جاڭالىعىن قارت قۇرلىق باعالاعان عالىمدار

بۇل كۇندە تاڭداۋلى مەنەدجەر ساپار ساتاەۆ لوندوندا تۇرىپ, عارىش سالاسىنداعى حالىقارالىق جوبالاردى دامىتۋ جانە جۇزەگە اسىرۋمەن اينالىسادى. ول – ەلىمىزدىڭ عارىشتىق الەۋەتىن الەمدىك دەڭگەيدە تانىتىپ جۇرگەن ساناۋلى ماماننىڭ ءبىرى.

ساپار جەڭىس ۇلى الماتى وبلىسى, نارىنقول اۋدانىنىڭ نارىنقول اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيزيكا فاكۋلتەتىن ءتامامداپ, پلازما فيزيكاسى بويىنشا ۋني­ۆەرسيتەت جانىنداعى تەوريالىق جانە ەكس­پەريمەنتالدىق عىلى­مي زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا بىر­نەشە جىل زەرتتەۋشى بولىپ ەڭبەك ەتكەن. عىلىمعا دەگەن قىزىعۋشىلىعىن تەرەڭدەتۋ ماقساتىندا ريمدەگى ايگىلى «La Sapienza» ۋنيۆەرسيتەتىندە «گەوساياسات جانە جاھاندىق قاۋىپسىزدىك» ماماندىعى بويىنشا ماگيستر دارەجەسىن العان. كەيىن ميۋنحەن تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى مەن كاليفورنيا ۋنيۆەرسيتەتى, بەركليدىڭ «Haas School of Business» بيزنەس-مەكتەبى بىرلەسىپ جۇرگىزگەن باعدارلاما بو­يىن­شا «Executive MBA» دارەجەسىن يەلەندى. وسىن­داي سان ءتۇرلى قۇلشىنىس ونىڭ عىلىمي كوزقاراسىن بيزنەس جانە يننوۆاتسيالىق ويلارىن شىڭداپ, جاڭا جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەردى.

ساپار ساتاەۆتىڭ عارىش سالا­سىنداعى كاسىبي جولى 20 جىلدان اسادى. ول قازاقستان مەن شەتەل­دىڭ عارىش يندۋسترياسىنداعى بىر­قاتار ءىرى جوبانى ىسكە اسىرۋعا قاتىسقان. اتاپ ايتقاندا, «قازاقستان عارىش ساپارى» ۇلت­تىق كومپانياسىندا ەڭبەك ەتە ءجۇرىپ, ەۋروپالىق «Airbus Defense and Space» كومپانياسىمەن بىرلەسكەن ستراتەگيالىق جوبالاردى باسقارۋعا اتسالىس­تى. وسى ىنتىماقتاستىق نا­تي­جە­­سىندە KazEOSat-1 جانە KazEOSat-2 جەردى قاشىقتان زوندتاۋ سپۋتنيكتەرى ۇشىرىلىپ, استانادا زاماناۋي سپۋتنيكتەردى جيناقتاۋ جانە سىناقتان وتكىزۋ ورتالىعى سالىندى. شىندىعىندا, بۇل جوبالار ەلىمىزدىڭ عارىش ينفراقۇرىلى­مىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىپ, ەلدىڭ تەحنولوگيا­لىق تاۋەلسىزدىگىن ارتتىرعان ماڭىزدى قادام بولدى.

2021 جىلدان بەرى ساپار جەڭىس­ ۇلى وتباسىمەن لوندوندا تۇرىپ, ەۋروپا جانە ازيا ەلدەرىنىڭ عارىش كومپانيالارىمەن بىرلەسىپ, جەردى قاشىقتان زوندتاۋ جانە سپۋتنيكتىك IoT باعىتتارىندا حالىقارالىق جوبالاردى ىسكە اسىرىپ كەلەدى. سونداي-اق ول ءوز تاجىريبەسىن پايدالانىپ, ەلىمىزدەگى يونوسفەرا ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي جانە كوم­مەرتسيالىق جوبالارىن الەمدىك نارىققا شىعارۋ ىسىنە دە ۇلەس قوسىپ وتىر.

قازىر ول باتىس پەن شىعىس عارىش سالا­لارىنىڭ, اسىرەسە ۇلى­بريتانيا مەن قىتاي­دىڭ دامۋ تاجىريبەسىن زەردەلەپ, ولاردىڭ وسى ­سالا­داعى جەتىستىكتەرىن ەلىمىزدىڭ عارىش سالاسىنا بەيىمدەۋدىڭ جولدارىن ىزدەستىرىپ جاتىر.

