسەن سالايىن دەگەندە سالعىزبادى. «اكە-شەشەمنىڭ كوزىنشە كىسەن سالعىزبايمىن», دەدى. كەلگەندەر اعايدى كيىندىرىپ, الىپ كەتتى, كەتەرىندە كىتاپتارىن قاراپ, اراسىنان ءبىراز قاعازدى الدى. تاڭ اتقاسىن «پالەنشە-تۇگەنشەلەر دە ۇستالىپتى» دەگەن حابار ەستىدىك. ءبىر-ەكى كۇننەن سوڭ قالاعا ات-شانامەن الىپ كەتەردە قالىڭ كيىم – تون سۇراتتى. اعامىزدى سودان قايتىپ كورگەن جوقپىز. كەيىنىرەك «مەن ءبىر جارىلعان جۇمىرتقامىن, اكە, انا, كەش!» دەگەن حاتى كەلدى...

ارينە, ءبىز ەلەڭدەپ, اعامىزدىڭ ءبىر حابارىن بىلمەككە تىرىسىپ جۇردىك قوي. 1943 جىلى ما ەكەن, اۋداننىڭ ميليتسيا بولىمىنە سادىبەكوۆ دەگەن باستىق بولىپ كەلدى. ءوزى بۇرىن اقتوبەدە ىستەگەن ەكەن. «اقتوبەدە انەسوۆ قۇباش دەگەن بولدى, كەيىن قايدا كەتكەنىن بىلمەيمىن» دەدى. باسقا ەش دەرەك ەستىگەن جوقپىز. تەك 1995-1996 جىلدارى امانگەلدى ءشاحيننىڭ ماقالالارىنان كەيىن عانا «قازاق حالقىن قورعاۋشىلار وداعى» تۋرالى اقيقاتتى بىلدىك.

عۇبايدوللا اعام وتە ۇقىپتى ەدى, كىتاپ-قاعازدارىن مۇقيات رەتتەپ قوياتىن, بىزدەن دە سونى تالاپ ەتەتىن. وتە ءبىلىمدى ەدى. 1-7 سىنىپتاردى قازاق تىلىندە وقىپتى. 8-سىنىپتى ورىسشا وقىعان. 9 بەن 10-سىنىپتى ءبىر جىلدا ءبىتىرىپتى. اعاي سول كەزدىڭ وزىندە لەنيندى تولىق وقىعان, «لەنيننىڭ ءوزى 45-تومىنىڭ 356-357 بەتتەرىندە ء«اربىر ۇلت بولەك ەل بولىپ شىعۋعا قۇقىلى» دەپ ايتقان» دەپ, تەرگەۋشىلەرگە دەس بەرمەپتى عوي...

1941 جىلى اعام ۇستالدى, 1942 جىلى «حالىق جاۋىنىڭ اتا-اناسى» دەپ اكەمدى دە ۇستاپ الىپ كەتتى. اكەمە ەكى جىل جەر اۋدارۋعا ۇكىم كەسىپتى. ورال قالاسىنىڭ شەت جاعىندا, شاعىن جەرتولەدە تۇردى, ۇستالىعىمەن اينالىستى. قولى شەبەر بولعاسىن, بىرەۋگە ماستەمىر, بىرەۋگە شوقاياق جاساپ, كۇنىن كورگەن. جاعدايى جامان بولعان جوق. مەن 1943 جىلى اۋىلدان اكەمە كەلىپ كەتتىم. مەرزىمى وتكەن سوڭ اۋىلعا قايتتى, بىراق جالپاقتالدا كوپ تۇرماي, تالدىاپانعا كوشتىك. ول جەردە ەكى-ءۇش جىل بولىپ, قازىرگى قونىسىمىز – جاڭاقالانىڭ پياتيمارىنا تۇراقتادىق...

