بۇگىندە قازاق جاستارى الەمنىڭ ءار قيىرىنا ساپار شەگىپ, ءوز بىلىمدەرى ارقىلى زور مۇمكىندىككە قول جەتكىزىپ جاتقانى كوڭىلگە قۋانىش سىيلايدى. سولاردىڭ ءبىرى – امەريكادا مۇعالىم بولىپ جۇمىس ىستەيتىن سالتانات سىرلىباەۆا. ءبىز بۇگىن وقىرمانعا تالاپتى جاس پەداگوگتەن العان شاعىن سۇحباتىمىزدى ۇسىنىپ وتىرمىز.
– سالتانات, الدىمەن ءوزىڭىز تۋرالى ايتساڭىز. قاي وڭىردە دۇنيەگە كەلدىڭىز, قايدا ءبىلىم الدىڭىز؟
– مەن جاڭاوزەن قالاسىنىڭ تۋماسىمىن. بالا كۇنىمنەن اقتاۋ قالاسىندا ءوستىم. سونداعى № 8 ورتا مەكتەبىن اياقتاپ, ش.ەسەنوۆ اتىنداعى كاسپي تەحنولوگيالار جانە ينجينيرينگ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ شەت ءتىلى ماماندىعىنا ءتۇستىم. ودان كەيىن استاناداعى ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە وسى ماماندىق بويىنشا پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ ماگيسترى دارەجەسىن الدىم. قازىر اقش-تا مۇعالىممىن.
– الاشتىڭ ارداقتىسى ماعجان جۇماباەۆ «التى الاشتىڭ بالاسى باس قوسسا, ءتور – مۇعالىمدىكى» دەپ ايتقانى بار. ءسىزدىڭ سوناۋ الىپ امەريكادا مۇعالىم بولىپ جۇرگەنىڭىزدى ەستىپ, قۋاندىق. پەداگوگ بولۋعا دەگەن قىزىعۋشىلىعىڭىز قاشان پايدا بولدى؟
– بالا كۇنىمنەن اعىلشىن ءتىلىن جاقسى كوردىم. سودان با, وسى ءتىلدى جەتىك ءبىلۋ ءۇشىن پەداگوگ بولۋ كەرەك دەپ ويلادىم. سول سەبەپتى جوعارى وقۋ ورنىنا تۇسەردە شەت ءتىلى ماماندىعىن تاڭدادىم. سونىمەن قاتار ساياحاتتى جاقسى كورەمىن. الەمنىڭ قاي تۇكپىرىنە بارساڭىز دا اعىلشىن ءتىلىن بىلگەن ادام ەشقاشان قينالمايتىنىن ءتۇسىندىم. بۇعان قوسا, اعىلشىن ءتىلىن ءبىلۋ – ەڭ ۇلكەن مۇمكىندىك. بۇگىندە عىلىم-بىلىمگە قاتىستى بارلىق اقپارات, الۋان ءتۇرلى زەرتتەۋلەر اعىلشىن تىلىندە جازىلادى. ءبىر جاعىنان, مەنىڭ اتالعان ءتىلدى مەڭگەرۋگە وسى دا سەبەپ بولدى.
– ەلىمىزدە مۇعالىم بولدىڭىز با, الدە پەداگوگيكالىق ەڭبەك جولىڭىز بىردەن امەريكادان باستالدى ما؟
– بۇعان دەيىن استاناداعى حالىقارالىق «Spectrum» مەكتەبىندە اۋستراليادان كەلگەن شەتەلدىك مۇعالىمنىڭ كومەكشىسى بولدىم.
