مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ ءتورتىنشى وتىرىسىندا بىلىممەن قاتار تاربيەگە ايرىقشا نازار اۋدارۋ كەرەكتىگىن ايتقان ەدى. ويتكەنى «تاربيەسىز بەرىلگەن ءبىلىم – ادامزاتتىڭ قاس جاۋى». بۇل ۇعىم «ادال ازامات» ءبىرتۇتاس تاربيە باعدارلاماسىنىڭ نەگىزىنە اينالدى. وندا قاراشا ايىنىڭ قۇندىلىعى رەتىندە «ادىلدىك جانە جاۋاپكەرشىلىك» قاعيداتى بەلگىلەنگەن. اتالعان قاسيەتتەر تەك مىنەز ولشەمى ەمەس, سونىمەن قاتار ءبىلىمنىڭ ساپاسىن انىقتايتىن باستى شارت. ويتكەنى شىنايى ءبىلىم اۋەلى ادال ازاماتقا قونادى.
وسى كۇنى وقۋشىلاردىڭ الەۋمەتتىك جەلى مەن جاساندى ينتەللەكتىگە جۇگىنۋى ادەتكە اينالىپ بارادى. ءبىر جاعىنان, مۇنى جاڭا زاماننىڭ كورىنىسى دەپ اقتاۋىمىزعا دا بولادى. ويتكەنى ءبىلىم بەرۋ ۇدەرىسى تسيفرلىق كەڭىستىككە كوشتى, ال ىزدەنۋشىلەردىڭ كوبى اقپاراتتى جىلدام تابۋعا, تاپسىرمانى تەز ورىنداۋعا داعدىلاندى. دەگەنمەن وسى ءۇردىس ءبىلىمنىڭ شىنايى قۇندىلىعىن السىرەتىپ, اكادەميالىق ادالدىق قاعيداتىنا نۇقسان كەلتىرىپ وتىر.
مىسالى, ءۇي تاپسىرماسىن ورىنداۋ بارىسىندا نەمەسە ەسسە جازۋ كەزىندە كوپتەگەن وقۋشى دايىن جاۋاپتى ينتەرنەتتەن كوشىرىپ الادى. ال كەيبىرى «ChatGPT» سەكىلدى جاساندى ينتەللەكت قۇرالدارىن پايدالانۋدى قالىپتى كورەدى. «سونىڭ سالدارىنان, بالالاردىڭ ىزدەنۋى, سىني ويلاۋ داعدىسى تومەندەپ كەتپەي مە؟» دەگەن زاڭدى سۇراق تۋىندايدى. ويتكەنى قاي زاماندا دا ءبىلىمدى جاتتاۋ ەمەس, ءتۇسىنۋ ارقىلى يگەرۋ ماڭىزدى.
اقش-تىڭ ماسساچۋسەتس تەحنولوگيا ينستيتۋتىندا وتكىزىلگەن تاعىلىمدى تاجىريبە دە ءسوزىمىزدى دايەكتەي تۇسەدى. عالىمدار تاجىريبەگە كەلىسكەن 18-39 جاس ارالىعىنداعى 54 ادامدى ءۇش توپقا ءبولىپ, ەسسە جازۋدى تاپسىرعان ەكەن. ءبىرىنشى توپتاعىلارعا «ChatGPT»-ءدى قولدانۋ رۇقسات ەتىلسە, ەكىنشى توپ «Google»-دان كومەك سۇراي الادى, ال ءۇشىنشى توپتاعىلارعا ەشقانداي قۇرال بەرىلمەگەن. ارنايى قۇرىلعى بۇل ءۇش بولەك توپتاعى قاتىسۋشىلاردىڭ ميىنداعى وزگەرىستەردى ءجىتى باقىلاۋعا الادى. سودان نە كەرەك, «ChatGPT» -ءدىڭ قىزمەتىنە جۇگىنگەن قاتىسۋشىلاردىڭ مي بولىگىندەگى قوزعالىستاردىڭ سىلبىر, باياۋ ءجۇرىپ جاتقانى اڭدالادى. بىرنەشە ايدان سوڭ «ChatGPT»-ءدى قولدانعان قاتىسۋشىلاردىڭ ءار جاڭا ەسسە سايىن مەيلىنشە ەرىنشەكتەنىپ, جالقاۋ تارتا باستاعانى دا انىقتالادى. اقىرىندا, مۇلدەم ويلانۋدان قالىپ, تۇتاس ماتىندەردى قاز-قالپىندا كوشىرىپ وتىرعانى دا ماعلۇم بولادى.
سۋداعى بالىققا «سۋ ىشپە» دەپ ايتا المايتىنىمىز سەكىلدى, تەحنولوگيا داۋىرىندە دۇنيەگە كەلگەن بالالارعا «جاساندى ينتەللەكتىنى قولدانبا» دەپ كەسىپ ايتا المايتىنىمىز تاعى دا انىق. سول سەبەپتى وقۋشىلار مەن ستۋدەنتتەرگە تاپسىرمانى باسقاشا بەرگەن دۇرىس. بۇل پىكىرىمىزدى ساراپشىلار دا قوستايدى.
