تاۋ مەن تاستا كوكجالداي جورتىپ جۇرەتىن بالتاباي باتىردىڭ بەرگى بەتتەگى ەرلىكتەرىن بالا كۇننەن ەستىپ وستىك. سولاقاي ساياساتقا قارسى شىققان بالتاباي ءالحان ۇلىنىڭ باتىرلىعى شىعىس جۇرتىنا بەلگىلى بولعانىمەن, امبەگە بەيمالىم. قۋعىنعا ۇشىراپ, قىتاي اسىپ كەتكەن باتىر بابامىزدىڭ ارعى بەتتەگى ومىرىنەن دە وسى ۋاقىتقا دەيىن حابارسىز ەدىك. الدىڭعى جىلى باتىردىڭ كوزىن كورگەن كەلىنىمەن از-ماز سۇحباتتاسىپ, بۇرىن-سوڭدى ايتىلماعان اڭىزعا بەرگىسىز اڭگىمەلەرىن ءتۇرتىپ العان ەدىك.
ابدوللا اقساقالدىڭ ايتقانى
بالا كەزىمىزدە ۇيگە التايدىڭ بەلگىلى شەجىرەشىسى ابدوللا شەگىر ۇلى كەلىپ, ەكى-ءۇش كۇن قوناق بولدى. ءتۇن اۋعانشا اكەم ەكەۋى اڭگىمەلەسەتىن. تاڭ اتار-اتپاستان ساڭقىلداپ وتىراتىن. سول كەزدەگى ءبىز ۇيىپ تىڭداعان بالتاباي باتىر تۋرالى اڭگىمەسى ەسىمىزدە.
التايدا اتى اڭىزعا اينالعان بالتاباي باتىردى اۋەلدە «قاشقىن» دەپ بىلدىك. تاعى بىردە «بانديت بالتاباي» دەگەندى قۇلاعىمىزعا قۇيدى. كەيىن باتىر بولعان دەپ, مەكتەپتەگى ولكە تاريحىنان وقىدىق. مەكتەپ دەمەكشى, ول زاماندا ديرەكتورىمىز الەكساندر حريستوفوروۆيچ پوحوموۆ ەدى. ونى ايتىپ وتىرعانىم, بالتاباي باتىر قاق ماڭدايدان اتىپ ولتىرگەن قىزىلداردىڭ قولباسشىسى – حريستوفور پاحوموۆ ديرەكتورىمىزدىڭ اكەسى-تۇعىن...
ابدوللا شەگىر ۇلى الدىمەن بىزگە ۇرىسا سويلەدى-اۋ دەيمىن; «جىرتىڭ-جىرتىڭ جارناما كورگەندى قويىڭدار, گازەتكە جازىلىڭدار, كىتاپ وقىڭدار» دەپ بارىپ, اڭگىمەسىن تارقاتقان. – بالتابايدى بىلەسىڭدەر, اتالارىڭمەن اعايىن. اعايىندى بولعان سوڭ دا اتاڭدى ولتىرمەي مۇكپەن جاسىرىپ, باعىپ جۇرگەن جىلقىلارىن قىتاي اسىرىپ, ايداپ كەتكەن» دەي بەرگەندە, ءبىز «قالاي-قالاي؟» دەپ, جاقىن جايعاستىق. «ەگىن پىسكەن ۋاقىت. بالتاباي نوكەرلەرىمەن جاسىرىن كەلىپ, بريگادانىڭ جىلقىسىن جايىپ جۇرگەن ەكى بالانى مۇكپەن جاسىرعان دا, جىلقىلارىن الدارىنا سالىپ, قىتايعا تارتىپ تۇرعان. سول ەكى بالانىڭ ءبىرى – ياۋادان قىسەكين. سەندەردىڭ اتالارىڭ, – دەگەن.
