الماتىنىڭ باس الاڭىندا ازاتتىق الاۋىن جاققان جاستاردىڭ وشپەس ەرلىگىن تاسپالاعان رەجيسسەر قالدىباي ابەنوۆتىڭ ەڭبەگى ۇمىتىلماق ەمەس. «اللاجار» ءفيلمى – تاريحي كەزەڭ شىندىعىن جەتكىزگەن تۋىندى.
نار تاۋەكەلگە ەكىنىڭ ءبىرى بارا بەرمەيتىنى بەلگىلى. الاش قايراتكەرلەرى ازاتتىق جولىندا اتتانداعان باتپاققارا (قوستاناي وبلىسى امانگەلدى اۋدانى) وڭىرىندە رەجيسسەردىڭ اتا-اناسىنىڭ كىندىك قانى تامعان. ءوزى وڭتۇستىكتە تۋىپ-وسسە دە تورعاي ەلىن اتامەكەنىم دەپ بىلەتىن ول: «مەن ارقا جەرىنىڭ ازاماتىمىن, امانگەلدى باتىر ەلىنىڭ تۋماسىمىن», دەپ ماقتانىشپەن ايتىپ وتىراتىن. اياۋلى جەڭگەم ۇلتاي سماعۇلقىزىنىڭ تۋعان ناعاشىسى قالدىباي سەيتباتتال ۇلى ابەنوۆتىڭ اتا-اناسى امانگەلدى اۋدانىنان ەرتەرەكتە وڭتۇستىك وڭىرىنە قونىس اۋدارعان ەكەن.
…قالدىباي دا وزگە بالالارداي كينوشىل ەدى. وسى ءبىر ونەرگە دەگەن ىنتىزارلىعى الماتىداعى دارىگەرلىك ينستيتۋتتا وقىپ جۇرسە دە باسىلماي-اق قويدى. اقىرى ول وقۋىن تاستاپ ماسكەۋدەن ءبىر-اق شىقتى.
نەبىر كينو جۇلدىزدارىن قانات قاقتىرعان ايگىلى كينەماتوگرافيا ينستيتۋتىنىڭ رەجيسسەرلەر دايارلايتىن بولىمىنە قينالىسسىز-اق تۇسكەن. ءوزى تەك ەكراننان عانا كورىپ, تالانتىنا تابىنعان ونەر تارلاندارىنان ءدارىس الدى. قيىندىعىنان قۋانىشى مول ستۋدەنتتىك كۇندەر, ينستيتۋت پەن كينوستۋديا اراسىن جول قىلعان قىزىقتى كەشتەردىڭ بىرىندە كوگىلدىر كوزدى ماسكەۋلىك ارۋمەن كەزدەسكەن. ونەر, ءومىر تۋرالى اڭگىمەلەرى جاراسقان جاستاردىڭ تانىسۋىنىڭ سوڭى تابىسۋعا اكەلدى. ولار كوپ ۇزاماي شاڭىراق كوتەردى. ينستيتۋتتى ۇزدىك تامامداعان قالدىباي ەڭبەك جولىن «موسفيلم» كينوستۋدياسىندا باستادى. الىپ استانا تۇرعىنىنا اينالىپ, جايلى پاتەر, جاقسى قىزمەتكە دە يە بولدى. اكە اتاندى.
الايدا الەمدى ءدۇر سىلكىندىرگەن الماتىداعى جەلتوقسان جاڭعىرىعى مەن جالىنىنىڭ ۇشقىنى ابەنوۆتەر شاڭىراعىن دا شارپىپ وتكەن ەدى. سول ساعاتتا سان جىلدار بويى قىلبۇراۋمەن ءۇنسىز قىلعىندىرىپ, اقىرى ءتىلىمىز بەن دىنىمىزدەن ايىرۋعا جاقىنداعان وكتەم ساياساتقا, وتارلاۋشى وزبىر كۇشكە قارسى شىققان قازاقتىڭ الماستاي جاستارىن «بۇزاقى, ب ۇلىكشى توپ» دەپ ورتالىق جامىراي جامانداپ جاتقان-دى.
