ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە جاس عۇمىرىن قيعان جاۋىنگەرلەردىڭ رۋحىنا تاعزىم ەتۋ – پارىز. بۇگىنگى ۇرپاق ەرەن ەرلەردىڭ كوكىرەگىندەگى پەرزەنتتىك ماحابباتتىڭ پايىمىن تۇسىنسە, ساباق بولار ەدى.
مەيىرىمدى مۇرات اتا تىلەگى
ەل باسىنا كۇن تۋعان ۋاقىتتا كوكشەتاۋ اۋدانىنا قاراستى كىندىك اۋىلدىق كەڭەسىنەن 200-دەن اسا ازامات اتقا قونىپتى. قانقاساپ مايدان دالاسىندا كاتەپتى قارا نارعا جۇك بولار تاۋقىمەتتى ارقالاپ, الدەنەشە رەت جارالانىپ, اسكەري گوسپيتالدە ەمدەلىپ, قايتادان مايدان دالاسىنا اتتانعاندارى دا كوپ ەكەن. 200-دەن اسا بوزداقتىڭ 80-ءى عانا تۋعان جەردىڭ توسىنە امان-ەسەن ورالعان.
جارالى جىلدار جاڭعىرىعى ابدەن سارعايعان, توزىعى جەتكەن ءۇشبۇرىش حاتتاردا تۇنىپ تۇر. ەرجۇرەك بارلاۋشى, ەفرەيتور مۇرات مالىكوۆتىڭ جازبالارى. ەۋروپا ەلدەرىن باسقىنشى جاۋدان ازات ەتكەن جاۋجۇرەك جاۋىنگەردىڭ جۇرەك سىرىنا ۇڭىلەيىكشى. مىنا ءبىر حات 1943 جىلدىڭ 29 جەلتوقسانىندا جازىلعان ەكەن. بىلاي دەپتى: «مايدانداعى وتاعاسى مۇراتتان ساعىنىشتى سالەم! گۇلەكە! سەنىڭ 2 جەلتوقساندا, تۇندە جازعان حاتىڭدى الىپ, اماندىقتارىڭدى ەستىپ, زور قۋانىشقا بولەندىم. بىراق كوپ ويلاندىم, اۋىلدا قالعان جەسىر ايەلدەر, قارتتار مەن جاس بالالار اۋىلدىڭ شارۋاشىلىعى, كۇنكورىستەرى نە بولماق؟.. ۇيقى قاشتى... كەتتىك دەگەن كوماندا كەلگەندە اتا جۇگىرىپ, ءبارىن ۇمىتاسىڭ». مۇرات اقساقال مايدان دالاسىنان امان كەلگەن ەكەن, ايتسە دە اجال اڭساعان قورعاسىن وق اق جاڭبىرداي توپەپ تۇرعاندا ەلدى ويلاعان ەتجۇرەكتىڭ ءدۇرسىلىن قاراڭىزشى. «جەسىر ايەلدەر, قارتتار, جاس بالالار, كورەر كۇندەرى نە بولماق؟» سىزدى وكوپتا جاتىپ ەل دەگەندە سىزداعان جۇرەكتەن اينالىپ كەتسەڭ بولماي ما؟
ەكىنشى ءبىر ءۇشبۇرىش حات 1944 جىلدىڭ 17 مامىر ايىندا جازىلىپتى: «مەن امانمىن. ءوزىمىز جاۋدان ازات ەتكەن دالادا, گوسپيتالدە ەم الىپ جاتىرمىن. ءالى ءبىراز بولاتىن شىعارمىن. ومىرىمە قاۋىپتى ەمەس, قورىقپاڭدار». شىنتۋايتىندا جاۋىنگەر اعا ءسال جۇمسارتقان ەكەن, سول جولعى جاراقاتى اۋىر بولعانعا ۇقسايدى. وڭ جاق قۇلاعىن وق ج ۇلىپ اكەتكەن. ميىنا ءسال عانا جەتپەي قالىپتى. ەس-ءتۇسسىز جاتقان جەرىنەن سانيتارلار تاۋىپ العانى تۋرالى اسكەري بيلەتىندە جازىلعان.
