«قارىزسىز قوعام» جوباسىنىڭ شاپاعاتى

وسى تۇرعىدا «Amanat» پار­تيا­­سى­نىڭ باستاماسىمەن قول­عا الىن­عان «قارىزسىز قوعام» جو­با­­سىنىڭ ىسكە قو­سىل­عانىنا ءۇش جىلعا جۋىق­تا­دى. باستاپقىدا, 2023 جىلى قاناتقاق­تى رەجىمدە بىرنەشە وڭىردە عانا باستال­عان جوبا قىسقا مەرزىم ىشىن­دە ءوزىنىڭ وزەكتىلىگىن دالەلدەدى, الەۋ­مەت­تىك جوبادان ۇلكەن ۇلتتىق باع­دار­لاماعا اينالدى. بىرەگەي جوبا­نىڭ باستى ماقساتى – حالىقتى قارجى­لىق ساۋات­تى­لىققا وقىتۋ ارقىلى قارىز قۇرساۋىنان شىعۋ­دىڭ جول­دارىن كورسەتۋ, ازامات-تاردىڭ نەسيە جۇكتەمەسىن ازايتۋ.

مەملەكەت باسشىسى 2023 جىلعى 1 قىر­كۇيەكتەگى «ادىلەتتى قازاق­ستان­نىڭ ەكو­نو­ميكالىق باعدا­رى» اتتى حالىق­قا جول­داۋىندا «قارىز­سىز قوعام» جوبا­سىنا ارنايى توق­تالىپ, «جوبانىڭ ار­قا­سىندا ەلىمىزدىڭ 8 ايماعىندا ­20 مىڭ­نان استام ادام قارجى­لىق ساۋاتىن ارتتىردى. ولار­دىڭ كوپشىلىگى – 10 جانە ودان دا كوپ نەسيە العان ادامدار. بۇل جوبا از ۋاقىت­تا ءوزى­نىڭ تيىمدىلىگىن كورسەتتى. ۇكىمەت­كە «Amanat» پارتياسىمەن بىرلەسىپ, ونىڭ اۋقىمىن كەڭەيتۋدى تاپسىرامىن», دەگەن بولاتىن.

جاقىندا وتكەن «قارىزسىز قوعام» جوباسىن جۇزەگە اسىرۋ با­رىسىن قورى­تىندىلاۋعا ار­نالعان جيىندا ءماجىلىس سپيكەرى, «Amanat» پارتياسىنىڭ توراعا­سى ەرلان قوشانوۆ: «قارىزسىز قوعام» جوباسى قالىپتى دامۋ جولىنان ءوتتى. شاعىن عانا پار­تيالىق باستامادان اۋقىمدى مەم­­لەكەتتىك باعدارلاماعا اينال­دى. پرەزيدەنتتىڭ, حالىقتىڭ قول­داۋىنا يە بولدى. بۇل جوبا – ءتۇرلى جاع­دايعا تاپ بولعان ادامدار­عا كورسەتىلگەن ناقتى كومەك. ويت­كەنى شەشىمىن تاپقان ءار ماسەلەنىڭ ­ارتىندا مىڭداعان ادامنىڭ تاع­دى­رى تۇر. ەڭ باستىسى, ازامات­تار­دىڭ ءۇمىتى ويانىپ, سەنىمى نىعا­يىپ كەلەدى. جوبا مۇقتاج جان­دارعا كەشەندى كومەك كورسەتۋدىڭ ءبىر­تۇتاس جۇيەسىن قۇرۋعا مۇمكىندىك بەر­دى», دەپ اتاپ ءوتتى.

بۇگىندە «قارىزسىز قوعام» جوباسى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلىپ, قارجىلىق قيىندىققا تاپ بول­عان ازاماتتارعا كەشەندى قولداۋ كورسەتەتىن ماسشتابتى ەكوجۇيەگە اينالدى. بيىلعى ماڭىزدى وقيعا – 18 ناۋرىزدا قارجىلىق موني­تورينگ جونىندەگى مەموراندۋم­عا ­قول قويىلدى. بۇل مامىلە ازا­مات­تار­­دى زاڭسىز ميكروقارجى ۇيىمدارى, قار­جىلىق پيراميدالار مەن قۇمار ويىن­داردان قورعاۋعا باعىتتالعان جاڭا قۇرال­داردى ىسكە قوستى. مەملەكەتتىك ورگاندار, قارجى سەكتورى, ازامات­تىق قوعام اراسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىلدى كۇشەيتتى.