«عارىش – تەك عىلىم مەن تەح­نولوگيا ەمەس,  ەلدىڭ ينتەل­لەكتۋالدىق جانە ستراتەگيالىق دامۋىنىڭ كورسەتكىشى. سوندىقتان حالىقارالىق تاجىريبەنى ۇتىم­دى پايدالانۋ – ەلىمىز ءۇشىن بولا­شاقتاعى باستى باعىتتاردىڭ ءبىرى», دەيدى ساپار جەڭىس ۇلى.

بۇگىندە الىستاعى اعىلشىن ەلىندە ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن بىلىك­تى مامان ساپار ساتاەۆتىڭ قۇلشى­نىسى – ەلىمىزدىڭ عارىشتىق جانە جوعارى تەحنولوگيالىق الەۋە­تىن دامىتۋدىڭ, سونداي-اق حا­لىقارالىق ارىپتەستىكتى نىعاي­تۋدىڭ جارقىن ۇلگىسى. ونىڭ ءومىر جولى – جاس عالىمدار مەن ينجەنەرلەرگە شابىت بەرەتىن ونەگە بولا بەرمەك.

ال ونىڭ زايىبىنىڭ دا عى­لىممەن اينالىسىپ جۇرگەنىنە دە ءبىرتالاي ۋاقىتتىڭ جۇزىنە اينالدى. ۇلىبريتانياداعى ايگىلى «Imperial College Business School»-دا دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن جازىپ جۇرگەن ءمادينا ماراتقىزى نۇرعوجينا – ىزدەنىستە جۇرگەن جاس عالىمداردىڭ ءبىرى. ول كاسىپكەر ايەلدەردىڭ كاسى­بىن قولداۋعا با­عىتتالعان بىرقاتار جوبانىڭ جەتەكشىسى. ءمادينانىڭ كاسى­بي جولى عىلىم مەن بيزنەستى ۇشتاستىرا بىلگەن جاڭا بۋىن وتاندىق ايەلدىڭ بەينەسىن ايقىن كورسەتەدى. بالالىق شاعىنان عىلىمعا ەرەكشە قىزىعۋشىلىق تانىتقان ءمادينا – عالىمدار اۋلەتىنىڭ وكىلى: اكەسى – پروفەسسور, اناسى مەن اپكەسى – عىلىم كانديداتتارى.

ول قاراعاندى مەملەكەتتىك تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە «ما­شينا جاساۋ كاسىپورىن­دا­رىن­داعى ەكونوميكا جانە باسقارۋ» مامان­دى­عىن ۇزدىك تامامداعان سوڭ, ءبىلىمىن شەتەلدە جالعاستىردى. «بولاشاق» حالىقارالىق باع­دار­­لاماسىنىڭ ستيپەندياتى رەتىندە اقش-تىڭ يللينويس ۋنيۆەرسيتەتىندە قوس ديپلومدى ماگيستراتۋرانى بيزنەس-اكىمشىلىك جانە تەحنولوگيالاردى باسقارۋ باعىتىندا ءتامام­دا­دى. سونداي-اق گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتىندە ­س­ترا­تەگيالىق مەنەدجمەنت كۋرسىن اياقتاپ, الەمدىك باسقارۋ تاجى­ريبەسىن مەڭگەردى.

ءمادينا نۇرعوجينانىڭ دا كاسىبي جولى عارىش سالاسىنان باستالدى. ول ون جىلدان استام ۋاقىت بويى «قازاقستان عارىش ساپارى» ۇلتتىق كومپانياسىندا ەڭبەك ەتىپ, حالىق­ارالىق جوبالاردى باسقارۋ جانە بايلانىستاردى دامىتۋ باعىتىندا قىزمەت اتقاردى. سول كەزەڭدە ەل استاناسىندا سالىنعان عارىش اپپاراتتارىن قۇراستىرۋ-سىناۋ كەشەنىنىڭ ىسكە قوسىلۋىنا دا ءوز ۇلەسىن قوستى.

