امەريكا قۇراما شتاتتارىنداعى قازاق دياسپوراسىنىڭ پايدا بولۋ تاريحىن بىرنەشە كەزەڭگە بولۋگە بولادى. ونىڭ ءتۇرلى سەبەبى دە بار. العاش كوشىپ كەلگەن اعا بۋىننىڭ سول جاقتا تۇرىپ جاتقانىنا شيرەك عاسىردان اسقان. ولاردىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى, تاعدىرى ارقيلى. ايتايىن دەگەنىمىز, امەريكاداعى قازاقتار تۋرالى اڭگىمەلەي وتىرىپ, جاستارعا وي سالساق دەگەن نيەت ەدى.
جاستاردى قولداۋ, دامىعان مەملەكەتتەردە ءبىلىم الىپ, سونى ەلىمىزدىڭ قاجەتىنە جاراتۋ ماقساتىندا جۇزەگە اسقان «بولاشاق» باعدارلاماسىن وقۋشى كەزىمدە ەستىگەن ەدىم. ارينە, مەن دە ستيپەنديات اتانۋدى ارماندادىم. ستۋدەنت كەزىمدە «بولاشاق» ستيپەندياتتارىنىڭ اقش ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە وقيتىنىنا, بەس ءتىل بىلەتىنىنە تاڭدانىپ تا جۇردىك. جوعارى وقۋ ورنىنان كەيىن ماگيستراتۋرانى ءبىتىرىپ, ۇستازدارىممەن كەڭەسە وتىرىپ, وتباسىمنىڭ قولداۋىمەن دوكتورانتۋراعا ءتۇستىم. دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا تاقىرىبىن تاڭداۋ دا وڭاي ەمەس. عىلىمي جەتەكشىم پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور روزاليندا شاحانوۆانىڭ ۇسىنىسىمەن تاقىرىپ تاڭداپ, دوكتورلىق ديسسەرتاتسيامدى ءساتتى قورعاپ, ديپلومىمدى دا الدىم.
ءارى قاراي ىزدەنىسپەن بالا كۇنگى ارمانىم – «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ تالاپتارىن قاراپ, قۇجات تاپسىردىم. باسقا ەلدى تاڭداماي, تەك امەريكادا وقىعىم كەلەدى دەدىم. «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ «500 عالىم» جوباسى بويىنشا ەمتيحان تاپسىرىپ, ستيپەنديات اتاندىم. بۇل جەتىستىكتەردىڭ ارتىندا قانشاما كۇش-جىگەر, ەڭبەك جاتقانىن ايتىپ جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس.
امەريكاعا تابان تىرەگەن بويدا مۇحيتتىڭ ارعى بەتىنە جاستارىمىزدىڭ نەگە سونشا قىزىعاتىنى, وسى ەلدە تۇرۋدى ارماندايتىنى ويلاندىردى. العاش بارعاندا جاتىرقاپ تا, جاسقانىپ تا ءجۇردىم. كاليفورنيا شتاتىنىڭ ساكرامەنتو قالاسىندا وتكەن ءاز-ناۋرىز مەرەكەسىن تويلاۋعا قازاق قاۋىمداستىعى جينالدى. ءبىزدى دە شاقىرعان ەدى. جينالعان ەلۋ شاقتى قازاقتىڭ وسى ەلگە قالاي قونىس اۋدارعانى, نەمەن اينالىساتىنى ءسوز بولدى. جەرگىلىكتى قازاقتاردىڭ باسىن قوسىپ, جىل سايىن مەرەكەنى تويلاۋعا اتسالىساتىن اعامىز ەردانا بايداۋلەت ۇلىمەن اڭگىمەلەستىك. تۇيگەنىم, جاستاردى امەريكاعا ماگنيتشە تارتاتىن ەكى ماقسات بار ەكەن: جاقسى ءبىلىم الۋ مەن ماتەريالدىق جاعدايىن جاقسارتۋ. ەردانا بايداۋلەت ۇلى امەريكاعا 35 جاسىندا بالالارىن اياققا تۇرعىزۋ ءۇشىن ات باسىن تىرەگەن. كاليفورنيانىڭ ورتالىعى سانالاتىن ساكرامەنتو قالاسىنا قونىس اۋدارعانىنا 28 جىلعا قاراعان ەردانا اعا – بۇگىندە زەينەتكەر.