– بالتاباي بانديت ەمەس, باتىر. ايتايىن, قىزىلداردىڭ قولباسشىسى پاحوموۆ ارعى بەتكە بوسىپ بارا جاتقان 300 قازاقتى ورەل اۋىلىنان اسا بەرگەندە الدارىنان كۇتىپ الىپ, قىرىپ تاستاعان. سوندا بەسىكتەگى بالاعا دەيىن امان قالدىرماپتى. قىتايدا جاتقان بالتاباي مۇنى ەستىپ, دەرەۋ اتقا قونادى. ءتۇن ءجۇرىپ, ۇيرەنگەن جولىمەن ەلگە كەلەدى. بار ويى, قازاقتى قىناداي قىرعان وترياد باسشىسىن ءولتىرۋ ەدى. كەلە سالا پاحوموۆتىڭ شاڭىراعىنا جەتكەن. ءتۇس الەتى بولسا كەرەك, اڭداپ باسىپ, تەرەزەسىنەن قاراسا, پاحوموۆ بالالارىمەن شاي ءىشىپ وتىرعان كورىنەدى. كورەگەندىگى, تەكتىلىگى عوي. بالا-شاعاسىنىڭ كوزىنشە جايراتىپ سالعانىم جاراماس دەدى مە, كەك الۋدى كەيىنگە قالدىرىپتى. كەيىنگە قالدىرعانمەن, ونىڭ كەلگەنىن ءبىلىپ قويعان پاحوموۆ قول باستاپ, ىزىنە تۇسەدى. بالتاباي دا سەزسە كەرەك, شابانباي جاقتاعى جالعىز اياق جولدىڭ ءور جاعىنداعى تەسىكتاستا شاپانىن جايىپ, جاراتقانعا سىيىنىپ, ەندى ۇيىقتاي بەرگەندە اتتىلاردىڭ ءدۇبىرى ەستىلەدى. قاشاندا قارۋى قاسىندا جۇرەتىن سۇرمەرگەن ورتادا ەرەكشەلەنىپ, اقبوز اتقا ءمىنىپ كەلە جاتقان پاحوموۆتى قاق ماڭدايدان كوزدەگەن. كوزدەگەنى ءمۇلت كەتپەيتىن ول پوحوموۆتى اتىپ تۇسىرگەن. وعان دەيىن دە پاحوموۆتىڭ وتريادى جاڭا ۇلگى اۋىلى مەن مويىلدىنىڭ اراسىنداعى اڭعاردا ەل ازاماتتارىن قيناپ, جاۋاپ الىپ ءجۇرىپتى. اقىر سوڭى اتپالداي ازاماتتاردى اياۋسىز جارىپ جىبەرگەندى شىعارعان. مۇنىڭ ءبارىن بالتاباي جوعارىداعى ارشا اراسىنداعى ۇڭگىردە جاتىپ الىپ, اڭدىعان. بىراق, ءوش الۋدىڭ وڭتايلى جولىن ۇزاق كۇتكەن, – دەپ, ابدوللا اقساقال ەستىگەنىن, بىلگەنىن ايتىپ, بىزگە باتىردىڭ رۋحىن سەزىندىرىپ قويعانداي بولدى.
باتىردىڭ ۇڭگىرى
بەرتىندە بەرەل قورىق مۋزەيىنىڭ قىزمەتكەرى ازات مۇحتارحانوۆپەن اڭگىمەلەسكەنىمىزدە «بالتاباي باتىردىڭ ۇڭگىرى ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ ءور جاعىندا» دەمەسى بار ما. باياعىدان ايتپايسىڭ با دەپ مەن دە ەلەڭ ەتە قالدىم.
جازدىڭ كۇنى ەدى. جالما-جان ازاتتىڭ جول باستاۋىمەن بالتاباي باتىر مەكەن قىلعان ۇڭگىرگە اتتاندىق. مويىلدى باعىتىنداعى جولدىڭ بويىنا ۇشىپ جەتىپ, قۇزار شىڭنىڭ باسىنا قاراي كوز تاستادىق. بىتىسقان ارشا, قاراعاننىڭ اراسىنان كورىنبەيدى. جوعارىعا قاراي ورمەلەدىك. كەيبىر تۇستارى جالاما جارتاس. باتىردىڭ باسقا جولى بولماسا, بۇل جولمەن ءجۇرۋ قيىننىڭ قيىنى. ءسۇرىنىپ, جىعىلىپ ۇڭگىردىڭ اۋزىنا ءدوپ ءتۇسىپپىز. ون شاقتى ادام دوڭگەلەنىپ وتىراتىنداي ءىشى كەڭ ەكەن. قابىرعالارى ىس, كۇيە. ءبىز دە وت جاقتىق. باتىر بابامىزدىڭ ءىزى قالعان ءۇي تاستىڭ ىشىندە جامباستاپ جاتتىق.