«Amanat» پارتياسى اتىنان جوبانى جۇزەگە اسىرىپ جات­قان «وڭىرلەردىڭ ەكونوميكاسىن تۇراقتى دامىتۋ» قوعام­دىق قورىنىڭ ديرەكتورى ولجاس ورداباەۆ ۇسىنعان دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, بىلتىر 780 مىڭنان استام, بيىل 862 084 ادامنىڭ قارى­زىنا قاتىستى جۇمىستار جۇر­گىزىلدى. جۇمىستار ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىندەگى, ونىڭ ىشىندە الماتى, استانا, شىمكەنت قالا­لارىنداعى قارىز مەرزىمى 90 كۇن­نەن اسقان D, E ساناتىنداعى ازاماتتاردى قامتىدى. الەۋمەت­تىك-دەموگرافيالىق مالىمەتتەر بو­يىنشا, قارىزدار ايەلدەر – 517 689 (60,05%), ەرلەر – 344 395 ادام (39,95%). جاس توپتارى: 18–35 جاستا – 40,8%, 36–49 – 35,9%, 50–63 – 19,4%, 64+ – 3,9%. اۋىل­دىق تۇرعىندار – 53%, قالالىق – 47%. جۇمىس ىستەيتىندەر مەن كاسىپكەرلەر – 59,5%. الەۋمەتتىك وسال توپ – 24%, جۇمىسسىزدار – 12%, زەينەتكەرلەر – 4,46%.

بارلىق قارىزدى رەتتەۋگە قا­تىس­تى جۇيەلى جۇمىستار جۇر­گى­زىل­دى. 422 421 ازاماتتىڭ قارىزى قاي­­تا قۇرىلىمدال­دى, 258 625 ­ازا­ماتتىڭ شوتتارى مەن م ۇلىك­تەرى بۇعاتتان الىندى, 145 347 ازا­مات­قا جۇمىسقا ورنالاسۋ, كوللەكتورلارمەن جۇمىس, مەملەكەتتىك ورگاندارعا جۇگىنۋگە كومەك كورسە­تىلدى. الاياقتىق جونىندە 892 ارىز تىركەلدى, ونىڭ 15-ءى سوتقا جىبەرىل­دى. سوتسىز بانكروتتىق راسىمىنەن ­34 483 ادام, سوت ارقىلى بانكروت­تىق راسىمىنەن 345 ادام ءوتتى. ­862 ادامنىڭ تولەم قابىلەتى قالپىنا كەلتىرىلدى. جالپى, 85% وتىنىشتەر بانكروتتىق ءراسى­مىنسىز شەشىلدى.

جوبانىڭ قولجەتىمدىلىگىن ارت­تىرۋ ماق­ساتىندا اۋىلدىق ايماق­تاردا ءموبيلدى توپتار جۇ­مىس ىستەي باستادى. تسيفر­لىق ينفراقۇرىلىم qogamfin.kz پلات­فورماسى 350 000 ادامعا ارنال­عان, 84 بەينەساباق بار. كۇندەلىكتى ­AI-بوتتار WhatsApp پەن Telegram ارقىلى قىزمەت كور­سەتەدى, Call-تسەنتر 500 مىڭ وتى­نىشكە دەيىن وڭ­دەي الادى, مۇن­دا 180 قىزمەت­كەر, ­ونىڭ ىشىن­دە 130 وڭىرلىك ۇيلەس­تىرۋشى, ­50 زاڭگەر جۇمىس ىستەيدى. مەملە­كەت­­تىك باعدارلامالار جونىندە ­ 3825 ­ادام كەڭەس الدى. پلاتفور­مالىق ەكو­نوميكا قىزمەتكەرلەرى 95 294 ادامعا قۇقىق­تىق كومەك كورسەتتى.