مەنى كومسومولعا العان جوق. 1944 جىلى قابي اعامدى سوعىسقا شىعارىپ سالعان سوڭ مەن دە مەكتەپتى تاستاپ كەتتىم. 1951 جىلى جالامەن بەس جىلعا سوتتالدىم. وعان مەنىڭ ومىربايانىمداعى «حالىق جاۋىنىڭ ءىنىسى» دەگەن انىقتاۋىش تا اسەر ەتكەن سياقتى. 1953 جىلى 3 ناۋرىزدا امنيستياعا ءىلىنىپ, اۋىلعا امان كەلدىم ايتەۋىر...»

بۇل ەستەلىكتىڭ اۆتورى نىعمەتوللا كوشەكوۆ اعامىز بۇگىندە ومىردە جوق, 2012 جىلى كەزدەسىپ, وسى اڭگىمەنى ءوز اۋزىنان جازىپ العان ەدىك.

* * *

«اعام سۇندەتقالي قاراجانوۆ – ءبىزدىڭ ءۇيدىڭ تۇڭعىشى ەدى. ول 1922 جىلى دۇنيەگە كەلگەن. اكەمىز 1937 جىلى قايتىس بولدى دا, بەس بالا جەتىم قالدىق. سۇندەتقالي اعام اكە ورنىنا اكە ەدى. مەكتەپتە جاقسى وقىدى. 10-سىنىپ بىتىرگەننەن كەيىن بۋحگالتەر بولىپ قىزمەت جاسادى. ءبىز ونىڭ جالپاقتالدىق ۇيىمعا مۇشە بولعانىن بىلمەدىك. 1941 جىلى جەلتوقساندا اعامدى الىپ كەتتى. مەن التى جاستامىن, ەشتەڭە ەسىمدە جوق. ولاردى اقتوبە فەرروقورىتۋ زاۋىتىنا جۇمىسقا سالىپتى. 1947 جىلى تۇرمەدەن بوساسىمەن ءبىزدى, باۋىرلارىن قولىنا الدى. ارتىنشا ەكى جىلعا قارقارالىعا جەر اۋداردى. سول جاقتا ءجۇرىپ ۇيلەندى, ەكى بالاسى دۇنيەگە كەلدى. ول ايماق سەمەي پوليگونىنا جاقىن عوي. سودان با, بالالارى كەمتار بولدى. ومىردەن تالاي قيىندىق كورگەن اعام 50 جاسىندا قايتىس بولدى. ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن بىزگە قامقور بولىپ ءوتتى».

بۇل ۇيىم مۇشەسى رەتىندە 5 جىلعا سوتتالعان سۇندەتقالي قاراجانوۆتىڭ ءىنىسى كەنجەعالي قاراجانوۆتىڭ اڭگىمەسى.

* * *

«مەنىڭ اكەم ساتقالي مولداعاليەۆ «قازاق حالقىن قورعاۋشىلار وداعىنىڭ» بەلسەندى مۇشەلەرىنىڭ ءبىرى بولعان, سول ءۇشىن ون جىلعا سوتتالعان. ەلگە, ورال وبلىسىنىڭ فۋرمانوۆ اۋدانىنا كەلگەن سوڭ ءومىر بويى ەلەكترمەن دانەكەرلەۋشى بولىپ قىزمەت ەتتى.

اكەم جاستايىنان وتە ءبىلىمدى بولىپتى. ۇستالعاندا, مەكتەپتى جاڭا بىتىرگەن جاس جىگىت قوي. ورىسشا-قازاقشاعا جۇي­رىك ءارى جازۋى ادەمى بولعاندىقتان, ۇيىم­نىڭ ۇنپاراقتارىن, ستالين مەن كالي­نينگە تالاپ حاتتاردى دا نەگىزىنەن اكەم جازىپتى. ء«وزىمىزدىڭ شاعىن باسپاحانامىز بولدى, ونى اۋىل سىرتىنداعى زيراتتىڭ قورشاۋ ورنىنا جاسىراتىن ەدىك» دەيتىن. «ەلىمىز تاۋەلسىز بولسىن», «قازاق حالقى جاساسىن!» دەگەن ۇراندار كوتەرگەن. ايتۋىنشا, ءوز اراسىنان بىرەۋ ساتقىن بولىپ شىعىپ, بۇلاردى ۇستاپ بەرگەن.