– امەريكاعا قالاي باردىڭىز؟ وندا مۇعالىم بولۋعا قانداي تالاپ قويىلادى؟
–امەريكاعا ەڭ العاش رەت 2016 جىلى «Work and Travel» باعدارلاماسى ارقىلى كەلدىم. سول كەزدەن باستاپ 8 جىل بويى گرين كارتاعا ءوتىنىش بەرىپ جۇردىك. 2023 جىلى كۇيەۋىم گرين كارتا لوتەرەياسىن ۇتىپ, بىلتىر قىركۇيەك ايىندا وتباسىمىزبەن كوشىپ كەلدىك. مۇندا مەن جۇمىسقا كەلمەي قالعان مۇعالىمنىڭ ورنىنا ساباق بەرەمىن. بۇل قازىر ماعان وتە ىڭعايلى قىزمەت ءتۇرى. سەبەبى قاي كۇنى جۇمىسقا شىعاتىنىمدى ءوزىم تاڭدايمىن. ءبىزدىڭ ءوز كاسىبىمىز بار بولعاندىقتان, وسىلاي ىستەۋگە بەل بۋدىم. كوپ جاعدايدا وسى ەكى سالا بويىنشا ۇيدەن جۇمىس ىستەيمىن, سونىمەن قاتار مەكتەپكە دە قالاعان ۋاقىتىمدا بارىپ ساباق بەرەمىن. تالاپتار بويىنشا ناقتى ايتا المايمىن, بىراق جوعارى وقۋ ورنىن بىتىرگەن ديپلومىمدى, «+ Spectrum» مەكتەبىنەن العان مىنەزدەمە سەكىلدى قۇجاتتارىمدى تاپسىردىم. اعىلشىن ءتىلىن جەتىك بىلەمىن. سوعان دا ءمان بەرگەن بولۋى كەرەك.
– قاي قالادا, قانداي مەكتەپتە ساباق بەرەسىز؟ قاي پاننەن ءدارىس وقيسىز؟
– نيۋ-يورك شتاتىنا قاراستى «Lake Placid» مەملەكەتتىك ورتا مەكتەبىندە جۇمىس ىستەيمىن. نەگىزىندە مەن سول كۇنى قاي مۇعالىمگە كومەك كەرەك نەمەسە ورنىنا ساباق بەرۋ كەرەك بولسا, سول كىسىلەردىڭ كۇندىك جوسپارى بويىنشا ءدارىس وقيمىن. ناقتى ءپان بەلگىلەنبەگەن.
– امەريكالىق وقۋشىلاردىڭ قازاق بالالارىنان ايىرماشىلىعى بار ما؟
– ارينە, بار. مۇنداعى بالالار ويىن وڭاي تۇردە ءتىپتى ەرەسەك ادامدار سەكىلدى جەتكىزەدى. وزدەرىنىڭ جانە باسقا ادامداردىڭ شەكاراسىن بىلەدى, ۇناماسا, ۇنامايتىنىن ايتادى, قىزىقتىرعان سۇراقتارىن قىسىلماي قويادى. العاشقى كەزدە ءبىزدىڭ حالقىمىز بەن ەلىمىز تۋرالى وقۋشىلار مەنەن كوپ سۇرايتىن. سودان قىزىمىز ەكەۋمىز ءۇش-ءتورت رەت قازاقستان تۋرالى, تاريحي جانە قازىرگى ايگىلى تۇلعالار تۋرالى تانىستىرىلىم جاسادىق. ءار جىل سايىن ءبىزدىڭ مەكتەپتە شەت مەملەكەتتەن كەلگەن وقۋشىلاردىڭ ءوز ەلىن تانىستىرۋ ءىس-شاراسى وتەدى. سوعان ءبىز دە قاتىسىپ, ۇلتتىق تاعامدار دايىنداپ, ەلىمىز بەن سالت-ءداستۇرىمىز تۋرالى ايتىپ بەردىك.