مايدانگەردىڭ تاعى ءبىر حاتىنا نازار اۋدارايىقشى. بۇل حات 1944 جىلدىڭ 29 اقپانىندا جازىلعان: «گۇلسىم, سەنىڭ 29 قاڭتارداعى باقىت ەكەۋىڭ تۇندە جازعان حاتىڭدى 27 اقپاندا الىپ قۋاندىم. گۇلسىم, مەن گوسپيتالدە جاتقاندا سەكەڭ ۇيىنە, اۋىلدىق كەڭەستىڭ اتىنا جالپى شارۋا جاعدايىن سۇراپ, قازىرگى باستى ماسەلە – ەلدە پوشتا قىزمەتى, مايدانعا جابدىق جونەلتۋ, جاۋىنگەرلەردىڭ پاەگىن جانۇيالارىنا جەتكىزۋ ماسەلەلەرىن سۇراعام, جاۋاپ جوق. سودان كەيىن اۋداندىق گازەتكە «مايدان شەبىنە حات» دەگەن ستاتيا جازعام. وقىعان شىعارسىڭدار. اۋدان باسشىلارىنا اۋىل تاعدىرى جونىندەگى سىرلارىمدى بولىسكەن حاتتارىم دا بار. مەنىڭ جاراقاتىمدى باقىتقا ايتپا, مايدانعا كىرگەن سوڭ مۇنداي ۋاقىت بولمايدى. شىنىن ايتقاندا جانىمىز قىل ۇستىندە. ءار جورىعىمىز اقىرعى بولۋى مۇمكىن. قانشاما جاۋىنگەردەن ايىرىلدىق».
ەندى ءبىر حات 1945 جىلدىڭ 17 مامىرىندا جازىلىپتى: «گۇلسىم, سەنىڭ 23 تامىزداعى, 15 قىركۇيەكتەگى حاتتارىڭدى الدىم. مەنىڭ حاتتارىمدى, جەڭىس كۇنى ۋرالاپ, بەرليندە تۇسكەن فوتومدى الماعان سياقتىسىڭ. مۇندا جاۋىنگەر جولداستارىمدى تۇگەندەي باستادىق. اماندىق بولسا, ەلگە جەتۋ – ارمانىمىز».
مىنە, وسىنداي جۇرەك تەبىرەنتەرلىك حاتتار وتە كوپ. اۋىل-ەلدىڭ اماندىعىن سۇراعان, كەيىنگى جۇرتقا الاڭ بولعان اق كوڭىلدىڭ تەبىرەنىسى.
قاھارمان قاسىم اتا
1944 جىلدىڭ شىلدە ايىنىڭ باسىندا كەڭەس ارمياسى ليتۆا جەرىن ازات ەتە باستادى. اسكەري قۇرامامەن بىرگە پارتيزاندار دا باسقىنشى جاۋمەن قيانكەسكى ايقاستى. جاۋ جاعى تابانداپ تۇرىپ الماققا بەكىنىپ, قاتتى قارسىلىق كورسەتتى. ليتۆا جەرىندە كۇركىرەپ اققان, وتكەل بەرمەس وزەندەر كوپ-اق. وزەن اڭعارلارى جىپىرلاعان جاۋ بەكىنىسى. ءار بەكىنىس اتىس ۇيالارىنان اق اجالدى اق جاۋىنداي جاۋدىرىپ جاتتى. ال وزەن ۇستىندەگى اعاش كوپىرلەر بولسا, بىرىنەن سوڭ ءبىرى جانىپ, ىستەن شىقتى.