– بالا كۇنىمىزدە ويناپ, وسىندا كەلەتىنبىز. سول كەزدە تەمىر ىدىس-اياقتار جاتاتىن. وعان ءمان بەرمەپپىز. سويتسەك, بالتابايدىڭ مەكەنى ەكەن. الماعايىپ زاماندا تومەندەگى بۇقتىرما بويىمەن ەل كوشەدى. سوندا عوي, پاحوموۆتىڭ اسكەرى باس كوتەرەدى-اۋ دەگەن ازاماتتاردى ءدال وسى تۇستا دۇرە سوعىپ, قينايدى ەكەن. ول تۋرالى جازۋشى قاليحان ىسقاق تا جازعان. سوندىقتان بۇل جەر قازاقتىڭ قانى توگىلگەن قاسىرەتتى جەر, – دەيدى تاريحشى ازات مۇحتارحانوۆ وتتى كوسەپ قويىپ.
شىركىن دەدىك, تاريحي جەردى تۋريستىك نىسانعا اينالدىرىپ جىبەرەر مە ەدى؟ تابيعاتتى تاماشالاپ قانا ەمەس, تانىم كوكجيەگىڭدى كەڭەيتەتىن جەر ەكەن بۇل.
بالتابايدىڭ قىتاي ەلىندەگى ءومىرى
التايدا اتى اڭىزعا اينالعان بالتاباي باتىردىڭ كەلىنى ىرىسالدى اپا وسكەمەنگە كەلىپتى دەگەندى ەستىپ, جولىعىپ, اڭگىمەسىن تىڭداۋعا اسىقتىق. ۇلكەندەردەن ۇرپاقتارى ارعى بەتتە, موري اۋدانىندا دەپ ەستيتىنبىز. كەيىن قازاقستانعا ءوتىپتى...
باتىردىڭ كوزىن كورگەن كەلىنى ىرىسالدى اپا: «اتامنىڭ جۇرگەن جەرىن كورىپ قايتايىن دەپ كاتونقاراعايعا باردىم» دەي بەرگەندە, ديكتافون قوستىم.
– شاڭىراققا 1968 جىلى كەلىن بولىپ ءتۇستىم. مىلتىق ۇستاعانىن كورە قويمادىم. اتامىزدىڭ تۇراعۇل, سماعۇل دەگەن ەكى ۇلى بولدى. مەن تۇراعۇلعا تۇرمىسقا شىقتىم. اتام سۇڭعاق بويلى, ارىقتاۋ كەلگەن قارا سۇر كىسى ەدى. ەسىكتەن ەڭكەيىپ كىرەتىن. سۇستىلىعى سونداي, قىتايلار قاتتى قورقاتىن.
ءوزى دۇركىن-دۇركىن قىتاي اسقاندا, وسى جاقتا بايبىشەسى قاميزا جاڭىل مەن باعجامال دەگەن ەكى قىزىمەن قالىپ قويىپتى. سولاردى الىپ كەتەيىن دەپ, ەلگە قايتا وتكەن عوي. ءسويتىپ, سارىقايىڭ دەگەن جەرگە ەكى اي بەكىنىپتى. ايەلى بولسا, اڭدۋعا ءتۇسىپ قالعان. ۇيىنەن ايىرىلىپ, قوستا تۇرىپ جاتىپتى. سودان اتام ىزدەپ تاۋىپ, ۇيىقتاپ جاتقان جەرىندە مىلتىقتىڭ دۇبىمەن ءتۇرتىپ وياتىپ: «دىمىڭدى بىلدىرمە. اسكەر كۇزەتتى كۇشەيتىپ قويعان كورىنەدى. سول كۇزەت وسالدىق تانىتسا, قوستىڭ ۇستىنە اق شۇبەرەك بايلا», دەپتى اتام. سودان بارىپ, ءوزى اڭدىپ جاتقان. ءبىر كۇنى ايتقانداي بايبىشەسى قوستىڭ توبە جاعىنا اق بايلاي قويعان. اتام جەتىپ بارىپ, قاسقىر ىشىكتى بوساعاعا ىلەدى-داعى, ايەل-قىزدارىن الا جۇگىرەدى. سايدىڭ ىشىندەگى ەكى اتقا مىنە بەرگەندە, تارس-تۇرس اتىس باستالعان. قاراۋىل بوساعاداعى قاسقىر ىشىككە باعىتتاپ اتقان ەكەن. ءسويتىپ, تىكەنەكتى جىنىسقا جەتىپ الىپ, كەلگەن اسكەردى ءبىر-بىردەن قىرا بەرگەن. «قاندارى سۋشا اقتى, اكەڭ...» دەپ يىقتى ءبىر كوتەرىپ قوياتىن, – دەيدى ىرىسالدى اپا اتاسىن ەسكە الىپ.
