بۇلدىرگىنى تىياتىن زاڭ ماقۇلداندى

تسيفرلىق ورتاعا قۇقىقتىق مارتەبە بەرەتىن كودەكس

كۇن ءتارتىبىنىڭ العاشقى ماسە­لەسى بويىنشا ءماجىلىس الدىمەن تسيفرلىق كودەكس جوباسى مەن ەكى بىردەي ىلەسپە زاڭ جوبالارىن تالقىلاپ, ءبىرىنشى وقىلىمدا قابىلدادى. قۇجاتتاردى ەكونو­ميكالىق رەفورما جانە وڭىرلىك دامۋ كوميتەتىنىڭ حاتشىسى ەكاتە­رينا سمىشلياەۆا تانىستىردى.

جاڭا تسيفرلىق كودەكس تسيفر­لىق ورتاعا قۇقىقتىق مارتەبە بەرىپ, دەرەكتەر مەن پلاتفورما­لاردى اينالىمعا ەنگىزۋگە ار­نالعان. وسىلايشا, قابىلدانعان كودەكسكە سايكەس تسيفرلىق دەرەك­تەر, جۇيەلەر, رەسۋرستار مەن ين­فراقۇرىلىم قۇقىق وبەكتىسى بولىپ تانىلادى.

– تسيفرلىق دەرەكتەر اينا­لىمىنىڭ قۇقىقتىق رەجىمى ەنگىزىلەدى. جازبالار تۇرىندەگى تسيفرلىق دەرەكتەر العاش رەت قۇقىق وبەكتىسى رەتىندە تانىلعالى وتىر. بۇل دەگەنىمىز, دەرەكتەر ەكو­نوميكالىق قۇندىلىققا يە بولىپ, ازاماتتىق نەگىزدەگى اينا­لىم­عا قاتىسا الادى, – دەدى دەپۋتات.

كودەكس جوباسى وسى كۇيىندە قابىلدانسا, ەلىمىزدە eGov سياق­تى مەملەكەتتىك تسيفرلىق جۇيە مەن حالىققا ەلەكتروندىق نەگىزدە قىزمەت كورسەتەتىن پلاتفور­مالارعا «ۇلتتىق وبەكت» مار­تەبەسى بەرىلۋى مۇمكىن. بۇل ءوز كەزە­گىندە اتالعان تسيفرلىق اكتيۆ­تەردىڭ جەكەمەنشىككە, باسقا ەلگە ساتىلىپ كەتۋىنەن, يەلىگىنە ءوتىپ كەتۋدەن قورعايدى.

سونداي-اق كودەكس جوباسىندا قولدانىستاعى ەلەكتروندىق قۇجاتتاردى زاڭ تىلىندە ءۇش توپقا ءبولۋ كوزدەلىپ وتىر. ءبىرىنشىسى – ەلەكتروندىق قۇجاتتار. وعان تەك ەتسق قويىلعان قۇجاتتار جاتادى جانە قاعاز نۇسقامەن تەڭەس­تىرىلەدى. ەكىنشىسى – تسيفرلىق قۇجاتتار. بۇل مەملەكەتتىك بازالاردان اۆتوماتتى تۇردە جۇكتەۋگە بولاتىن, كورسەتىلگەن ساتىندە تۇپنۇسقا بولىپ سانالاتىن ءتۇرلى انىقتامالاردىڭ قۇقىقتىق اتاۋى دەۋگە بولادى. ءۇشىنشىسى – تسيفرلىق مالىمەتتەر. جسن ارقىلى ءىىم بازاسىنان الىنعان ازامات تۋرالى دەرەك, نە بولماسا جىلجىمايتىن م ۇلىك رەەسترىندەگى جازبالار وسى تسيفرلىق مالىمەتتەرگە جاتقىزىلماق. باسقاشا ايتساق, رەسمي دەرەككوزدەردەن الىنعان زاڭدى ءمانى بار اقپاراتتار وسى ساناتقا جاتقىزىلادى.