قىزىلسايا اۋىلىنىڭ تۋماسى ەفرەيتور قاسىم شايكەنوۆ پولوتسسكي موتورلى پونتون-كوپىر باتالونىنىڭ قۇرامىندا بولاتىن. ەرلىكپەن شايقاستى. بوز دالادا تاعدىردىڭ سالعان ىسىنە بولاتتاي بەرىك بولۋدى ۇيرەنگەن قازاق جاۋىنگەرى ەپتى دە ەر ەدى. سول ەرلىگى لايىقتى باعالانىپ, وسى جىلدىڭ 26 قىركۇيەگى كۇنى 43-ارميا قولباسىنىڭ بۇيرىعىمەن ءۇشىنشى دارەجەلى «داڭق» وردەنىمەن ناگرادتالدى. ماراپاتى جالعىز ول عانا ەمەس, ءور كەۋدەسىندە جارقىراعان «قىزىل جۇلدىز» وردەنى جانە كوپتەگەن مەدالى بار. ەردىڭ ەرلىگىن ايعاقتايتىن وسى ماراپاتتار قاسىم شايكەن ۇلىنا نە ءۇشىن بەرىلدى؟ ەندى وسى ارادا ۆيلنيۋس قالاسىنىڭ تۇرعىنى, ليتۆا كسر-ءنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مۇعالىمى پ.فرولوۆتىڭ ەستەلىگىنەن دەرەك كەلتىرەلىك. قاسىم شايكەن ۇلى قارۋلاستارىمەن بىرگە كەڭەس ارمياسى قۇرامالارىنىڭ ليەلۋپس, مەمەلەس, نيامۋنەليس, مينيا مەن نەمان وزەندەرىنىڭ ۇستىنەن ءوتۋىن قامتاماسىز ەتتى. پونتون كوپىرلەرمەن بىرگە اعاش كوپىرلەر دە سالىندى. مۇنداي قاربالاس شاقتا تابيعاتتىڭ تىنىسىن جاقسى بىلەتىن قاسىم شايكەنوۆ الدىمەن ينجەنەرلىك بارلاۋ جاساپ, وزەن اڭعارىنىڭ قاشىقتىعىن, سۋدىڭ تەرەڭدىگىن زەرتتەيتىن. ماڭايداعى ورماننان جۋان-جۋان بورەنەلەر دايىنداپ, تاقتاي تىلەتىن. ەكپىندەپ كەلگەن قۇرامالاردىڭ جاۋدىڭ اۋە شابۋىلىنا ۇشىراماي, ىركىلمەي وتۋىنە كوپ سەپتىگىن تيگىزدى.
مايدان اياقتالعان سوڭ ەڭبەك مايدانىنا ارالاسقان. ال مايدانداعى ەرلىگىن ۆيلنيۋس قالاسىنداعى №37 ورتا مەكتەبىنىڭ ءىز كەزۋشىلەرى كسرو قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ ورتالىق ارحيۆىندە ساقتالعان قۇجاتتاردان تاپقان. ءسويتىپ, باتىر قازاقتىڭ مايدان دالاسىنداعى ەرلىگى ءمالىم بولدى. قاسىم اتامىز تۇرعىزعان ونداعان كوپىر سوعىستان كەيىن دە حالىقتىڭ قاجەتىنە جارادى. بۇل جايىندا ەردىڭ ەرلىگىن ايگىلەگەن ليتۆالىق مۇعالىم پ.فرولوۆ جان-جاقتى دەرەكتەر مەن دايەكتەردى كەلتىرە وتىرىپ, سيپاتتاعان ەكەن.
ەندى ءبىراۋىز ءسوز – مايدانعا دەيىنگى بالالىق شاعى تۋرالى. مايدانگەر اكەسى شايقىدان ەكى جاسىندا جەتىم قالادى. جالعىز ەمەس, توعىز جاسار اعاسى قامي بار. بۇلاردان باسقا – ايتجامال, ساقىپجامال, قاينيجامال ەسىمدى ءۇش قىز. قيىن-قىستاۋ كەزىندە جەسىر قالعان انانىڭ بەس بالانى باعۋى وڭاي-وسپاق شارۋا ما؟ جەتىمدىكتىڭ زاپىرانىن ابدەن جۇتقان. جاستايىنان ەڭبەككە ارالاستى. ءسويتىپ, قاتال تاعدىر اياۋسىز شىڭداعان. قىزىلسايا باستاۋىش مەكتەبىنىڭ العاشقى تۇلەكتەرىنىڭ ءبىرى ەدى. ول كەزدە بۇل جەردەگى مەكتەپ باستاۋىش قانا بولاتىن. 1930 جىلى كوكشەتاۋ قالاسىنداعى جۇمىسشىلار فاكۋلتەتى دەپ اتالاتىن وقۋ ورنىنا كەلەدى. اناسى بالالارىمەن كوكشەتاۋ قالاسىنا كوشكەن. دايىن تۇرعان پاتەر قايدا, باۋىرىنا باسقان بالالارىن تاعدىردىڭ سۋىق جەلىنە توڭدىرماۋ ءۇشىن پاتەر جالداپ كۇنەلتكەن.