اكەم ۇيىم مۇشەلەرىنىڭ ىشىندە ەڭ الدىمەن – 1941 جىلدىڭ 14 جەلتوقسانى كۇنى قاماۋعا الىنىپتى. جىل جارىمداي تەرگەۋدە, ورالدا «قىرىقتۇربادا» جاتقان. 1943 جىلدىڭ 13 قاڭتارىندا 10 جىلعا سوتتالعان. اۋەلى اقتوبەدەگى فەرروسپلاۆ زاۋىتىن سالۋعا قاتىسىپتى. ودان كەيىن چەليابىگە جىبەرگەن. نەگىزگى مەرزىمىن سول جەردە وتەگەن. 1951 جىلى 21 شىلدەدە قاماۋدان بوساتىلىپ, نوۆوسىبىرگە جەر اۋدارىلعان. «ول جاقتا مال باقتىم, ەكى جىلداي شارتتى تۇردە ءجۇردىم, سول كەزدە ەلمەن حات-حابار الماسۋعا رۇقسات بەرىلدى», دەيتىن.

ول ون جاسىندا اكەسىنەن جەتىم قالعان. ءۇش ءىنىسى, ەكى قارىنداسى بولدى. مەنىڭ شەشەممەن – ءوزىنىڭ ءبىر مەكتەپتە وقىعان, ءبىر كوشەدە تۇرعان قۇربىسى نۇرسۇلۋ ماعجانوۆامەن دە سول ەلۋىنشى جىلدارى حات جازىسا باستاعان. انام اۋىلدا شىنجىرتاباندى «دت» تراكتورىن ايداعان, ەڭبەكتە وزات اتانىپ, ماسكەۋگە دەلەگات بولىپ بارعان وجەت قىز ەكەن. پاپامدى نوۆوسىبىرگە ءوزى ىزدەپ بارىپتى. كەيىن ەلگە كەلگەن سوڭ تويىن جاساعان.

پاپام وتە تۇيىق كىسى ەدى. ايداۋدان كەلگەن كەزدە اياقتارى دومبىعىپ ءىسىپ, ىرىڭدەپ كەتىپتى. بىرنەشە باشپايى جوق ەدى. تۇرمەدەگى ءومىرى تۋرالى سۇراي باستاسام: «اي, قىزىم, ونىڭ ايتاتىن ەشتەڭەسى جوق», دەيتىن.

اكەم بىزگە ايتپاعانىمەن, ءتيىستى ورىندارعا مەزگىلىمەن بارىپ, تىركەلىپ-تەكسەرىلىپ وتىرعان سياقتى. سوڭعى جىلدارى قايتا قۇرۋ, دەموكراتيا لەبى باستالعاندا وڭاشا شۇقىلانىپ, بىرنارسە جازىپ وتىراتىن. سوندا ول جان-جاققا, جوعارىعا ءوزىن اقتاۋ جونىندە حات جازىپ جۇرەدى ەكەن. كولبينگە دە جازىپتى. مەن تۇسىنبەيتىنمىن: «سوتتالىپ كەلدى, قازىر ۇيدە عوي, ەندى حات جازىپ نە كەرەك؟» دەيتىنمىن. سويتسەم, ءوزىنىڭ اقتالعا­نى ­تۋرالى قاعاز كەلگەندەگى قۋانىشىن كوردىم, تۇرمەدەن قازىر شىققانداي قۋاندى-اۋ! سوندا وسى كەزگە دەيىن ىشىندە ءبىر تۇيتكىل جۇرەدى ەكەن عوي. «ادام قا­تارىنا قوسىلدىم-اۋ!» دەدى.

ول كەيىنگى جىلدارى وسكەمەندە تۇراتىن جولداسى سەيىتقالي باجەكە­نوۆپەن ءجيى حابارلاستى. ول كىسى ورالعا كەلگەندە, تۋعان باۋىرىن كۇتكەندەي قۋانىپ, ءبىر كۇن قوناق ەتتى.