ەكاتەرينا سمىشلياەۆا بۇل وز­گەرىستەر ازاماتتار مەن ۇيىم­داردىڭ تسيفرلىق ورتادا قولتاڭبا قويۋ, دەرەك ۇسىنۋ جانە قۇجات الماسۋ ءتارتىبىن جەڭىلدەتىپ, قۇقىق­تار مەن مىندەتتەردى ناقتىلاي تۇسەتىنىن ايتتى.

سونداي-اق زاڭناماعا «تسيفر­لىق دەلدال» ۇعىمى دا ەنگىزىلۋى مۇمكىن. بۇل ۇعىمداردى زاڭنا­ماعا ەنگىزۋ ارقىلى Yandex Go, Glovo, Chocofood سياقتى ەڭبەك پلاتفورمالارىنىڭ, Kaspi, Wildberries, Ozon سياق­تى ماركەتپلەيستەردىڭ, booking, krisha.kz قىزمەت اگرەگاتور­لارى­نىڭ, مەملەكەتتىك تسيفرلىق سەرۆيستەردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى مەن جۇمىس ءتارتىبىن ناقتى بەلگىلەۋگە جول اشادى.

زاڭ جوباسىنىڭ تانىستىرىلىمىنان كەيىن بولعان تالقىلاۋ بارىسىندا الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى اسحات ايماعامبەتوۆ ۇلت بولاشاعىنا قاتىستى وزەكتى ماسەلە كوتەردى.

دەپۋتات مەكتەپتەردە سمارت­فون قولدانۋعا قاتىستى مەملە­كەتتىك ۇستانىم توڭىرەگىندە دەرەكتەر كەلتىرە وتىرىپ, وسى باعىتتاعى سۇراعىن ءتيىستى مينيسترلىككە باعىتتادى.

– ۇلىبريتانيا, نيدەرلاند جانە الەمنىڭ 40%-دان اسا ەلدەرى مەكتەپتەردە سمارتفون قولدانۋعا رەسمي تۇردە تىيىم سالعان. ءبىزدىڭ ەلدە دە NIS, بيل, «دارىن» سىندى الدىڭعى قاتارلى بىرقاتار مەكتەپ ساباق كەزىندە سمارتفون قولدانۋعا شەكتەۋ قويدى. ناتيجەسى – وتە جاقسى. وڭ اسەرى بايقالدى, بالالار بەلسەندىرەك, ءبىر-بىرىمەن ءجيى تىلدەسەدى, ساباق كەزىندە الاڭ­داۋشىلىق ازايدى.

الايدا ەلدەگى كوپتەگەن مەكتەپتە جاعداي وزگەشە. مۇعالىمدەر جانجالدان قورقادى, ال وقۋشىلار ساباق پەن ءۇزىلىس كەزىندە TikTok-تا ساعاتتاپ وتىرادى. تسيفرلىق دامۋ جانە وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىكتەرى بۇل ماسەلەنى جۇيەلى تۇردە شەشۋ ءۇشىن قانداي ۇسىنىستارى بار, – دەدى دەپۋتات ا.ايماعامبەتوۆ.

سۇراققا جاساندى ينتەللەكت ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى دميتري مۋن جاۋاپ بەردى. ول الەم بالالاردىڭ الەۋمەتتىك جەلىدە تىركەلۋىن جاپپاي تىيىم سالۋ ارقىلى ەمەس, ولار تۇتىناتىن مازمۇندى ەكشەپ ۇسىنۋ ارقىلى رەتتەپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى.

– الەۋمەتتىك جەلىلەردە اتا-انانىڭ باقىلاۋىنسىز تىركەلۋگە قاتىستى ايتساق, قازىر الەم كەرى­سىنشە الەۋمەتتىك جەلىگە قول جەتكىزۋدىڭ ءتۇرلى جولدارىن ۇسى­نۋ جاعىنا جىلجىپ جاتىر. بىراق بەلگىلى ءبىر جاس شەكتەۋلەرى, مازمۇندى ەكشەپ ۇسىنۋ تاجىريبەسى بار. بالالاردىڭ زامان اعىمىنان, تەحنولوگيادان كەنجە قالماي دامۋىنا دا باسىمدىق بەرىلىپ وتىر. سوندىقتان بىزدە دە وسىنداي ۇلگىدە جۇمىس جۇرگىزىلەدى, – دەدى ۆيتسە-مينيستر.