اناسىن ىزدەپ جولعا شىققان قاسىم تۋعان توپىراقتان 25 شاقىرىمداي جەردەگى ليتوۆوچنوە سەلوسىنان اكەسىنىڭ اعاسى كاترەندى تاۋىپ الادى. ءمان-جايدى سۇراستىرسا, اناسى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ بۋلاەۆ اۋدانىنا قاراستى قاراعاندى ەلدى مەكەنىندە ەكەن. مۇنداعى تىرشىلىك اشتىق جايلاعان كوكشەتاۋ توڭىرەگىنە قاراعاندا ءبىرشاما ءتاۋىر. قامي اعاسى جۇمىس ىستەپ ءوز قولدارى ءوز اۋىزدارىنا جەتىپ وتىر ەكەن. قاسىم دا كەلە سالا جۇمىسقا ورنالاسقان. تاڭدايتىن دانەڭە جوق, اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ اۋ-جايى ەجەلدەن بەلگىلى. اقىق ءدان ءوسىرۋ, ءشوپ شابۋ, مال باعۋ ءتارىزدى تاۋسىلىپ بىتپەيتىن قارەكەت. وسى جەردە ەل قاتارلى ءومىر سۇرە باستاعان. ءبارى وڭعارىلعان ءتارىزدى بولىپ كورىنگەنىمەن, انانىڭ اق ءجۇزىن قايعىنىڭ قارا بۇلتى تورلاپ تۇراتىن. ول قايعى – ءبىر كەزدە امالسىزدان ءوز قولىمەن بالالار ۇيىنە تاپسىرىپ كەتكەن ءۇش قىزىنىڭ جايى. تۋىستارىنا حابارلاپ, تاپسىرىپ ىزدەۋ سالعانىمەن, ءبىر دەرەگى شىقپادى. وسى قايعى جانىن جەگىدەي جەگەن قايران انا ەكى جىلدان سوڭ سىرقاتتانىپ, دۇنيەدەن ءوتتى. شىن جەتىمدىك ەندى باستالدى. امالدارى تاۋسىلعان قامي اعاسى ەكەۋى ءبىرىن-ءبىرى جەتەلەپ تۋعان توپىراققا قايتا ورالدى. ايتەۋىر, داتكە قۋاتى – اكەسىنىڭ اعاسى كاترەننىڭ قامقورلىعى. قاراپ وتىرعان جوق, مەحانيزاتور بولىپ ەڭبەك ەتتى. 1938 جىلى 21 جاسىندا كەڭەس ارمياسىنا شاقىرىلدى. پولشا شەكاراسىندا تۇرعان اسكەري بولىمدە قىزمەت ەتتى. وسى جەردە ەڭ العاش اۋەلى پولياكتارمەن, سوسىن رۋمىندارمەن بولعان قارۋلى قاقتىعىستاردا سوعىس دەگەننىڭ قانداي سۇراپىل ەكەنىن ەت جۇرەگىمەن تۇيسىنگەن. 1940 جىلى فيندەرمەن بولعان سوعىسقا قاتىستى. اسكەر قاتارىنان انە-مىنە بوسايمىن دەپ جۇرگەن كەزىندە ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس باستالدى.