ول امەريكاداعى قازاقتاردىڭ جاعدايىن ۇزاق باقىلاپ, ءوز تاجىريبەسىمەن بولىسۋگە دايىن ەكەنىن دە ايتتى. امەريكادا ادامداردى ۇلتقا بولمەي, الەۋمەتتىك جاعدايىنا قاراي جاسالاتىن جەڭىلدىك كوپ. زەينەت جاسىنداعىلارعا جۇمىس ىستەمەسە دە, اي سايىن شامامەن 1000 دوللار تولەنەدى. ەگەر بالاسى مەن كەلىنىنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى تومەن دەپ ەسەپتەلسە, نەمەرەگە قارايتىن اتاسى مەن اجەسىنە مەملەكەت وتەماقى تولەيدى. ناۋقاس ادامعا قامقورلىق جاسايتىن كومەكشى قىزمەتىنە دە قازىنادان ءار ساعاتىنا اقشا تولەنەدى. مەديتسينا سالاسىنا كەلسەك, كەيبىر كومپانيالار پاتسيەنتتى ۇيىنەن كلينيكاعا تەگىن اپارىپ-اكەلۋ قىزمەتىن دە ۇسىنادى. بۇل قىزمەت جاعدايى تومەن وتباسىلارعا ارنالعان.
ادام قۇقى ماسەلەسىنە دە كوزقاراس ەرەكشە. اسىرەسە ايەلدەر وتباسىندا ەرىنەن قىسىم كورگەن جاعدايدا اكىمشىلىك تاراپىنان دەر كەزىندە نازارعا الىنادى. تابىسى تومەن وتباسىنا تۇرعىن ءۇي جەڭىلدىگى قاراستىرىلعان. مىسالى, ەكى زەينەتكەر 2000 دوللار زەينەتاقى السا, 600 دوللار عانا تولەپ, قالعانى مەملەكەتتىڭ ەنشىسىنە تيەدى. اتا-انا بالالارىنا مەكتەپ فورماسى, كەڭسە تاۋارلارى مەن كىتاپ ساتىپ الۋ كەرەك دەپ قينالمايدى. مەكتەپكە كەز كەلگەن كيىممەن بارا بەرۋگە بولادى, قاجەتتى قۇرالمەن ءبىلىم وشاعى قامتاماسىز ەتەدى.
ارينە, جەكەمەنشىك مەكتەپتەردىڭ اقىسى وتە جوعارى. وعان قالتاسى كوتەرەتىن قازاق بالالارى دا بارادى. ەرتەرەك قونىس اۋدارعان قازاقتاردىڭ ءبىرشاماسى جەكە ءۇي دە ساتىپ العان. ەردانا اعا امەريكاداعى قازاقتاردىڭ ءومىرىن, ولاردىڭ اتاجۇرتقا دەگەن ساعىنىشىن, كورگەن قيىندىعى مەن الەۋمەتتىك مۇمكىندىگىن دە ايتىپ بەردى.
كەيىنگى ەكى-ءۇش جىلدا الپاۋىت ەلگە مەكسيكا ارقىلى بىرنەشە جاس قازاق وتباسى كەلىپ, ەردانا اعادان باسپانا دا سۇراپتى. مەكسيكا ارقىلى كەلۋ دە وڭاي ەمەس, اسىرەسە كىشكەنتاي بالالارمەن ساپارعا شىققان جاستار جول ازابىن كورىپ, بىرنەشە ايدا ارەڭ جەتەدى ەكەن. بۇل جولدىڭ ءوزى شىتىرمان وقيعاعا تولى. اۋەلى تۇركياعا سوعىپ, امەريكاعا ۆيزا الۋدىڭ جولدارىن ىزدەپ ءبىر اي جۇرەدى. سودان كەيىن دومينيكان رەسپۋبليكاسىنا ۇشىپ كەلىپ, ودان ءارى كەمەمەن قۇرلىققا شىعىپ, گوندۋراس, نيكاراگۋا, كوستا-ريكا, گۆاتەمالا ارقىلى مەكسيكاعا جەتەدى. اقش شەكاراسىندا ءبىر اي كارانتيندە بولادى. وسى جولدا قانشاما قاۋىپتى باستان وتكىزەتىنىن كوبى بىلمەيدى. جولشىباي اداسقاندارى دا, دجۋنگلي ورماندارىندا جابايى اڭ كەزىگىپ قاشقاندارى دا بار.