شەتەلدەن ءىسساپاردان ورالعان قالدىبايعا «سەن ەلىڭدەگى جاڭالىقتى ەستىمەگەن بولارسىڭ؟ جەرلەستەرىڭ جەلىگىپ, جاڭا سايلانعان ورىس باسشىعا قارسىلىق جاساپ جاتىر دەيدى. بۇل دەگەن بارىپ تۇرعان ۇلتشىلدىق قوي», دەپ ايەلى سوڭعى حاباردى جاقتىرماعان ۇنمەن جەتكىزگەن. ونىڭ ءسوزىنىڭ بايىبىنا بارا الماعان قالدىباي بۇل جايىندا قايتالاي سۇراعان. ايەلىنىڭ جۇزىندە بۇرىن بايقالماعان ىزعار بارداي. جاڭا باسشىعا نارازىلىق ءبىلدىرىپ قازاقتار كوتەرىلىسكە شىعىپتى, ورىستاردى سوققىعا جىعىپ جاتقان كورىنەدى. «سەندەردىڭ ساۋاتتارىڭدى اشقاننان باسقا ءبىزدىڭ حالىق نە جاماندىق جاسادى؟» دەپ قازىمىرلانا سويلەگەن جارىنىڭ جانارىندا بۇكىل قازاق اتاۋلىعا دەگەن جەككورۋشىلىك, ۇنىندە ءوزىمشىل وكتەمدىك بار سەكىلدى.
قاسيەتتى حالقىنا جازىقسىز جالا جاۋىپ, كەسىرلەنە سويلەگەن كەلىنشەگىنە جابىعا قاراعان قالدىباي ءوزىن-ءوزى ۇستاي الماعان. شارت ەتكەن شاپالاق ۇنىمەن قاباتتاسا شار ەتىپ شىققان كىشكەنتاي ۇلىنىڭ داۋسىنا دا قۇلاق تۇرمەي دالاعا اتىپ شىقتى. مۇنىڭ ءوزىن جار ەتسە دە, ۇلتىن سىيلاعىسى كەلمەگەن كەلىنشەكپەن قوشتاسۋدى ءجون كورگەن نامىسقوي جىگىت سول كۇنى ۇشاقپەن الماتىسىنا اتتانىپ كەتتى.
قالدىباي الماتىعا كەلگەندە قالا ءۇستىن قارا بۇلت تورلاعان, قار ءۇستى قان جوسا ەدى. ونىڭ كوز الدىندا بەيكۇنا باۋىرلارى – قاراكوز قارىنداستارى مەن جاۋقازىن جاس جىگىتتەر اياۋسىز جازالانىپ جاتقان-دى. ادىلدىك ىزدەپ شىرىلداعان قىرشىنداردىڭ ءالسىز داۋسىنىڭ وزبىرلىق پەن وكتەمدىكتىڭ استىندا كومىلىپ قالعانىنىڭ كۋاسى بولدى. وسى ءبىر سۇمدىق سويقاندى كورە تۇرا, قولۇشىن بەرە الماعانىنا جانى كۇيزەلىپ, جۇرەگى شانشىدى. توتاليتارلىق جۇيەنى تىتىركەندىرگەن جەلتوقسان كوتەرىلىسىنىڭ كۋاسى بولعان قالدىباي سەيتباتتال ۇلى: «بۇل ۇلى قوزعالىس. تاياق جەگەن, قورلانعان, زورلانعان ءبىزدىڭ قازاق جاستارى. ولاردىڭ ەرلىگى تۋرالى اقيقاتتى بولاشاق ۇرپاققا ءبىزدىڭ جەتكىزۋىمىز پارىز», دەگەن ەدى سول ساتتە.