«قازىر كەز كەلگەن ماماندىق يەسىنە جاساندى ينتەللەكت داعدىلارى قاجەت. ويتكەنى بۇل تەحنولوگيالار كۇن سايىن بارلىق سالانى قامتىپ كەلەدى. سوندىقتان الەمنىڭ جەتەكشى ءبىلىم وشاقتارى ءبىلىم الۋشىلارعا تەك ءبىلىم بەرۋمەن شەكتەلمەي, ءۇش نەگىزگى قابىلەتتى دارىتۋعا كۇش سالىپ جاتىر. بۇلار – ادامدارمەن قارىم-قاتىناس جاساي ءبىلۋ, قورشاعان ورتاعا قامقورلىق جانە ديدجيتال داعدىلار. وسى ءۇش باعىت زاماناۋي ماماننىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرادى. جاساندى ينتەللەكت ماماندىقتار اراسىنداعى شەكارانى بۇزىپ, ءار سالانىڭ وزەگىنە اينالدى. الايدا تسيفرلانۋدىڭ قارقىندى دامۋى ءبىر ماڭىزدى ماسەلەنى تۋىنداتتى. ناقتىراق ايتساق, ءبىلىم الۋشىلاردىڭ كوپشىلىگى تاپسىرمالاردى «ChatGPT» سياقتى جۇيەلەردىڭ كومەگىمەن جەڭىل ورىندايدى. مۇنداي ءتاسىل ىزدەنىس پەن ويلاۋ قابىلەتىن دامىتپايدى, كەرىسىنشە وقۋ ۇدەرىسىن فورمالدى كۇيگە تۇسىرەدى. سوندىقتان ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە جاڭا ءتاسىل قاجەت. جاساندى ينتەللەكتىنى قولدانبا دەگەننەن گورى, ءۇي تاپسىرماسىن جاساندى ينتەللەكتىنى كومەكشى قۇرال رەتىندە پايدالانا وتىرىپ ورىنداتقان ابزال. ياعني ءبىلىم الۋشى دايىن جاۋاپتى كوشىرىپ الۋدى ەمەس, كەرىسىنشە جي-مەن بىرلەسە وتىرىپ, ناقتى ماسەلەنى شەشۋدى ۇيرەنۋى كەرەك. مىسالى, ستۋدەنت تاقىرىپ بويىنشا دەرەكتەر جيناپ, جي ۇسىنعان مالىمەتتى تالداپ, ءوز قورىتىندىسىن جاساۋعا ءتيىس. بۇل ءتاسىل جاساندى ينتەللەكتىنى جاۋاپ كوزى ەمەس, جۇمىس قۇرالى رەتىندە قولدانۋعا باۋليدى», دەيدى IUTH ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اعا وقىتۋشىسى, PhD نۇرجان ابدىرازاقوۆ.
اكادەميالىق ادالدىق – تەك پلاگياتتان باس تارتۋ ەمەس, ول ەڭ الدىمەن ادال ەڭبەك, ءوز ەڭبەگىڭە جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋ جانە ءادىل باعا الۋ مادەنيەتى. ەگەر ءار تاپسىرمانى جاساندى ينتەللەكتىگە سەنىپ تاپسىرا بەرسەك, وندا ادام ويلاۋ داعدىسىن, بارا-بارا شەشىم قابىلداۋ قابىلەتىن السىرەتەدى.
ى.التىنسارين اتىنداعى ۇلتتىق ءبىلىم اكادەمياسى ءباسپاسوز قىزمەتىنىڭ مالىمەتىنشە, اكادەميالىق ادالدىقتى ساقتاۋ ماقساتىندا نەگىزگى قاعيدالار بەكىتىلگەن. بۇل قۇجات «اكادەميالىق ادالدىق ەرەجەلەرى» دەپ اتالادى. مۇندا جاساندى ينتەللەكتىنى قولدانۋ كەزىندەگى نەگىزگى قاعيدالار ايقىندالعان, سونداي-اق اكادەميالىق ادالدىق بۇزىلعان جاعدايدا ارەكەت ەتۋ الگوريتمدەرى جازىلعان. وسى قۇجات نەگىزىندە مەكتەپتەرگە وزدەرىنىڭ ىشكى ەرەجەلەرىن قابىلداۋ جانە جي بويىنشا ەتيكالىق كەڭەس قۇرۋ ۇسىنىلادى.
تاربيە جۇمىسى جانە قوسىمشا ءبىلىم بەرۋ دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى ەرلان قالماقوۆتىڭ ايتۋىنشا, وسىعان دەيىن «ادال ازامات» ءبىرتۇتاس تاربيە باعدارلاماسى 2023 جىلى قاناتقاقتى رەجىمدە باستالىپ, 2024 جىلى تولىقتاي ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنا ەنگىزىلدى. قازىرگى ۋاقىتتا ەلىمىزدەگى 11 مىڭنان اسا بالاباقشا, 8 مىڭنان اسا مەكتەپ جانە 700-دەن اسا كوللەدج باعدارلامانى ىسكە اسىرىپ جاتىر.
«مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس, باعدارلاما مەنشىك تۇرىنە قاراماستان, بارلىق ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنا تاراتىلۋدا. ياعني جەكە مەنشىك مەكتەپتەر دە «ادال ازامات» باعدارلاماسى بويىنشا تاربيە جۇمىسىن وتكىزەدى. بۇل مەكتەپتەردىڭ تاربيە جونىندەگى ماماندارى مەن پەداگوگتەرى ءۇشىن ارنايى كۋرستار وتكىزىلدى. مەكتەپ كىتاپحانالارىنىڭ قورى كوركەم ادەبيەتپەن تولىقتىرىلىپ, قازىرگى تاڭدا 141 ملن دانادان استى. بىرقاتار مەكتەپتەر كۇن سايىن ساباق الدىندا مىندەتتى تۇردە كىتاپ وقۋدى داستۇرگە اينالدىردى. مەكتەپ كىتاپحانالارىنىڭ جانىنان 440 زاماناۋي كوۆوركينگ-ورتالىق اشىلىپ, جۇمىس ىستەپ جاتىر», دەيدى ە.قالماقوۆ.