وسى رەتتە تسيفرلىق كودەكس اياسىندا مەكتەپتە سمارتفون قول­دانۋعا تىيىم سالۋ كوزدەلمەگەنىن ايتا كەتكەنىمىز ءجون. كەرىسىنشە, د.مۋن مينيسترلىكتىڭ ۇستانىمى جاس ۇرپاقتى زامان اعىمىنان قالدىرماي, جۇمىستا ينتەرنەت مۇمكىندىكتەرىن, جاساندى ينتەللەكتىنى دۇرىس پايدالانۋدى ۇيرەتۋ ەكەنىن ايتتى.

قوعامدى قۇلدىراتاتىن ناسيحاتقا جول بەرىلمەيدى

ءماجىلىستىڭ جالپى وتىرىسىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ارحيۆ ءىسى ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭى ەكىنشى وقىلىمدا قارالىپ, قابىل­دان­عانىن دا ايتا كەتكەن ءجون. زاڭ جوباسىن ەكىنشى وقىلىمدا تانىستىرعان دەپۋتات ەلنۇر بەيسەمباەۆ وسى ۋاقىت ىشىندە بۇل قۇجات جان-جاقتى پىسىقتالىپ, ماڭىزدى جاڭا نورمالارمەن تولىقتىرىلعانىن جەتكىزدى.

ەڭ باستىسى, «Amanat» پارتيا­سىنىڭ سايلاۋالدى باعدار­لاما­سىنداعى باسىم مىندەتتەردىڭ ءبىرى رەتىندە مادەنيەت, ارحيۆ جانە كىتاپحانا قىزمەتكەرلەرى جالاقىسى ارتتىرىلاتىن بولدى. ياعني جەرگىلىكتى اتقارۋ­شى ورگانداردىڭ ءرولىن كۇشەي­تۋ ار­قىلى جالاقىعا قوسىمشا 25 پا­يىز اقى تولەنبەك. سون­داي-اق ەلىمىزدە العاش رەت مەم­لەكەتتىك ارحيۆتەرگە «ۇلتتىق» مار­تەبەسى بەرىلەدى. وسى باسىم­دىق ارقىلى دا ۇلتتىق ارحيۆتەر­دىڭ قىزمەتكەرلەرىنە ەڭبەك­اقىنى ەسەپتەۋ كەزىندە 1,75 ەسەلىك ۇستەمە كوەففيتسيەنت قولدانىلادى.

جالپى وتىرىستا كرەاتيۆتى يندۋستريانى دامىتۋعا ارنالعان جاڭا زاڭ جوباسى دا ماقۇلداندى. زاڭ جوباسى «كاسىپكەرلىك كودەكس» پەن «مادەنيەت تۋرالى», «مەملەكەتتىك جاستار ساياساتى تۋرالى» زاڭدارعا تۇزەتۋلەر ەنگىزۋدى كوزدەيدى. بۇل وزگەرىستەر شىعارماشىلىق سالانى كەشەندى تۇردە دامىتۋعا, قۇقىقتىق نەگىزىن ايقىنداۋعا جانە مەملەكەتتىك قولداۋدى جەتىلدىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

سونىمەن قاتار تومەنگى پالاتا دەپۋتاتتارى سەناتتان قايتىپ كەلگەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە مادەنيەت, ءبىلىم بەرۋ, وتباسى جانە مەملەكەتتىك باقىلاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭىنا ەنگىزگەن تۇزەتۋلەرمەن كەلىسىپ, فونوگراممانى پايدالانۋدى شەكتەيتىن زاڭدى قابىلدادى.

ال لگبت-نى ناسيحاتتاۋدى تىيىم سالۋ بويىنشا نورمانىڭ اۆتورى رەتىندە دەپۋتات ەدىل جاڭبىرشين ءسوز سۇرادى. دەپۋتات بۇل ماسەلەنىڭ بەس جىلدان بەرى قىزۋ تالقىلانىپ كەلە جاتقانىن ايتىپ, ماجىلىستە مىنبەرىنەن قانشاما رەت دەپۋتاتتىق ساۋال جولدانىپ, ماسەلە بۇگە-شىگەسىنە دەيىن تالقىلانعانىنا توقتالدى.