امەريكاعا قونىس اۋدارعان ءاربىر قازاقتىڭ تاعدىرى ءارتۇرلى. ءبىرى جاڭا ءومىر باستاعانىنا قۋانسا, ەكىنشىسىنىڭ جۇرەك تۇبىندە ەلىنە دەگەن ساعىنىشى مەن وكىنىشى قاتار تۇرادى. اسىرەسە مۇنداي سەزىم جاستىق شاعى ەڭبەكپەن ءوتىپ, زەينەت جاسىنا شىققاندار مەن قارتتاردا بايقالادى.
ەردانا اعا امەريكاداعى قازاقتاردىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىن ءبىلىپ, اڭگىمەلەسكەننەن كەيىن مىناداي تۇجىرىم جاساعان: ءبىرىنشى وكىنىش – ءتىل. كەڭەس زامانىندا زورعا ساقتالعان قازاق ءتىلىن مۇندا ەندى عانا ءوسىپ كەلە جاتقان بالالارعا ۇيرەتۋ وڭاي ەمەس. «اسسالاۋماعالەيكۋم» دەپ ۇيرەتۋگە بولادى, بىراق ونىڭ جان دۇنيەسىندە قازاقى رۋح قالىپتاسپاۋى مۇمكىن. ەكىنشى وكىنىش – قۇندىلىقتىڭ وزگەرۋى. اتاجۇرتتا ادامعا ءبىر ءۇي, ءبىر كولىك جەتىپ جاتسا, اقش-تا بايلىققا دەگەن قۇمارلىق ارتا تۇسەدى. دوللار كوبەيگەن سايىن قازاقىلىق ازايىپ بارا جاتقانداي اسەر قالدىرادى. ءۇشىنشى – بالالاردىڭ شەتەلگە تەز بەيىمدەلۋى. تىيىم سالىپ, تەك قازاقشا سويلەتىپ وسىرسە دە, ۋاقىت وتە ودان ناتيجە شىقپايتىنى بايقالادى. مەكتەپ پەن قوعام بالانىڭ ساناسىن تۇگەل وزگەرتەدى. ءتورتىنشى – قازاقتىڭ ءدامى. ۇلتتىق تاعام, قازى-قارتا – قازاق بولىپ تۋعان ءاربىر ادام اڭسايتىن ەرەكشە اسى. مۇحيتتىڭ ارعى جاعىندا ۇلتتىق تاعامعا دەگەن اڭسارىڭدى باسۋ مۇمكىن ەمەس. بەسىنشى – «قازاقتىڭ تويىن» كورمەي ءومىر ءسۇرۋ. قازاق داستارقانى, ءان-جىرى مەن ءبيى – ءبارى مۇندا ساعىنىشقا اينالادى. باس قوسقان ءار ءسات مەرەكەدەي سەزىلەدى.
ەردانا بايداۋلەت ۇلى شاڭىراعىنا كەلگەن قازاق وتباسىلارىن جىلى پەيىلمەن قارسى الىپ, ۇلتتىق كيىمىن كيىپ, ءان ايتىپ, ۇلتتىڭ داستارقانىن ۇمىتپاۋعا شاقىرادى. التىنشى – وتباسىن قۇرۋ ماسەلەسى. بۇل – ەڭ وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى. ۇلتتىق تاربيەگە قانشا كۇش سالسا دا, وزگە ۇلت وكىلدەرىمەن وتباسىن قۇرۋ جيىلەپ بارادى.
ەردانا بايداۋلەت ۇلى قازاقتىڭ بالالارى شەتەلدە تەز ارادا وزگە مادەنيەتكە بەيىمدەلىپ, امەريكالىققا اينالعانىنا وكىنىش بىلدىرەدى. كەيىنگى 28 جىل ىشىندە شامامەن 600-دەي قازاقتى قوناق كۇتىپ, شەتەلدەگى قانداستارىنىڭ باسىن قوسۋعا كۇش سالعانىن ايتادى. سەنبى سايىن وتانداستارىمەن داستارقان باسىندا قازاق ءانىن تىڭداۋدى داستۇرگە اينالدىرعان. ەردانا اعا ءۇش قىزىنا بالا كۇنىنەن ۇيدە باسقا تىلدە سويلەۋگە قاتاڭ تىيىم سالىپ, ولارعا قازاق جىگىتىنە عانا تۇرمىسقا شىعۋ تۋرالى وسيەت ايتقانىمەن, ءبارى ناتيجەسىز قالعانىن مويىندايدى. جەتىنشى ماسەلە – تاربيەنىڭ وزگەرۋى. امەريكا مەكتەبى بالانى «ۇلتىڭدى سىيلا» دەپ ەمەس, ء«وزىڭدى كۇت» دەپ تاربيەلەيدى. ادام ساناسىندا ءوزى ءۇشىن عانا ءومىر ءسۇرۋ تۇجىرىمى مىقتاپ ورنىعادى. بۇل دا – قازاقى ۇعىممەن ۇيلەسپەيتىن تۇجىرىم.