جەمەنەي جاقتان ىرعاجان قازىبەكقىزى دەگەن قىزدىڭ اكەسىنە بيە اپارىپ بەرىپ, توقال ەتىپ الىپتى. ۇلكەن كەمپىرى توقالدى قىزىنداي باعىپتى. مەنىڭ شالىم بۇرىنعى كەمپىردىكى. توقالدان ءۇش-ءتورت قىزى بار.
قاليحان ىسقاق بالتاباي باتىردى قاراتايدىڭ كەيكىسى دەپ تە جازعانى بار. كەي-كەيدە كەك الۋ ءۇشىن كەڭەستىڭ جىلقىسىن بارىمتالاپ كەتىپ تە جۇرگەن.
– «تىكەننىڭ ءتۇبىن تاسالاپ, سايعا شىلبىر بويى بۇرىن بارىپ جاسىرىندىم. ارتىمنان اسكەر قۋىپ كەلدى. كەشكە دەيىن قۋعان. سول جەردە ءبىرازىن جايراتتىم. قاشقانى, قاشتى. ءتاسىمباي دەگەن جىلقىشىنى قاراعايعا بايلادىم دا, جىلقىسىن الدىما سالدىم. بايلاماسام, ونى دا جاۋاپقا تارتادى» دەپ ءبىر ايتقانى بار.
– التايدان تۇركياعا وسپانمەن باعىت العانى بار. سوندا وسپان اياعىن اتتىڭ باۋىرىنا بايلاپ قويىپ, قىسىم كورسەتىپ ەرتكەن ەكەن. بالتاباي اتامىز وعان «كۇنساڭ كەلدى. وعان باعىنباساق, اتىپ ولتىرەدى» دەپ, تارتىنشاقتاعان ەكەن. ونىڭ ۇستىنە, قىتايعا ستالين كومەك كورسەتىپ وتىرعان. قىسىم ەكى جاقتان بولىپ, وسپان ولسەم دە بەرىلمەيمىن دەپ, اسكەرىنە شىرىك شي دەگەن جەرگە جەتكەندە, مىنانى اتىپ, بەتىن جاسىرىپ كەتىڭدەر دەپ اتامدى نۇسقاپتى. شىرىك شيگە جەتە بەرە, كيىز ءۇيدىڭ بوساعاسىنا اتامىزدى كىسەندەيدى. كيىز ءۇيدىڭ بوساعاسى مىقتى بولادى دەپ وتىراتىن ءوزى. «وسپان انادايدا جاتىر. قاسىندا قوس مىلتىق. ەسىكتى قاراعان كۇزەتشىگە جاساعان جاقسىلىعىم بار ەدى. سوعان قۇتقار دەدىم. الگى كىسى كىسەندى وتىرىك ق ۇلىپتايىن. امالىن ءوزىڭ تاپ دەدى. وڭتايلى تۇس وسى. وسپان ۇيىقتاي بەرگەندە مىلتىعىن الىپ, كوپ جىلقى ىشىنەن ءبىر جۇيرىكتى مىنە قاشتىم. وسپان ءبىلىپ جاتتى ما, جوق پا ونىسى بەيمالىم» دەپ وتىراتىن. سول قاشقاننان بوعدا تاۋىنداعى اقسۋ دەگەن جەرگە جەتكەن.
وسپان اقىرى قۇتىلدىم دەپ, شەكاراعا تاياعاندا بالتابايدى ەرتىپ كەلىڭدەر دەپ شاباندوز جىبەرىپتى. ويتكەنى بالتابايدىڭ اتىن اتاپ شاقىرسا دا قىتاي جاسقانعان. سونداي اڭكوس كىسى ەدى. شاباندوز مۇقاجان مەن جۇماجاننىڭ اۋىلىنا جەتىپ, بالتاباي قايدا دەسە, اڭعا كەتكەن دەپتى. اتامىز نەشە كۇن تاۋ-تاس ارالاپ جۇرە بەرگەن عوي. اۋىلدا بولسا, وسپان باتىرعا ەرىپ كەتىپ قالار ەدى. ول كىسى كوپ ۇزامادى, 1951 جىلى ۇستالدى.