جوبا جەتەكشىلەرىنىڭ اي­تۋىن­­شا, قاتىسۋشىلاردىڭ با­سىم بولىگى – كوپ­بالالى انالار, اۋىل تۇرعىندارى, جۇ­مىس­­سىز جاستار. ولاردىڭ كوپ­شى­لىگى نەسيە كەلىسىمشارتىنا قول قوي­عاندا قارجىلىق تەرميندەردى تۇسىنبەيتىن, شارتتارىن وقى­ماي­تىن دەڭگەيدە بولعان. جوبا­­­نىڭ ناتيجەلەرىن بارلاۋ با­­رىسىندا ءبىز ەكونوميس­تەر مەن الەۋمەتتانۋشىلار­دىڭ ءتۇر­لى دەرەككوزدەردەگى پىكىرلە­رىنە ۇڭىلدىك. بىلىكتى ماماندار ماسە­لەنىڭ ءتۇپ-توركىنى تەك قارجى­لىق ساۋاتسىزدىقتا ەمەس ەكەنىن العا تارتادى. ەكونو­ميست-ساراپ­شى­لاردىڭ پىكىرىنشە, حالىقتىڭ نەسيەگە باتۋىنىڭ باستى فاكتورى – ناقتى تابىستىڭ ينفلياتسياعا ىلەسە الماۋى.

– ءبىز «تۇتىنۋشىلىق نەسيە» دەگەندە, كوبىنە جاڭا iPhone نەمەسە قىمبات كولىك العاندار­دى ەلەستەتەمىز. بىراق «قارىز­سىز قوعام» جوباسىنىڭ اياسىندا جينالعان دەرەكتەر باسقا شىن­دىقتى كورسەتتى. ايتالىق, اۋىل-اۋداندارداعى, شاعىن قالالار­داعى ادامدار نەسيەنى كومىر الۋ­عا, بالالارىن مەكتەپكە كيىن­دىرۋگە, ءتىپتى ازىق-ت ۇلىككە دە الا بەرەدى. وسى ورايدا ادامدارعا قارجىلىق ساۋات­تى­لىقتى ۇيرەتۋ وتە ماڭىزدى, بىراق ەگەر كىرىس شىعىستى جاپپاسا, ەڭ ساۋاتتى ەكونوميستىڭ ءوزى قارىزعا باتۋعا ءماجبۇر بولادى, – دەيدى قارجى ساراپشىسى راسۋل رىسمامبەتوۆ.

الەۋمەتتانۋشىلار ماسەلە­نىڭ مەن­تالدى جاعىنا باسا نازار اۋدارادى. ­ماسە­لەن, قازاق قوعا­مىنداعى توي مادەنيەتى نەسيە جۇكتەمەسىنە ايتارلىق­تاي اسەر ەتىپ وتىر. «كوپتەگەن ادام ەل­دەن قالمايمىن دەپ, قالتاسى كوتەرمەسە دە نەسيەگە توي جاسايدى. جوبا اياسىن­داعى ترەنينگتەردە پسيحولوگيالىق بلوكتار دا بار. ادامدارعا ءوز مۇمكىندىگىنە قاراي ءومىر ءسۇرۋدى ۇيرەتۋ ەكونوميكا­لىق دارىس­تەن دە ماڭىزدىراق بولىپ تۇر», دەيدى جوبا مەنتورلارى.