– امەريكالىق ءبىلىم جۇيەسىنىڭ ۇناعان جانە قيىن تۇسى قانداي؟
– ەڭ ۇناعانى – ەركىندىك جانە بالانى وقىتۋعا قاجەت دۇنيەنىڭ, مۇمكىندىكتىڭ بارلىعى جاسالعان. سونىمەن قاتار باستاۋىش مەكتەپتەردە بالالاردى كوبىنەسە مەيىرىمدىلىككە, بوگدە ادامدى سىيلاۋعا, ءارتۇرلى جاعدايعا توتەپ بەرۋگە, بىلىمگە قۇشتارلىقتى وياتۋعا ىنتالاندىرادى. قيىن تۇستارىمەن ازىرگە كەزدەسكەن جوقپىن. جەكە وزىمە قيىن ەشتەڭە بايقالمادى.
– مەكتەپتەگى ءبىر كۇنىڭىز قالاي وتەدى؟
– تاڭەرتەڭ 8-دە جۇمىسىما كەلەمىن. 15–30 مينۋت كولەمىندە كۇندىك جوسپارمەن تانىسامىن. مۇنداعى مەكتەپتەردە جوسپار ءار مينۋتىنا دەيىن انىق جازىلادى, سول بويىنشا ءدارىس وقيمىن. ۇزىلىستە تاماقتانىپ, باسقا دا شارۋالارىمدى بىتىرۋگە تىرىسامىن. ءدارىس بىتكەننەن كەيىن سول كۇننىڭ ەسەبىن جازامىن. قانداي تاپسىرمالار ورىندالدى جانە سول كۇنى قانداي وزگەرىس بولدى, تۇراقتى مۇعالىم قانداي اقپاراتتان مىندەتتى تۇردە حاباردار بولۋ كەرەك دەگەندەردىڭ ءبارىن تولىق جازىپ, ۇستەلدىڭ ۇستىنە قالدىرىپ كەتەمىن.
– وقۋشىلارىڭىزدىڭ اراسىندا قازاق ءتىلى مەن داستۇرىنە قىزىعۋشىلىق تانىتقاندار بولدى ما؟
– ءيا, مەكتەپ مۇعالىمدەرى مەن وقۋشىلارىم قاراپايىم سوزدەر تۋرالى سۇراپ, قازاقشاعا دەگەن ىنتاسىن بىلدىرەدى. «سالەم», «قالايسىڭ», «قايىرلى تاڭ», «ساۋ بولىڭىز», «راحمەت», «قوش كەلدىڭىز» دەگەن سەكىلدى سوزدەردى ۇيرەنىپ تە الدى. قازىر كەيبىر مۇعالىمدەر مەنىمەن «قايىرلى تاڭ!» دەپ سالەمدەسەدى.
– قازاق قىزى رەتىندە شەتەلدە ۇستازدىق ەتۋ سىزگە قانداي جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى؟
– ءبىز ارقىلى ۇلتتى تانىپ بىلەدى, ول – ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك. ءار باسقان قادامىڭ, ويىڭ جانە باسقا قاسيەتتەردى تانيدى.
– بولاشاقتا ەلىمىزگە ورالىپ, وسىنداعى ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا ۇلەس قوسقىڭىز كەلە مە؟
– ءيا, ويىم بار. بولاشاقتا ءتيىمدى تۇردە اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەنۋ, سونداي-اق وقۋعا, تاجىريبە جيناۋعا ارنالعان باعدارلاما جاسايمىز دەگەن جوسپارىمىز بار.
– ەلىمىزدەگى جاس مۇعالىمدەرگە نەمەسە شەتەلدە وقىپ, قىزمەت ەتكىسى كەلەتىن جاستارعا قانداي كەڭەس بەرەسىز؟
– باستىسى, تالپىنىس جانە ءىس-ارەكەت قاجەت. نيەت تازا بولۋ كەرەك, مۇمكىندىگىنشە بىلىمگە, جاڭا ورتاعا, جاڭا ۇسىنىستارعا اشىق بولعان ءجون. ناقتى ماقسات قويىپ, سوعان جەتكىزەتىن ءىس-ارەكەت جاساۋ قاجەت دەپ ويلايمىن.
اڭگىمەلەسكەن –
دۇيسەنالى الىماقىن,
«Egemen Qazaqstan»