الايدا كوپ ۋاقىت وتپەي ءمادينا جاڭا باعىتقا, ياعني كاسىپكەرلىككە بەت بۇردى. «PhotoMoto» اتتى فوتوسالاسىنداعى تسيفر­لىق ستارتاپتى (www.photomoto.photo) قۇرىپ, «Inspired Me» اتتى ايەل-كاسىپكەرلەر قاۋىم­داستىعىنىڭ تەڭ قۇرىلتايشىسى اتاندى. وسى باستامالار مەن تاجىريبە وعان ايەلدەر كاسىپ­كەرلىگى مەن ونى قولداۋ سالاسىن زەرتتەۋگە تۇرتكى بولدى.

2018 جىلدان باستاپ ول اكادە­ميالىق ورتاعا تولىقتاي بەت بۇرىپ, نازارباەۆ ۋني­ۆەر­سيتەتىنىڭ جوعارى بيزنەس مەكتەبىندە كاسىپكەرلىك پەن مەنەدجمەنت بويىنشا ءدارىس وقىدى. 2019–2021 جىلدارى قازاقستاننىڭ ۇلتتىق زەرتتەۋ توبى قۇرامىندا «Global Entrepreneurship Monitor» (GEM) اتتى حالىقارالىق زەرتتەۋ جوباسىنا قاتىسىپ, ەلىمىزدەگى كاسىپ­كەرلىكتىڭ دامۋ ديناميكاسىن تالداۋعا ۇلەس قوستى.

ونىڭ قازىرگى زەرتتەۋ تاقىرىبى – كاسىپ­كەرلىك پەن گەندەرلىك اسپەك­تىلەر, سونداي-اق نەت­ۆوركيڭ مەن قاۋىمداستىقتاردىڭ كاسىپكەرلەردى دامىتۋداعى ءرولى.

«مەن ءۇشىن ماڭىزدىسى – شەتەل­دىك تاجى­ريبەنى جاي ۇيرەنىپ قانا قويماي, ونى ەلىمىز بەن ورتالىق ازيا كونتەكسىنە بەيىمدەپ, ناقتى ناتيجەگە قول جەتكىزۋ. ايەلدەر كاسىپكەر­لىگىن دامىتۋ ارقىلى ايماقتىڭ ەكونومي­كا­لىق بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋعا بولادى», دەيدى ء­مادينا ماراتقىزى.

ول ءوز زەرتتەۋ ناتيجەلەرىن پراكتيكا­لىق تۇرعىدا ىسكە اسىرىپ كەلەدى. قازاقستان­نىڭ بيزنەس-ترەنەرلەر اسسوتسياتسياسىنىڭ قولداۋىمەن ول جۇزدەگەن ايەل-كاسىپكەرگە ارناپ ترەنينگتەر وتكىزىپ, بۇل تاجىريبەنى قىر­عىزستان مەن وزبەكستانعا دا كەڭەيتتى. سونىمەن قاتار شەتەلدىك عالىمدارمەن بىرلەسە وتىرىپ, ايماقتىڭ اكادەميالىق الەۋەتىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان عىلىمي ىنتىماقتاستىق جوبالارىن دامىتىپ ءجۇر.

ءمادينا نۇرعوجينانىڭ ءومىر جولى – ءبىلىم, تاباندىلىق جانە جاڭا مۇمكىندىكتەرگە اشىق­تىقتىڭ ايقىن ۇلگىسى. عىلىم مەن كاسىپكەر­لىكتى ۇشتاستىرعان ول وتاندىق ايەلدەردىڭ حالىق­ارالىق دەڭگەيدە تابىسقا جەتۋىنە جول اشىپ, ورتالىق ازياداعى كاسىپكەرلىك ەكوجۇيەنىڭ دامۋىنا سۇبەلى ۇلەس قوسادى.

انگليادا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن ەرلى-زايىپتى عالىمداردىڭ عىلى­مي جولى – وتاندىق عى­لىم­نىڭ حالىق­ارالىق كەڭىستىككە شىعۋى­نىڭ جار­قىن كورىنىسى. ولاردىڭ تابىسى ۇزدىكسىز ىزدەنىس پەن ءوزارا قولداۋدىڭ ناتيجەسى ەكەنىن باي­قاۋعا بولادى. بۇل جۇپتىڭ تاجىريبەسى جاس زەرت­تەۋشىلەرگە ۇلگى بولىپ, قازاقستان مەن ۇلى­بريتانيا اراسىنداعى عىلىمي بايلا­نىستى نىعايتۋعا سەپتىگىن تيگىزەتىنى ءسوزسىز. عىلىم جو­لىنداعى ىنتىماق پەن ادالدىق – ولاردىڭ باس­تى ۇستانىمى جانە تابىسىنىڭ كىلتى.