«قارىزسىز قوعامنىڭ» ەڭ ۇل­كەن جە­تىس­تىگى تەك وقىتۋ ەمەس, زاڭ شىعارۋشى ورگان­دارعا ىقپال ەتۋى بولدى. جوبا بارىسىندا جينال­عان شاعىمدار مەن ناقتى كەيس­تەر نەگىزىندە 2024 جىلى «كرەديتتەۋ كەزىندە تاۋەكەلدەردى ازايتۋ جانە قارىز الۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. زاڭنىڭ بىرقاتار ارتىقشىلىق­تى تۇسى بار. ايتالىق, ەگەر ازامات نەسيەسىن 90 كۇن بويى تولەي الماسا, بانكتەر مەن ميكروقارجى ۇيىمدارى وعان پايىزدار مەن تۇ­راقسىزدىق ايىبىن ەسەپتەۋدى توق­تاتۋعا مىندەتتەلەدى. بۇل – بورىش­كەر قارىزىنىڭ گەومەتريا­لىق پروگرەسپەن ءوسىپ كەتۋىن توقتاتا­­تىن تەتىك. سونىمەن قاتار ازامات­تار­دىڭ قارى­زىن كوللەكتور­لىق اگەنتتىكتەرگە ساتۋعا ەكى جىل­عا دە­يىن موراتوري ەنگىزىلدى, كەيىن­نەن ەرەجەلەر قاتاڭداتىلدى. بۇل بورىشكەرلەردى پسيحولوگيا­­لىق قىسىم­نان قورعاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونداي-اق الاياقتار­دىڭ بوتەن ادامنىڭ اتىنا نەسيە راسىم­دەۋىن توقتاتۋ ماقساتىندا ەندى ونلاين نەسيە الۋ كەزىندە بيو­مەتريالىق سايكەستەندىرۋ مىندەتتەلەدى.

«قارىزسىز قوعام» جوباسى جۇمىس بارىسىندا تاعى ءبىر قا­ۋىپ­تى دەرتتىڭ بەتىن اشتى. نەسيە­گە بەلشەسىنەن باتقان جاس­تاردىڭ ەداۋىر بولىگى, سونداي-اق اقىل توق­­تاتقان ەگدە ادامدار­دىڭ ءوزى قا­راجاتتى تۇتىنۋعا ەمەس, بۋك­مە­كەرلىك كەڭسەلەر, ونلاين-كازينولار سىندى قۇمار ويىندار­عا جۇمساعان. ساراپشىلار­دىڭ دەرەگىنشە, لۋدومانيا مەن نەسيە­­لىك تاۋەلدىلىك ەگىز ۇعىمعا اينالعان. وڭاي ولجاعا كەنەلۋ ۇمى­تىمەن نەسيە العاندار ۇتىلعان سوڭ, ونى جابامىن دەپ تاعى نەسيە الادى. جوبا اياسىندا زاڭگەر­لەر وسىن­داي ازاماتتارمەن, ولار­دىڭ وتباسىلارىمەن كۇردەلى جۇمىس­تار جۇرگىزدى. ناتيجەسىندە, لۋدو­مانيامەن كۇرەس زاڭناماسى دا قاتاڭ­­داتىلدى. سونداي-اق قار­­جىلىق كيبەر-الاياقتىق قۇرباندارىنا قۇقىقتىق كومەك كورسەتىلدى. ­جوبا زاڭگەرلەرى 100 مىڭ­نان استام ازاماتقا تەگىن كە­ڭەس بەرىپ, ­ولار­دىڭ ءبىرازىنىڭ شوتتارىن بۇعاتتان شىعارۋعا, تولەم كەستەسىن ىڭعايلى مەرزىمگە اۋىستىرۋعا كومەكتەستى.

جوبانىڭ كەلەسى ءبىر كەزەڭى – قارجى­لىق مادەنيەتتى ينستيتۋتتاندىرۋ. قازىر­دە «قارىزسىز قو­عام» وقۋلىقتارى ازىر­لەنىپ, مەكتەپتەر مەن جوعارى وقۋ ورىن­دارىنىڭ باعدارلاماسىنا ەنگىزى­لە باستادى. بۇل – ستراتەگيالىق قا­دام. ء«بىز قازىرگى ەرەسەك بۋىن­­نىڭ قارىزىن رەتتەۋمەن اينالى­سىپ جاتىرمىز. بولاشاقتا مۇن­داي كەلەڭسىزدىك قايتالانباسىن دەسەك, بۇگىنگى مەكتەپ وقۋشىسى اقشا­نىڭ قۇنىن, جيناق پەن ين­ۆەس­تيتسيا­نىڭ ماڭى­زىن ءبىلىپ ءوسۋى كەرەك», ­دەيدى جوبا ۇيلەستىرۋشىلەرى.