«1942 جىلعى قىستا قارا تەڭىزدىڭ كاۆكاز جاعالاۋىندا اسكەري كاتەرمەن بارلاۋعا شىقتىق. كۇن ەرەسەن سۋىق. كاتەرىمىز جاعادان ءبىرشاما الىستاعان كەزدە جاۋ سامولەتتەرى شابۋىل جاسادى. ءبىر كەزدە كاتەر زۋلاپ كەلىپ, ءدال ۇستىنە تۇسكەن بومبادان تاس-تالقان بولدى. ەسىمدى جيسام, كوك تەڭىزدىڭ ۇستىندەمىن, قولتىعىمدا سىنعان تاقتاي ما, ءبىر نارسە بار. جان-دارمەنمەن شامام جەتكەنشە مالتىعانىمدى بىلەمىن. ءبىر كەزدە ەسىمنەن تانىپ كەتىپپىن. ەسىمدى جيناسام, گوسپيتالدە جاتىر ەكەنمىن. كىم جەتكىزدى, قالاي جەتكىزدى, تۇك تە بىلمەيمىن. ارتىنان سۇراستىرسام, كەڭەس جاۋىنگەرلەرى مەنى مۇزعا ءىلىنىپ تۇرعان جەرىمنەن تاۋىپ الىپ, گوسپيتالگە اكەلىپتى. كاتەردەگى 45 جاۋىنگەردەن ءتىرى قالعان جالعىز مەن عانا ەكەنمىن. العاشقى كۇنى مەنى ولدىگە ساناپ ەلگە قارا قاعاز سالىپ جىبەرگەن ەكەن», دەيدى ەكەن مايدانگەر زامانداستارىنا.
بۇل دا – سۇم سوعىستىڭ ازابى. الگى ازاپ سوعىس بىتكەن سوڭ دا جويىلا قويماعان. ماسەلەن, قاسىم اعامىز 1946 جىلدىڭ قاراشا ايىندا ەلگە امان-ەسەن ورالعان. مىنە, تۋعان جەردىڭ توپىراعىن باسىپ, كوكىرەگى قۋانىشقا تولىپ, اسىعا باسىپ كەلە جاتىر. ال اۋىل ىشىندە كوزگە ىلىنەتىن ەشكىم جوق. اپىر-اي, بۇلار قايدا كەتكەن دەپ تە ويلاپ قويادى. ءوزىن مايدانعا اتتاندىرىپ سالعان كاترەن اعاسىنىڭ ۇيىنە جەتىپ, ەسىكتى اشىپ جىبەرسە, ەل ادامدارىنىڭ ءبارى وسىندا وتىر ەكەن. توبەدەن جاي تۇسكەندەي بولىپتى. ءبارى اڭتارىلا قاراپ قالىپتى. جىم-جىرت. جاڭا عانا مايداننان ورالعان قاسىم دا, قاۋمالاعان قالىڭ ەل دە اڭتارۋلى. تەك توردە وتىرعان مەيرام مولدا ءبىراز ۋاقىت وتكەن سوڭ: «استاعىفىراللا, مىناۋ قاسىم عوي!» دەپ ورنىنان اتىپ تۇرىپتى.
وسى كەزدە عانا ەسىن جيعان جۇرتتىڭ بىرەۋلەرى جىلاپ, بىرەۋلەرى ءالى دە سەنبەي, ءوڭ مەن ءتۇستىڭ اراسىندا جۇرگەندەي. مۇنشاما تاڭىرقاۋدىڭ سەبەبىن قاسىم اتامىز كەيىن بىلگەن, مىنا جۇرت ءوزىنىڭ جانازاسىنا جينالعان ەكەن. قاسىمدى الدەقاشان ولدىگە ساناپتى. ويتكەنى اعايىن-تۋىستىڭ وتىز ومىرتقاسىن وپىرىپ, قىرىق قابىرعاسىن قاقىراتىپ, قايعى ارقالاتقان قارا قاعاز كەلگەن. ءسويتىپ, جانازانىڭ سوڭى تويعا ۇلاسقان. مايدان كەزىندە دە, ودان كەيىن دە ادام سەنگىسىز وسىنداي وقيعالار بولىپ تۇرعان.
اقمولا وبلىسى,
زەرەندى اۋدانى