كوپ ۇزاماي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارى اقتالا باستادى. تاۋەلسىزدىك ءۇشىن تار قاپاستا قامالىپ, اۋىر ۇكىم شىعارىلعان قاھارمان قىز-جىگىتتەردى اراشالاۋشى توپ اراسىندا قالدىباي ابەنوۆ تە بار ەدى. ازامات اقىن مۇحتار شاحانوۆتىڭ ارالاسۋىمەن قايتا قۇرىلعان «جەلتوقسان قوعامدىق بىرلەستىگى» قۇرامىنا قالدىباي ابەنوۆ تە كىردى. وسى ۇيىم مۇشەلەرىنىڭ ارالاسىپ, تالاپ ەتۋىمەن ادىلەتسىز جالامەن سوتتالعان كوپتەگەن جەلتوقساندىق كەيىن اقتالدى دا.
جالاڭ قول, جالىندى جۇرەكپەن الاڭعا شىققان الاش جاستارىنىڭ ەرلىگىن ماڭگى ەستە قالدىرىپ, كەيىنگى ۇرپاققا ايگىلەۋ ماقساتىندا ول «اللاجار» ءفيلمىن تۇسىرۋگە كىرىستى. ماسكەۋدەن ارىپتەسى ا.ءلاپشيندى شاقىرىپ, قۋدالانعان جاستاردى ىزدەپ تاپقان رەجيسسەر 1988 جىلدىڭ اياعىندا فيلم ءتۇسىرۋدى باستاعان. ستسەناريست ءارى رەجيسسەر قالدىباي ابەنوۆ تىكەلەي جەلتوقسان كوتەرىلىسىنە قاتىسىپ, جانتۇرشىگەرلىك كورىنىستەردىڭ كۋاسى بولۋى, كوركەمسۋرەتتى-دەرەكتى ءفيلمنىڭ ءساتتى شىعۋىنا كوپ سەپتىگىن تيگىزدى. ول تۋىندىسىنا كەرەكتى قۇجاتتاردى, مۇراعات ماتەريالدارىن قاجىماي-تالماي ىزدەپ, جەلتوقساندىقتارمەن تىكەلەي تىلدەسىپ, فيلمدە شەبەرلىكپەن پايدالانا ءبىلدى.
2000 جىلى ۇيىمداستىرىلعان حالىقارالىق عىلىمي-كونفەرەنتسيا اياسىندا ەلىمىزدە تۇسىرىلگەن فيلمدەر ءۇش اپتا بويى كورسەتىلىپ, ءۇش كۇن بويى تالقىلاندى. وسى تالقىلاۋدا فرانتسۋز كينوزەرتتەۋشىسى كلوە دريو: «ماعان «اللاجار» ءفيلمى عانا ۇنادى. قازاقستاندا دەموكراتيالىق قۇرىلىمنىڭ ورناۋىنا جول اشقان, قازاق تاريحىنا كەرەك شىعارما», دەپ بۇل فيلمگە جوعارى باعا بەرگەن ەكەن.
ەگەمەندىك جولىندا جازالانىپ, جاپا شەككەن قازاق جاستارىنا ارنالعان فيلم اۆتورى قالدىباي ابەنوۆتىڭ جەكە باسىنا دا جەلتوقسان ىزعارىنىڭ اكەلگەن قاسىرەتى از ەمەس. ول ماسكەۋدەگى ءتۇرى قازاق, ءتىلى ورىسشا بولىپ ءوسىپ جاتقان ۇلى ءىلياستىڭ دا بولاشاعىنا الاڭداپ ءوتتى. وكىنىشكە قاراي, جەلتوقسان قاھارماندارىنا باعا جەتپەس «اللاجارداي» كوركەم-دەرەكتى تۋىندى ارناعان رەجيسسەر بۇگىندە ارامىزدا جوق. جەلتوقسان كوتەرىلىسىن ونەرىمەن كەستەلەپ, ماڭگى ەسكەرتكىش قالدىرعان قالدىباي ابەنوۆ ەسىمى ەل ەسىندە قالارى ءسوزسىز.
بازاركۇل احمەت,
اقپارات سالاسىنىڭ ۇزدىگى