سونىمەن قاتار Enbek.kz پورتالى ارقىلى كۋرستى بىتىرگەن جۇ­مىسسىز ازا­ماتتارعا بوس جۇ­مىس ورىندارى ۇسىنى­لادى نەمە­سە شاعىن كاسىپ اشۋعا 2,5% جەڭىل­دە­تىلگەن نەسيە, گرانتتار بەرىلەدى.

– جوبانىڭ جاقىن جوسپارلارى نەگىزىنەن ونىڭ اۋقىمىن كەڭەيتۋگە, قولجەتىمدىلىگىن ارت­تىرۋعا باعىتتالعان. ءبىز كەلەر جىلى تسيفرلىق پلاتفورما­لار­دى جەتىلدىرۋ ارقىلى 350 مىڭ ازا­ماتقا قارجىلىق, قۇقىقتىق ءبىلىم بەرۋ, اۋىل­دىق جەرلەردە ءموبيلدى توپتاردى ىسكە قوسۋ ارقىلى قولجەتىمدىلىكتى ارت­تى­رۋ, ازاماتتاردى زاڭسىز ميك­رو­كرە­ديت ۇيىمدارىنان, قارجى­لىق پيراميدا­لاردان, الاياقتىق ارە­­كەت­تەردەن قور­عاۋ, جوعارى وقۋ ورىن­دارىنىڭ قۇقىق­تىق كلي­ني­كالارىن تارتۋ ارقىلى ازا­­مات­تار­عا بانكروتتىق پەن قۇقىق­­­تىق ماسەلەلەر جونىندە قول­داۋ كورسەتۋ, اقپاراتتىق ناۋ­قاندار مەن ترەنينگتەر وتكىزۋ ارقى­لى قارجىلىق ساۋاتتى ارتتىرۋ جۇ­مىس­تارىن جالعاستىرۋدى جوس­پارلاپ وتىرمىز, – دەپ تۇيىن­دەدى «وڭىرلەردىڭ ەكونوميكاسىن تۇ­راقتى دامىتۋ» قوعامدىق قورى­نىڭ ديرەكتورى و.ورداباەۆ.

«قارىزسىز قوعام» – ەلىمىز تا­ريحىن­داعى ەڭ اۋقىمدى ءارى ناقتى ناتيجەگە باعىتتالعان الەۋمەتتىك جوبالاردىڭ ءبىرى. ول بۇگىندە بيلىك پەن قوعام اراسىنداعى اشىق ­ديالوگ الاڭىنا اينالدى. سونىڭ ارقاسىندا حالىقتىڭ قارجى­لىق ساۋا­تى ارتتى. بانكتەر مەن ميك­رو­قارجى ۇيىم­دارىنىڭ قاتال ساياساتىنا زاڭ جۇ­زىندە توسقاۋىل قويىلدى. قوعامداعى «قارىز الۋ – قالىپتى جاعداي» دەگەن تۇسىنىك «قارىز – جاۋاپكەرشىلىك» دەگەن كوزقاراسقا ­اۋىسا باستادى.

دەگەنمەن بۇل جوبا بارلىق ماسە­لەنى ءبىر ساتتە شەشە سالا­تىن سيقىرلى تاياق­شا ەمەس. ساراپ­شى­لاردىڭ سوزىمەن تۇيىن­دەسەك, «قا­رىزسىز قوعام» جوباسى حا­لىق­قا قارجىلىق ساۋاتتىلىقتى ۇيرەت­­تى, قۇقىقتىق قورعالۋ تەتىك­تە­رىن بەكەم­دەدى. ەندىگى كەزەكتە قا­لىپتى جۇمىس ىستەۋ, تابىستى ارت­تىرۋ – ءار ازاماتتىڭ جەكە جاۋاپ­كەر­شىلىگىندەگى ماسەلە. تۇپ­تەپ كەلگەندە, قارىزسىز قوعام – مەملە­كەتتىك ساياساتتىڭ, ەلدىڭ الەۋمەت­تىك-ەكونو­ميكالىق دامۋىنىڭ باستى باعىتى, ناق­تى ۇستانىمى, ال قارىزسىز ادام – سول قوعام­نىڭ قارىم-قابىلەتى قالىپتى, ويى ور­نىقتى, ءىسى كەلىستى, تولىققاندى مۇشەسى.