ۇلى ونەردىڭ وكىلى

تابيعي تالانتتىڭ ءجونى بولەك. ول جاراتىلىسىنان جاساندىلىقتان اۋلاق, قۇبىلمايدى. قالىبىن بۇزبايدى. الدا دايەككە كەلتىرگەن كۇيشىلەردىڭ اراسىندا ومارحان كەرىمقۇلوۆ تابيعي تالانت يەسى ەدى. جادى مىقتى بولاتىن. شەكارانىڭ سىرتىندا قالعان قۇلجا قالاسىندا وتكەن قازاق-قىرعىز كۇي سايىسىنا ون التى جاسىندا قاتىسىپ, 120 كۇيدى ىركىلىسسىز تارتىپ, توپ جارىپ, جۇلدەگەر اتانعان. رەپەرتۋارىندا 200 تۋىندى بولعان دەسەدى.

اتاجۇرتقا كەلگەننەن كەيىن دانەش راقىشەۆ باستاعان, ومارحان كەرىمقۇلوۆ قوشتاعان ونەرلى ۇرپاقتىڭ اتىن ەستىگەن ۇلت زيالىلارى تىڭدايىق دەپ, ولاردى الماتىعا الدىرادى. مۇحتار اۋەزوۆ, ءسابيت مۇقانوۆ, وزگە دە يگى جاقسىلار الدىندا ءان قالىقتاپ, كۇي شەرتىلەدى. جاڭا ءۇن, تىڭ سازعا بار زەيىنىمەن قۇلاق قويعان ۇلى مۇحتار: «جاقسى, جۇراعاتىم!», دەپ ىستىق ىقىلاس تانىتىپتى. «جۇراعاتىم!» دەگەن قانداي كەڭ تىنىستى ءسوز دەسەڭىزشى! ونى جۋرناليست ع.تىنىباەۆتىڭ ەستەلىك ماقالاسىنان وقىپ-بىلدىك. سوندا ونەر يەلەرىنە, ءبىلىم الۋ كەرەك دەگەن كەڭەس بەرىلەدى. بىراق وعان ومارحاننىڭ جاعدايى قايدان كەلسىن؟ قونىس اۋدارۋ دا جانعا باتىپ جۇرگەن. ونىڭ ۇستىنە وتكەن عاسىردىڭ 60-جىلدارى, حرۋششەۆ حالىقتى قارا نانعا زار قىلعان قيىن كەزەڭ ەدى. اۋىلدا جەر تايانعان اناسى, جاس بالالارى بار. ەڭبەك ەتۋگە بەل بۋىپ, اۋىلعا قايتادى.

ءبىر وتار قويعا يە بولىپ, قاسيەتتى قارا دومبىرانى قوي­شىنىڭ قارا تاياعىنا ايىرباس­تايدى. بۇل جول سورابى 25 جىلعا سوزىلادى. قويدان قولى بوساعان سوڭ, اينالاسى دومبىرانى قايتا قولعا ال دەپ تىلەك بىلدىرەدى. العاشىندا قول قاتايىپ كەتتى دەپ ىرىق بەرمەيدى. ءسويتىپ جۇرگەندە, قۇمانعازى اتىنداعى الماتى كونسەرۆاتورياسىنىڭ ستۋدەنتى ءبازارالى مۇپتەكەەۆ ديپلوم جۇمىسىن جەتىسۋ كۇيلەرىنەن العانىن جەتكىزىپ, كيەلى دومبىرانى قولىنا ۇستاتادى. قۇداي بەرگەن تالانت قايتا قومدانعاندا, كوڭىل تۇكپىرىندە قالعان كۇي سارىندارى بىرتە-بىرتە قاناتتانادى. ءبازارالى دە قامشىلاپ باعادى. باستاۋ باسى اشىلىپ, 40 كۇيدى «تىرىلتەدى». كەيىن وعان 20 تۋىندى قوسىلادى. 120 كۇيدەن 60 شىعارما اينالىمعا تۇسەدى. ونى ۇلتتىق كونسەرۆاتوريانىڭ فولكلورلىق قورىنا وتكىزەدى.

ۇلت قۇندىلىعىنىڭ جوق­شىسى, جاڭالىق جارشىسى بولىپ جۇرەتىن, مۋزىكا زەرتتەۋشى جارقىن شاكارىم ومارحاندى العا سالىپ «قايتا ورالعان جەتىسۋ كۇيلەرى» دەگەن تاقىرىپتا التى تەلەتۇسىرىلىم جاسايدى. قازاق راديوسىنىڭ التىن قورىنا 20 كۇي جازىلادى. وسىدان كەلىپ, جو­عارىدا اتتارى اتالعان كۇي­شىلەر تانىلا باستايدى. ب.مۇپ­تەكەەۆ پەن س.مەدەۋبەك ۇلى «جەتىسۋ كۇيلەرى», «جەتىسۋ اندەرى» اتتى ەكى توم شىعارعانىن دا ەسكە سالا كەتەلىك.

كورنەكتى جازۋشى مارال ىسقاقباەۆ «ەلگە ورالعان ولمەس رۋحتار», بەلگىلى دومبىراشى, پروفەسسور ايتجان توقتاعان باستاعان ونەر قايراتكەرلەرى «قوس ىشەكتەگى قۇدىرەت» دەپ, وزگە دە ازاماتتار ماقالالار جازدى.