– بۇل قاسيەتسىز توپ قاسيەتتى كيىز ۇيىمىزدە تايراڭداپ, ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى اياققا تاپتادى. ۇلتتىق فولكلورىمىزدا گوموسەكسۋاليزم بار دەپ تۇتاس حالىققا جالا جاپتى. ءتىپتى مەكتەپتەرگە بارىپ, اشىق ءارى زاڭسىز ۇگىت-ناسيحات جۇرگىزدى. ەڭ سوراقىسى, ولار الەۋمەتتىك جەلىلەر ارقىلى جىنىس مۇ­شەلەرىن, سەكسۋالدىق قارىم-قاتىناستارىن اشىق جاريالاپ قانا قويماي, قوعامدى ازعىندىققا ۇندەپ, كەڭ اۋقىمدا ناسيحاتتاۋ جۇمىسىن جۇرگىزىپ جاتىر, – دەگەن ە.جاڭبىرشين بۇگىنگە دەيىن ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى جويۋعا باعىتتالعان اسىرەفەمينيستىك, لگبت قاۋىمداستىعى ارنايى, جوسپارلى تۇردە شەتەلدەن ميلليونداعان دوللارمەن قار­جى­لاندىرىلىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى.

سونداي-اق ول لگبت-نى ناسيحاتتاۋدى زاڭمەن شەكتەۋ بويىنشا قابىلداپ جاتقان نورمالار كەيبىر حالىقارالىق ۇيىمدار مەن بەلسەندىلەر ايتىپ جۇرگەندەي ەشقانداي ادام قۇقىعىن شەكتەۋگە باعىتتالماعانىن جەتكىزدى.

– كەرىسىنشە, بۇل نورمالار ءداستۇرلى وتباسىلىق ينس­تيتۋتتى بۇزۋدان جانە بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردى بۇلدىرگى يدەولوگيالاردان قور­عاپ, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىمىزدى ساقتاۋعا, حالقىمىزدىڭ رۋحاني يممۋنيتەتىن نىعايتۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى. وسى رەتتە ءبىر ماسەلەنى ەسكەرتكىم كەلەدى. بۇل – ء«وز ەرەجەڭمەن وزگەنىڭ ۇيىنە بارما» دەگەن الەم حالقىنا ءتان قاعيدات. دەربەس مەملەكەتتىڭ ىشكى ىسىنە ارالاسۋعا, ەڭ باستىسى ونىڭ ۇلتتىق زاڭدارىنا قىسىم كورسەتۋگە ەشقانداي ۇيىم­نىڭ قۇقىعى جوق, – دەگەن ە.جاڭبىرشين ارىپتەستەرىن ۇلتتىڭ مۇددەسىن قورعاۋعا باعىت­تالعان نورمالاردىڭ ەنگىزىلۋىن بارىنشا قولداۋعا شاقىردى.

بۇدان بولەك, ءماجىلىس پايدالى قازبا كەنىشىن بارلاۋعا ءوتىنىش بەرۋ ءتارتىبىن وڭتايلاندىراتىن زاڭ جوباسىن ماقۇلدادى. قۇجاتتى تانىستىرعان ونەركاسىپ جانە قۇرىلىس ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى يران شارحاننىڭ ايتۋىنشا, كەن بار دەپ بولجانعان ۋچاس­كەنى بارلاۋعا ءوتىنىم بەرۋ ۇدەرىسى قىسقارتىلماق. قازىر ء«بىرىنشى ءوتىنىم» قاعيداتى بار بولعانىمەن, زەرتتەۋ رۇقساتىن بەرۋ ەكى كەزەڭدە جۇزەگە اسادى. سونداي-اق ول زاڭ جوباسى قاتتى پايدالى قازبانى تاجىريبە ءۇشىن وندىرەمىز دەگەن سىلتاۋمەن جاسىرىن يگەرۋگە تىيىم سالاتىنىن ايتتى.