ەردانا اعا اڭگىمەسىندە ەلدەگى كوپتەگەن ادامنىڭ امەريكاعا وتباسىمەن بىرگە كەلۋدى ارماندايتىنىن اتاپ ءوتتى. اسىرەسە اعا بۋىن وكىلدەرى پەرزەنتتەرىنىڭ وسى ەلدە ءومىر سۇرگەنىن قالايدى, بىراق ونى اشىق مويىندامايدى. شەتەلگە شىققان ءاربىر قازاق اتا-اناسىنىڭ جۇرەگىندە ءبىر ءۇمىت بار. «بالالارىم قاي ەلدە جۇرسە دە, ءوز ءتىلىن, ءداستۇرىن, بولمىسىن ساقتاسا ەكەن» دەگەن تىلەك. بىراق ءومىردىڭ شىندىعى مۇلدە باسقا قىرىنان كورىنەدى. ەردانا اعامىزدىڭ ءومىر جولى – وسىنىڭ ايقىن دالەلى.
ول ءوز وتباسىنا عانا ەمەس, اينالاسىنداعى تالاي قازاققا جومارت جۇرەگىمەن قولداۋ كورسەتىپ ءجۇر. امەريكاعا قونىس اۋدارعان تالاي قانداسقا باعىت-باعدار بەرىپ, ءۇي-جاي تابۋىنا, ەڭبەك ەتۋىنە, جاڭا ومىرگە بەيىمدەلۋىنە كومەكتەستى. ونىڭ ءۇيى تالاي جىل بويى قازاقتىڭ باسىن قوسقان ورتا, تۋعان ەلدەن جىراقتا جۇرگەندەرگە ناعىز شاعىن وتانعا اينالدى. ولاي دەيتىنىمىز, ءبىر بولمەسىن ۇلتتىق ناقىشتا بەزەندىرىپ, ۇلتتىق اسپاپتار مەن توسەنىشتەرگە, كادەسىيلارعا تولى مۇراجايعا اينالدىرعان. ءوزى باستان كەشكەن تالاي قيىندىقتى جەڭىپ, سول تاجىريبەسىن وزگەگە ۇلگى ەتۋى – ازاماتتىقتىڭ بەلگىسى.
ارينە, دامىعان ەلدە تۇلعا بولىپ تولىعۋ مەن تولىسۋ بار. دەگەنمەن قانشا تىرىسسا دا, شەتەلدەگى قازاق بالاسى تۇرعان ورتاسىنىڭ زاڭدىلىعىنا بەيىمدەلەدى. سونىمەن قاتار دامىعان ەلدە مادەنيەتتىڭ جوعارى بولاتىنىن دا ءسوز ەتۋىمىز كەرەك. زاڭ تارتىپكە, ءتارتىپ مادەنيەتكە الىپ كەلەدى. مادەنيەتتىڭ بيىك دەڭگەيىن ساقتايتىن, ايرىقشا كوڭىل بولەتىن ەلدەن ۇيرەنەتىن تۇستارىمىز دا از ەمەس. ايتسە دە قازاق بولىپ تۋعان جانداردىڭ الەمنىڭ قاي قيىرىندا دا ۇلتتىق بولمىسىن, ءداستۇرىن, قاسيەتىن ساقتاپ, «مىنە, ناعىز قازاق!» دەگەن اسقاق ۇعىمعا يە بولۋ – باسقا ماسەلە.
اقبىلەك مىڭباەۆا,
ءو.جانىبەكوۆ اتىنداعى وقپۋ وقىتۋشىسى, PhD,
«بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ ستيپەندياتى
(اقش, كاليفورنيا ۋنيۆەرسيتەتى)