سىبانقۇلدى تۋرالى ايتساق, ول ءسوز ەمەس, كۇيدى سويلەتەدى ەكەن. مال­داس قۇرىپ وتىرىپ دومبىرا تارتقاندا توردەن ەسىككە, ەسىكتەن تورگە قوزعالىپ كەتىپ, كورگەنىن كۇيمەن جەتكىزگەن. اكادەميك احمەت جۇبانوۆ كۇي سازىن «دومبىرا سوزدەرى» دەگەن عوي. ەندەشە, ەرەكشە دارىنداردى – كۇي جىراۋى دەسە جاراساتىنداي.

ومارحاننىڭ ورىنداۋىندا بۇرىن بەلگىسىز بولىپ كەلگەن ونداعان حالىق كۇيلەرى, قوجەكەنىڭ, سىبانقۇلدىڭ, قوسداۋلەتتىڭ, راقىشتىڭ, شىدەنىڭ, قىرعىز ءاسانالىنىڭ, شاڭيانىڭ, كاتىپتىڭ, باسقا دا ەل ءىشى بىلگەنمەن, جالپى جۇرتقا جەتە قويماعان دۇنيەلەرى – ۇلت رۋحانياتىنا قوسىلعان بايلىق دەپ شەگەلەپ ايتۋ پارىز.

ءيا, ءبىر كەزدەرى قوجەكە كۇيشى عانا اتالىپ كەلسە, ەندى ونىڭ جولىن جالعاعان, ءداستۇرىن ساباقتاعان تۋما تالانتتاردىڭ مول بولعانى, التىن ارقاۋدىڭ ۇزىلمەگەنى, جەتىسۋ كۇي مەكتەبى قالىپتاسقانى دايەكتەلىپ وتىر. قازاق كۇيىنىڭ بىلگىرلەرى جەتى مىڭنان ون مىڭعا دەيىن كۇي مۇرامىزدىڭ بارىن ايتىپ ءجۇر. سول قۇندىلىقتىڭ ەلەۋلىلەرىنىڭ باسىن بىرىكتىرگەن «قازاقتىڭ ءداستۇرلى 1000 كۇيى» اتتى ەكى كىتاپتان تۇراتىن ەڭبەككە جەتىسۋ كۇيلەرىنەن 35 تۋىندى ەنسە, «قازاق كۇيلەرى انتولوگياسى» جيناعىنان دا ونداعان تۋىندىعا ورىن بەرگەن ەكەن. ەل وڭىرلەرىندە ءالى دە كونە كوزدەردىڭ, ولاردىڭ سارقىتىنداي زەرەكتەردىڭ بارى انىق قوي.

ساز ونەرىنىڭ ساڭلاعى ومارحان كەرىمقۇلوۆ ومىردەن وزعالى دا جيىرما جىلدان اسىپ بارادى. ول ورىنداۋشى عانا ەمەس, ونداعان كۇيدىڭ اۆتورى دا ەدى. ءبىر جىلى ورىنداۋىنداعى كۇيلەردى, اسىرەسە سىبانقۇلدىڭ ء«ۇش اققۋىن» تىڭداپ وتىرىپ, ءسوز بەن ونەردىڭ بىلگىرى, اكادەميك راحمانقۇل بەردىباي: «قايماعى ءبۇتىن حالىق مۇراسى عوي, ونەر مۇحيتىنا قوسىلعان وزەن عوي, تالاي اققۋ تۋرالى كۇيلەردى ەستىپ ەدىم, ءۇش وقيعاعا قۇرىلعان مىنا ءۇش اققۋ كەرەمەت ەكەن, نۇرعيساداي (تىلەنديەۆ) مىقتىنىڭ قولىنا تيسە, ءتىپتى قۇلپىرا تۇسكەلى تۇر!», دەپ ءسۇيسىنىپ ەدى. قازاقتىڭ اڭعارىمپاز اقسەلەۋى دە (سەيدىمبەك) جازباي تانىپ, «قازاقتىڭ كۇي ونەرى» كىتابىنان ويىپ تۇرىپ ورىن بەرگەن ەدى.

بيىل ساڭلاق كۇيشىنىڭ توقسان جىلدىعى ءوتىپ جاتىر. ول ونەر مۇحيتىنا قوسقان دۇنيەلەر جاڭعىرۋ ۇستىندە. الدا ايتقان ء«ۇش اققۋدى», باسقا دا كۇيلەردى الماتى كونسەرۆاتورياسىنىڭ وقىتۋشىلارى ا.قۇدايبەرگەنوۆ, ە.جامەنكەەۆ, ن.بەكەنوۆ ءتۇرلى ساز اسپاپتارىندا شاكىرت­تەرىمەن قاناتتاسا تارتىپ, قالىڭ قاۋىمعا ۇسىندى. وركەسترگە تۇسىرگەن كۇيلەر دە از ەمەس, «اباي» تەلەرناسى دەرەكتى فيلم جاساپ شىعاردى. بۇل ىزدەۋشىسى بولسا ونەردىڭ وشپەيتىنىن, حالىقپەن بىرگە جاساپ, ۇرپاق تاعىلىم الاتىنىن كورسەتسە كەرەك.

سۇلەيمەن مامەت,

قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى