بيىل 21 قازاندا جاپونيانىڭ جاڭا زامان تاريحىندا العاش رەت ايەل ۇكىمەت باسشىسى بولىپ سايلاندى. 64 جاستاعى پارلامەنت دەپۋتاتى, ساناۋلى ايەل ساياساتكەرلەر اراسىنان ساڭلاق شىققان ساناە تاكايچي ونىڭ الدىندا جاپونيا ليبەرال-دەموكراتيالىق پارتياسىنىڭ (لدپ) توراعاسى بوپ سايلانعان ەدى. ءسويتىپ, سايداۋىت سامۋرايلار ەلىن ەندى ايەل باسقارادى. بۇنداي جاعداي بۋدديستىك ءىلىم مەن كونفۋتسيالىق تاربيەگە نەگىزدەلگەن كونسەرۆاتورلىق كۇنشىعىس ەلىندە عانا ەمەس, الەمدىك دەڭگەيدە ۇلكەن جاڭالىق رەتىندە جاريالانىپ جاتىر.
جاپونياداعى جاعدايدى تىلگە تيەك ەتە وتىرىپ, جالپى قازىردە الەمدە قانشا ايەل ەل باسقارىپ وتىر دەگەنگە كەلسەك, بۇۇ-عا مۇشە 193 مەملەكەتتىڭ 27-ءسىن قازىرگى ۋاقىتتا ايەل باسقارىپ وتىر ەكەن. ولاردىڭ قاتارىندا «جەرورتا تەڭىزىنىڭ تەمىر حانىمى» اتانعان يتاليانىڭ پرەمەر-ءمينيسترى دج.مەلوني, اقش پرەزيدەنتى د.ترامپقا ەسە جىبەرگىسى كەلمەيتىن مەكسيكا پرەزيدەنتى ك.شەينباۋم بار.
جاپونيانىڭ جاڭا پرەمەر-ءمينيسترى س.تاكايچي دە – وسال ەمەس. ەڭ العاش دەپۋتات بولىپ سايلانعان كۇندەرى-اق سول كەزدەگى ۇكىمەت باسشىسىنىڭ سوعىس جىلدارىنداعى جاپون اسكەرىنىڭ ءىس-ارەكەتتەرىنە قاتىستى كەشىرىم سۇراعانداي بولىپ سويلەگەن سوزىنە قارسى شىعىپ, «ەل اتىنان كەشىرىم سۇراۋدى دوعارىڭىز, جاپون ەشقاشان جاماندىق ىستەمەگەن» دەپ قاتال مىنەزىمەن, كوزگە تۇسكەن ساياساتكەر. سوندىقتان دا بولار, كۇنشىعىستان جەتكەن جاڭالىققا قىتاي ەلىنىڭ ساياساتكەرلەرى قول سوعۋعا اسىقپادى. ءتىپتى قحر توراعاسى سي تسزينپين س.تاكايچيگە رەسمي قۇتتىقتاۋ حات جولداماي, حالىقارالىق قاتىناستار سالاسىندا سيرەك كەزدەسەتىن ساياسي-ديپلوماتيالىق مىنەز كورسەتتى. ال اقش پرەزيدەنتى د.ترامپ, س.تاكايچي لدپ-نىڭ توراعاسى بولىپ سايلانعان كۇنى الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى قولداۋ كورسەتسە, پرەمەر-مينيستر اتانعاندا تەلەفون ارقىلى قۇتتىقتادى. ءتىپتى 28 قازاندا الەم ەلدەرى باسشىلارىنىڭ اراسىنان العاش بولىپ جاپون ەلىنە ساپار شەگىپ, جاڭا ۇكىمەت باسشىسىمەن كەلىسسوزدەر ناتيجەسىندە, «جاپونيا مەن اقش وداعىنىڭ جاڭا التىن ءداۋىرى» كەلىسىمشارتىن الماسىپ ۇلگەردى.
«ۇلكەن جەتىلىككە» كىرەتىن ەلدەر اراسىندا ايەل باسقارماعان اقش قانا قالدى. ال الەمدىك ساحنادا «تەمىر حانىم» اتانعان انگليانىڭ پرەمەر-ءمينيسترى مارگارەت تەتچەر – 1979 جىلى دامىعان ەلدەر اراسىندا ەڭ ءبىرىنشى سايلانعان ايەل ساياساتكەر. ۇكىمەت باسشىسى بولعان العاشقى ايەل ازيادان شىققان ەدى. 1960 جىلى بريتاندىق تسەيلون دومينيونىنىڭ (قازىرگى شري-لانكا) پرەمەر-ءمينيسترى س.باندارانايكە بولعانى تاريحتان بەلگىلى. سودان كەيىن 1966 جىلى الەمگە ايگىلى ينديرا گاندي ءۇندىستاننىڭ پرەمەر-ءمينيسترى بولىپ سايلانىپ, الەم نازارىن ازياعا اۋدارتتى. ءسويتىپ, الەمدە ەل باسقارعان ايەلدەر سانى بىرتىندەپ ارتا باستادى. 2005 جىلى انگەلا مەركەل گەرمانيا كانتسلەرى بولىپ سايلانىپ, ەل تىزگىنىن 15 جىل ۇستادى. 2013 جىلى پاك كىن حە وڭتۇستىك كورەيانىڭ ءبىرىنشى ايەل پرەزيدەنتى بولىپ سايلاندى. بىراق 2017 جىلى وعان قارسى يمپيچمەنت جاريالانىپ, بيلىكتەن كەتۋگە ءماجبۇر بولدى. ازيانىڭ تاعى ءبىر ەلى بانگلادەش ۇكىمەتىن بۇعان دەيىن بىرنەشە ايەل باسقارسا, بىلتىر جازدا ۇزاق جىلدار پرەمەر-مينيستر بولعان شەيح حاسينا جۇرگىزىپ وتىرعان ساياساتىنا قاتتى قارسى شىققان جاستاردىڭ قىسىمىنا شىداي الماي, كورشى ۇندىستانعا قاشىپ قۇتىلدى. سينگاپۋردىڭ العاشقى ايەل پرەزيدەنتى حاليما ياكوب التى جىل بيلىك لاۋازىمىندا بولدى. بۇل كىسى پرەزيدەنتىمىزدىڭ شاقىرۋىمەن ەلىمىزگە رەسمي ساپار شەككەنى دە ەسىمىزدە. جالپى, قازىردە ازيانىڭ ەكى ەلىندە, باتىس ەۋروپانىڭ سەگىز ەلىندە, شىعىس ەۋروپانىڭ بەس ەلىندە, لاتىن امەريكاسىنىڭ ءتورت ەلىندە, افريكانىڭ ءتورت ەلىندە ايەل بيلىك جۇرگىزىپ وتىرسا, ال اقش-تىڭ «Pew Research Center» زەرتتەۋ ۇيىمىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, 60 ەلدە نەمەسە 193 ەلدىڭ 30%-دان استامىندا ايەل ۇكىمەت باسشىسى بولعان. بۇۇ اقپاراتى بويىنشا, پارلامەنتتەگى ايەلدەردىڭ ۇلەسى ەۋروپا مەن سولتۇستىك امەريكادا 33 پايىز بولسا, شىعىس جانە وڭتۇستىك-شىعىس ازيادا 23,5 پايىز ەكەن.
ال ەندى اڭگىمە جەلىسىن قايتا جاپون ەلىنە بۇرساق. جاپونيا – پارلامەنتتىك باسقارۋ جۇيەسىنە نەگىزدەلگەن دەموكراتيالىق مەملەكەت. ياعني نەگىزىنەن پارلامەنتتە قاي پارتيانىڭ سانى باسىم بولسا, ادەتتە سول پارتيانىڭ باسشىسى پرەمەر-مينيستر بولىپ سايلانادى. الايدا تاريحتا ولاي بولماعان كەزدەر دە بولعان. ياعني بيلىك باسىنداعى پارتيا بولعانىمەن, پارلامەنت دەپۋتاتتارىنىڭ كوبى ۇكىمەت باسشىسىنىڭ سايلاۋىندا ول پارتيانىڭ باسشىسىنا ەمەس, باسقا پارتيانىڭ باسشىسىنا داۋىس بەرەر بولسا, ءتىپتى وپپوزيتسيالىق پارتيانىڭ باسشىسى دا پرەمەر-مينيستر بولىپ سايلانۋى مۇمكىن.
وسى جولى دا جاپون ەلىندە سونداي ساياسي جاعداي تۋىنداپ قالۋى ابدەن مۇمكىن ەدى. ولاي دەيتىنىمىز, لدپ باسشىسى سايلاۋىندا س.تاكايچي توراعا بولىپ سايلانعاننان كەيىن بۇل پارتيانىڭ ۇزاق جىلدار بويى ارىپتەسى بولىپ كەلە جاتقان «كومەيتو» پارتياسى كواليتسيالىق ۇكىمەت قۇرامىنان شىعاتىنىن مالىمدەدى. سەبەبى سوڭعى پارلامەنت سايلاۋىندا حالىق لدپ مەن «كومەيتوعا» كوپ قولداۋ كورسەتپەي, سونىڭ ناتيجەسىندە ۇكىمەتكە قوعام تاراپىنان سەنىمسىزدىك كوبەيىپ, ناتيجەسىندە پرەمەر-مينيستر ش.يشيبا مەن ونىڭ ءبىر جىل عانا باسقارعان مينيسترلەر كابينەتى وتستاۆكاعا كەتۋگە ءماجبۇر بولدى. جالپى, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس اياقتالعاننان بەرى ۇزدىكسىز دەرلىك (2009–2012 جىلداردى ساناماعاندا) جاپون ەلىنىڭ ساياسي بيلىگىندە وتىرعان ەلدەگى ەڭ ءىرى ساياسي پارتيا لدپ-نىڭ قازىرگى جاعدايى ءماز ەمەس.
وسى جولعى پارلامەنتتە پرەمەر-ءمينيستردى تاڭدايتىن كەزدە وپپوزيتسيالىق پارتيالار باس قوسىپ, ورتاق ءبىر كانديدات ۇسىنىپ, سول ارقىلى بيلىكتى وزگەرتۋگە بولار ەدى دەگەن وي ورتاعا سالىنعان ەدى. وعان وپپوزيتسيالىق پارتيالاردىڭ باسى تاعى دا بىرىگە الماي, ءبىر-ءبىرىن قولداۋعا شاماسى جەتپەدى. «كومەيتونىڭ» كومەگىنەن ايىرىلىپ قالعانىمەن لدپ وپپوزيتسيالىق پارتيالاردىڭ السىزدىگىن ءتيىمدى پايدالانىپ, ولاردىڭ اراسىنان جاپون يننوۆاتسيالىق پارتياسىن ارىپتەستىككە شاقىرىپ, سول پارتيادان سايلانعان دەپۋتاتتار ارقاسىندا س.تاكايچي پرەمەر-مينيستر بولىپ سايلاندى. سول كۇنى كەشكە جاپون ەلىنىڭ العاشقى ايەل پرەمەر-ءمينيسترى يمپەراتور نارۋحيتونىڭ باتاسىن الىپ, جاڭا ۇكىمەت جاساقتاۋعا كىرىستى.
جاپون ەلىنىڭ ەسكى تاريحىنا ۇڭىلسەك, بۇل ەلدە بۇعان دەيىن سەگىز ايەل يمپەراتور بولعان. بۇدان كەيىن دە سولاي بولۋى عاجاپ ەمەس. ولاي دەيتىنىمىز, قازىرگى يمپەراتوردىڭ ۇلى بولماعاندىقتان, «كەلەسى تاق يەسى كىم؟» دەگەن سۇراق – جاپون قوعامىندا قىزۋ تالقىعا ءتۇسىپ جاتقان ماسەلەنىڭ ءبىرى. ەلدىڭ قازىرگى زاڭىنا سايكەس يمپەراتور تەك ەر تۇقىمىنان تارالعان ۇرپاقتان شىعۋى شارت. سوندىقتان قوعامدا مەيدجي داۋىرىنەن جالعاسىپ كەلە جاتقان ءداستۇردى وزگەرتىپ, كەلەشەكتە ايەل ادام دا تاققا وتىرۋ ءۇشىن زاڭدى وزگەرتۋ كەرەك شىعار دەگەن ماسەلە تۋىنداپ وتىر.
ەجەلگى جاپون جۇرتىنا باس بولعان العاشقى ايەل حيميكو, اباي تىلىمەن ايتقاندا, «باس-باسىنا بي بولعان وڭكەي قيقىمنىڭ» باسىن قوسىپ, ءبىرتۇتاس ەل ەتۋگە سانالى عۇمىرىن سارپ ەتكەن دەسەدى.
س.تاكايچي دە وزگە تۇگىلى پارتيالاستارى اراسىندا تالاسى قىزىپ, تارتىسى ءورشىپ تۇرعان كەزدە اتقا وتىردى. مىنەزدى ساياساتكەر اتىنا قامشى سالارى انىق ەندى. وڭاي بولماسىن ول كىسى ەڭ الدىمەن ءوزى جاقسى سەزەدى. سوندىقتان «بولىنگەندى ءبورى جەيدى» دەگەن نيەتپەن سايلاۋدا وزىمەن دوداعا تۇسكەندەردىڭ ءبارىن پارتيا مەن ۇكىمەتتە جوعارى قىزمەتكە تاعايىندادى. ەكى ايەلدى مينيستر لاۋازىمىنا تاعايىنداپ, گەندەرلىك ساياساتقا دا كوڭىل ءبولىپ وتىر. پرەمەر-مينيستر ايەل زاتىنان سايلانعانىمەن, جاپونيا – گەندەرلىك تەڭدىك بويىنشا الەمنىڭ 148 ەلى اراسىندا 118-ورىندى يەلەنەدى. بۇل جاعىنان دا كورسەتكىشى تومەن ەل. وسى تۇرعىدان جاپون ۇكىمەتىن ايەل باسقارعانى شىنىندا ساياسي فەنومەنگە اينالدى.
قوعامدا ءوز پارتياسى ىشىندە باسەكەلەسى كوپ س.تاكايچي پارتياسىن بيلىك باسىندا ساقتاپ, كەلەسى پارلامەنت سايلاۋىندا جەڭىسكە جەتۋ ءۇشىن ارىپتەستەرىنىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, جۇدىرىقتاي جۇمىلدىرتا الار ما ەكەن؟ ازاماتتاردىڭ قولىنان كەلمەگەنىن ايەل بولىپ ىستەي السا, ساياسي تۇرعىدان تاريح جاڭارتقان تاكايچي حانىم پارتياسىنىڭ عانا ەمەس, حالقىنىڭ جادىندا جاقسى اتپەن قالۋعا مۇمكىندىگى بار. ايتپەسە, كوپكە ۇزاماي پارتيا ىشىنەن جىك شىعىپ, جاڭا سايلاۋ ناۋقانى باستالىپ كەتپەسىنە كىم كەپىل؟ جاپونيا سياقتى پارلامەنتتىك باسقارۋ جۇيەسىنە نەگىزدەلگەن مەملەكەتتە ساياسي پارتيا مەن ۇكىمەت باسشىسى بولۋ استە وڭاي شارۋا ەمەس.
جاپون ەلىنىڭ جاڭا باسشىسىن ەڭ العاشقىلار قاتارىندا قۇتتىقتاعان پرەزيدەنتىمىز وسى تۇلعامەن جاقىن ارادا كەزدەسىپ, ەكىجاقتى جانە كوپجاقتى قارىم-قاتىناستار سالاسىندا كەلىسسوزدەر وتكىزىپ جاتسا, ەكى ەلگە دە ءتيىمدى بولارى داۋسىز. جاپون ەلىنە جاھاندىق دەڭگەيدەگى ديپلومات رەتىندە تانىمال پرەزيدەنت ق.توقاەۆ پەن پرەمەر-مينيستر س.تاكايچي اراسىنداعى ديالوگ الەمدىك جانە وڭىرلىك تالاي سىن-قاتەرلەردىڭ الدىن الادى دەپ ۇمىتتەنەمىز.
باتىرحان قۇرمانسەيىت,
قازاقستان جاپونتانۋشىلار قوعامىنىڭ قۇرمەتتى توراعاسى