كوش كولىكتى بولسىن دەسەك...

ەكى جىل قاتارىنان بول­عان سۋ تاسقىنى دا كوش­كە كەدەرگى كەلتىرگەن سياقتى. ويتكەنى جەرگىلىكتى بيلىك قاراجاتتى الدىمەن تاسقىننان ازاپ شەككەندەرگە ءبولدى. ونىڭ ۇستىنە قونىس اۋدارۋشىلار دا سۋ باسىپ جاتقان وڭىرگە كەلۋگە بەيىل بولا قويمايدى.

2023 جىلدان بەرى مەملە­كەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى­نا سايكەس «قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ 2023–2027 جىلدارعا ارنالعان كوشى-قون ساياساتىنىڭ تۇجىرىمداماسىنداعى» جەكە تۇلعالارعا ەكونوميكالىق ۇتقىر­لىق سەرتيفيكاتىن ۇسىنۋ تەتىكتەرى ىشكى قونىس اۋدارۋشىلار ءۇشىن قايتا قارالدى. ەكونوميكالىق ۇتقىرلىق سەرتيفيكاتتارى ەلدىڭ جۇمىس كۇشى تاپشى وڭىرلەرىنە كوشكىسى كەلەتىندەرگە ءۇي ساتىپ الۋ, سالۋ ءۇشىن 50% اقشالاي وتەم­اقى بەرۋگە نەمەسە جۇمىس بەرۋشى راستاعان جۇمىس ورنى بولعان جاعدايدا باستاپقى كاپيتال رەتىندە پايدالانۋعا قۇ­قىق بەرەدى. سەرتيفيكات سوماسى 4 ملن تەڭگەدەن اسپايتىن مولشەردە ەسەپتەلگەن. بۇل قارجى تىكەلەي قونىس اۋدارۋشىعا نەمەسە قانداسقا بەرىلەدى. سەرتي­فيكات ولارعا سولتۇستىك ايماق­تاردا ءوز بەتىنشە باسپانا تاڭ­داۋ­عا مۇمكىندىك بەرەدى. ال الدى­مىزداعى جىلى بۇل سوما 6,5 ملن تەڭگەگە دەيىن ارتپاق.

بيىل سولتۇستىك قازاقستان­دا 109 وتباسى ەكونوميكالىق ۇتقىر­لىق سەرتيفيكاتىنا يە بولدى. سونىمەن قاتار قونىس اۋدارۋ­شىلار كوشۋگە ارنالعان ماتە­ريالدىق ۇستەمەاقىنى تۇگەل ال­دى, جالعا تۇرىپ جاتقان ءۇيى ءۇشىن دە ءوتىنىش بويىنشا ۇستەمە­اقىمەن قامتىلدى.

قونىس اۋدارۋشىلارعا باس­پانا جاعى عانا ەمەس, باسقا دا قولداۋ تۇرلەرى قاراستىرىلعان. قازىر كوشىپ كەلۋشى وتباسىنىڭ ءاربىر مۇشەسىنە مەملەكەت تاراپىنان 275 240 تەڭگە (70 اەك) سۋبسيديالىق كومەك بەرىلەدى. وتباسى مۇشەلەرى 5 ادام بولسا 1,5 ملن تەڭگەگە جۋىق كومەك الادى. بۇل – كوشىپ كەلۋ شىعىنى ەسەلەپ جابىلادى دەگەن ءسوز. تۇرعىن ءۇيدى جالعا الۋعا, كوممۋنالدىق قىزمەتتەردى تولەۋگە قالالى جەرلەر ءۇشىن 20–30 اەك, ياعني 117,9 مىڭ تەڭگەگە دەيىن, ال اۋىلدى جەرلەر ءۇشىن 15–21 اەك, ياعني 82,5 مىڭ تەڭگەگە دەيىن جاردەماقى بەرىلەدى. سونداي-اق فەرمەرلىك جانە شارۋا قوجالىعىن جۇرگىزۋگە ارنالعان جەر ۋچاسكەلەرى دە 5 جىل­عا بەرىلەدى. الايدا كەپىل­دەن­­دىرىلگەن جۇمىس ورنى دەگەن كوبىنە بوس ءسوز بولىپ قالادى, ويتكەنى ەڭبەكاقىسى وتە تومەن, جۇمىسى اۋىر جەرلەرگە قونىس اۋدارۋشىلار بارا بەرمەيدى. ال «بيزنەس باستاۋ» باعدارلاماسى بويىنشا بيزنەستى دامىتۋعا 1,5 ملن تەڭگە الۋعا بولادى.