1959–1961 جىلدارى «قىتايدان كەڭەس وكىمەتىنىڭ ازاماتتىعى بارلار قايتسىن» دەگەن زاڭ شىعا قالدى. وعان اتامىز ەلەڭ ەتكەن. قايتكەنمەن, تۋعان جەر ىستىق قوي. سوندا موري اۋدانىنىڭ اكىمى ەرەجەپ دەگەن كىسى قولىنداعى پورتفەلىن الىپ, «سەن تىپ-تىنىش بار دا جات. ءوتىپ كەتسەڭ, كەڭەس وكىمەتى تىنىش قالدىرا ما؟! ورىستىڭ قانشاما اسكەرىن قىردىڭ» دەپ, سابىرعا شاقىرىپتى. باتىر بابامىز كونىپ, ەكى مىلتىعىن تاپسىرعان. سەگىز اي اقسۋ دەگەن جەردە بولىپ, جيىن اشىپ, قولدارىنا اقتاۋ تۋرالى قاعاز بەرگەن.
قىتاي ۇكىمەتى اتام ءۇشىن قالپاقتى ماعان دا كيگىزدى. «مىلتىعىن وقتاپ, ايىلىن تارتىپ بەرىپ جۇرگەن جوقپىن» دەپ باسىمدى الا قاشتىم. زاڭكارباي دەگەن كىسى اتاممەن بىرگە جۇرگەن. ەلى – شەرۋشى. سول زاڭكاربايدى دا الىپ كەلسىن, ۇشەۋىمىز قاتار جاۋاپ بەرەيىك دەدىم. جيىننان جيىنعا سالدى. ازەر-ازەر ادام قاتارىنا قوسىلدىق.
شەجىرەشى بوشاي كىتاپباەۆ كەلىپ, ەكى-ءۇش كۇن قوناق بولدى ۇيدە, – دەي بەرگەندە, مەن دە «پاحوموۆتى قالاي اتقان ەكەن» دەپ قويامىن.
ونى بەكىنىستە ەكى اي جاتىپ اڭدىپتى. «قازاقتىڭ مانساپتىلارىن قىردى. قاسىمداعى سۇلەيمەن دەگەن جولداسىمدى اتىپ تاستادى» دەپ تە ەگەسكەن ەكەن. «پاحوموۆتى اتسام, تالاي قازاقتىڭ كەگىن قايتارامىن» دەپتى. اقىرى اتىپ ءولتىردى. اسكەرى تۇرا قۋعان. قۋعانداردى قىرىپ وتىرعان. «ەندى بارسام, كەڭەس جاراتپايدى» دەپتى. بىراق, ەلگە ەكى-ءۇش رەت بارعان. سوڭعى رەت انۋاربەك, نازىربەك دەگەن ەكى ءىنىسىن الىپ كەتۋ ءۇشىن اتتانعان. ۇكىمەتتەگىلەر بىرەۋىن دوڭبەك اعىزعانعا قويىپ, ەكىنشىسىن بۇعى باعۋعا قويىپتى دەگەندى ەستىگەن. سودان كۇزدىڭ ۋاقىتىندا بارىپ, وگىزبەن شومەلە تارتىپ جۇرگەن بالادان سۇراسا, جول كورسەتىپتى. اپاسىنا اپارىپ بەر دەپ, شاي-تۇزدىعىن بەرىپتى. ءشوپ 15 كۇندە اياقتالادى دەپتى بالا. سول كەزدە ەكەۋىن تاۋىپ بەرەمىن دەپ, ۋادە ەتكەن. ۋادە ورىندالعان. باتىر اتامىز ەكەۋىنە ەكى ات مىنگىزىپ, قىتايعا الىپ وتكەن. ول ەكەۋى كەيىننەن التايدىڭ شۇڭقىر دەگەن جەرىندە جەرلەنگەن. اتام ءوزى سەكسەننەن اسىپ دۇنيە سالدى. بەيىتى موري اۋدانى, دانانگۋ دەگەن جەردە. ماديار ءىنىسى ەكەۋى قاتار جاتىر. تۋعان جەرىن ساعىنىپ ءوتتى. ءبىز 2007 جىلى ورالدىق. ەل-جۇرتقا توي جاساپ بەرىپ, قايتايىق دەپ جينالعاندا, تۇراع ۇلىم جۇرەگى اۋىرىپ, ومىردەن ءوتتى. ءبىز بولساق, ءبىر قازاقتىڭ وتىن جاقساق تا, مالىن باقساق تا قايتامىز دەپ شەشتىك, – دەپ اڭگىمەسىن ءتامامدادى ىرىسالدى اپا.
شىعىس قازاقستان وبلىسى