مەنىڭ اكەم ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك العانىن دا كورىپ كەتتى عوي. «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءوز الدىنا ەل بولدى, تاۋەلسىزدىگىن جاريالادى» دەگەندە: ء«بىزدىڭ سوناۋ 1941 جىلى ايتقانىمىز, ارمانداعانىمىز راسىندا دا ورىندالدى عوي!» دەدى».

بۇل – ساتقالي مولداعاليەۆتىڭ قىزى, ارداگەر دارىگەر نۇرجيان ساتقا­ليقىزىنىڭ ەستەلىگى.

* * *

الاش بالاسىنىڭ بۇكىل زيالىسىن, ءسۇت بەتىندەگى قايماعىن قالقىپ الىپ, «حالىق جاۋى» دەگەن جالامەن قىرىپ تاستاعان 1937–1938 جىلعى قاندى قاساپتىڭ ۇرەيى باسىلماي جاتىپ قازاق حالقىن قورعاۋ ءۇشىن قايتا باس كوتەرگەن 14 ۇلاننىڭ ەرلىگىن قالاي ماداقتاسا دا ارتىق ەمەس.

ارينە, ولار كەزىندە اياۋسىز جازالاندى. عۇبايدوللا انەسوۆ كسرو نكۆد-سى جانىنداعى ايرىقشا كەڭەستىڭ شەشىمى بويىنشا اتۋ جازاسىنا كەسىلدى. سەيىتقالي باجەكەنوۆ, ساتقالي مولداعاليەۆ جانە عۇمار تۇرىموۆ – 10 جىلعا, سايفوللا شوراباەۆ, مۇحامبەتجان ءنۇرالين, يعالي مۇحامبەتقاليەۆ – 8 جىلعا, ءماززاپ اليەۆ, ءمانناپ احمەتوۆ, قامال ماقۇلباەۆ, سۇندەتقالي قاراجانوۆ, وتەگەن امانوۆ, قايىرعالي ساپارالين, يمانعالي ناسىروۆ 5 جىلعا سوتتالدى. بۇلاردىڭ ىشىندە قايىرعالي ساپارالين تەرگەۋ كەزىندە-اق قازا تاپقان. ءمانناپ پەن ءماززاپ ايداۋدا ءجۇرىپ 1945 جىلى اقتوبە قالاسىندا قايتىس بولعان. ال عۇمار, سايفوللا, مۇحامبەتجان, يعالي, قامال, يمانعاليدىڭ كەيىنگى تاعدىرى بەلگىسىز. قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن كورىپ, وزدەرىنىڭ اقتالعانىنا كۋا بولىپ كەتكەن سەيىتقالي باجەكەنوۆ پەن وتەگەن امانوۆتىڭ دا تاعدىرى ايانىشتى: قۋعىن-سۇرگىن سالدارىنان تۋعان جەرگە ورالا الماعان ولاردىڭ ءبىرى وسكەمەن جەرىندە, ءبىرى قاراعاندىدا قايتىس بولدى.

P.S. وسىدان 84 جىل بۇرىن, جەلتوقساننىڭ ايازدى كۇندەرىنىڭ بىرىندە «قازاق حالقىن قورعاۋشىلار وداعىنىڭ» مۇشەلەرى – ورىمدەي 14 جاس ۇلان تۇتقىندالىپ, قاماۋعا الىنعان ەكەن. ولاردىڭ وزدەرى قامالسا دا, ارمان-مۇراتى ولمەدى, ءدال 50 جىلدان كەيىن ازاتتىقتىڭ اق تاڭى اتتى. ەندى, مىنە, تاۋەلسىز ەل سول ءبىر بوزداقتارىن جوقتاپ, باس گازەتتىڭ بەتىندە ەسكە الىپ جاتىر. ءىلياس اقىننىڭ: ء«وز ۇلىن, ءوز ەرلەرىن ەسكەرمەسە, ەل تەگى قايدان السىن كەمەڭگەردى!» دەگەنى وسى عوي.

باتىس قازاقستان وبلىسى