وتكەندە كوشى-قون ماسەلەسى پرەمەر-ءمينيستردىڭ كەڭەسشىسى ەرالى توعجانوۆ قاتىسقان جيىن­دا تالقىلاندى. وندا كوشىپ كەلۋشىلەرمەن قاتار وبلىس اۋماعىنان كوشىپ كەتۋشىلەردىڭ دە ازايماي وتىرعانى ءسوز بولدى. مىسالى, كەيىنگى ون جىلدا وبلىستان 44 مىڭ ادام كوشىپ كەتكەن ەكەن. وسى وتىرىستا وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى قانات دۇزەلباەۆ «كوشى-قون سالدوسى 56 مىڭ ادامعا كەمىدى. ونىڭ ىشىندە: سىرتقى كوشى-قون سالدوسى – 24 مىڭ, ال ىشكى كوشى-قون 32 مىڭ ادامعا ازايدى», دەدى.

جاعداي وزگەرمەسە, 2050 جىلعا قاراي وبلىستاعى حالىق سانى 30 پايىزعا دەيىن كەمۋى مۇمكىن. وسى جيىندا وڭتۇستىكتەن سولتۇستىككە كوشۋ باعدارلاماسى ويداعىداي ناتيجە بەرمەي وتىرعانى اشىق ايتىلدى. ءتىپتى كوشىپ كەلەمىن دەپ, كەيبىر جاردەماقى العاندار ارتىنان ءىزىم-قايىم جوعالىپ, ولاردان العان اقشانى سوت ارقىلى ءوندىرۋ قوسىمشا جۇمىسقا اينالىپ وتىرعان كورىنەدى. «سەرپىن» سياقتى باعدارلامالار دا كوزدەگەن ناتيجەنى بەرمەي وتىر. 2014 جىلى وسى باعدارلاما قولعا الىنعاننان بەرى م.قوزىباەۆ اتىنداعى سولتۇستىك قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتىنە 1 400-گە جۋىق ستۋدەنت قابىلداندى. سونىڭ 1 373-ءى ءبىتىرىپ, ماماندىق الىپ شىققان. بىلتىرعى مالىمەت بويىنشا ۋنيۆەرسيتەتتى ءبىتىرىپ, ديپلوم العانداردىڭ وڭىردە قالعانى 30 پايىزعا جەتپەيدى. وتىرىس قورىتىندىسىندا ە.توعجا­نوۆ ءوڭىردىڭ بيلىك وكىلدەرىنە باتىستاعى ايماقتارمەن دە ەتەنە جاقىن جۇمىس ىستەۋدى ۇسىندى.

كەيىنگى مالىمەتتەرگە قا­راعاندا, بيىلعى كوشىپ كەلگەن­دەردىڭ جۇمىسقا قابىلەتتىلەرى – 667 ادام. ونىڭ ىشىندە 182-ءسى جۇمىسپەن قامتىلدى, 13-ءى جەكە كاسىپپەن اينالىسادى, 19-ى – ستۋدەنت, 8-ءى – زەينەتكەر, 48-ءى – بالا كۇتىمىمەن, بىرەۋى – اسكەردە, 29-ى – ءبىر اۋداننان ەكىنشى اۋدانعا كوشكەندەر, 367 ادام جۇمىس قاراس­تىرۋدا جانە مەملەكەتتىك گرانت­قا قۇجات جيناپ جاتىر ەكەن.

كوشى-قوندى جانداندىرۋعا تالاپتانىپ جۇرگەن بەلسەندى ازاماتتار بارشىلىق. سونىڭ ىشىندە «تەرىستىك بىزگە امانات!» دەگەن ۇران كوتەرىپ جۇرگەن «تاۋەكەل» ۇيىمىنىڭ باسشىسى بۋراحان داحانوۆتى قازىر رەسپۋبليكا حالقى جاقسى ءبىلىپ الدى. بيىل ول جەرگىلىكتى بيلىكتەن كوشى-قون جۇمىسىن جۇرگىزۋگە ارنالعان 5 ملن تەڭگەنىڭ گرانتىن ۇتىپ العان. سونىڭ ارقاسىندا جۇمى­سىن بەلسەندى جۇرگىزىپ كەلەدى. وڭتۇستىك, باتىس ءوڭىردىڭ تالاي تۇكپىرلەرىنە بارىپ, ءوزىنىڭ كومەك­شىلەرىمەن بىرگە وتباسىلاردى سولتۇستىك­كە كوشۋگە ۇگىتتەپ ءجۇر. تالاي قازاق اۋىلدارىنا كو­شىپ كەلگەن كوپبالالى وتباسى­لاردى قونىستاندىرىپ, مەكتەپتەردىڭ جابىلىپ قال­­­ماۋى­نا دا جاردەم­دەسىپ جاتىر. تۇرعىندار ونىڭ ەڭبەگىنە ءدان ريزا. مىنە, سولتۇس­تىكتەگى كوشى-قون احۋالى قىسقاشا ايتقاندا وسىنداي.

سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى