ءتىل عىلىمىنا ەڭبەگى سىڭگەن اكادەميك

القالى جيىندا مەملەكەت باسشىسى­نىڭ كونگرەسس قاتىسۋشىلارىنا ارناعان ىستىق ىقىلاسىن عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ءمينيسترى ساياسات نۇربەك جەتكىزدى.

«شورا سارىباەۆ – ءتىل عىلىمىن دامىتۋعا, ونىڭ تاريحىن تەرەڭ زەرتتەۋگە ايرىقشا ەڭبەك سىڭىرگەن عيبراتتى عالىم. ول انا ءتىلىمىزدىڭ كوكجيەگىن كەڭەيتىپ, عىلىمي دامۋىنا زور ۇلەس قوستى. بەلگىلى اكادەميك قازاق ءتىلىنىڭ ايماقتىق سوزدىگىن قۇراستىرۋ ماقساتىندا تۇركى تىلدەرىنىڭ ديالەكتولوگيالىق اتلاسىن جاساۋعا بەلسەنە اتسالىستى. ءتىل ءبىلىمىنىڭ بيبليو­گرافياسىن ازىرلەدى. كوپتەگەن ماقا­لا, 20-دان استام مونوگرافيا مەن وقۋ­لىق جازدى. عالىمنىڭ ەڭبەك جولى – وتان­دىق عىلىمعا دەگەن ادالدىقتىڭ وزىق ۇلگىسى. تۇعىرلى تۇلعانىڭ قايراتكەرلىگى مەن ازاماتتىق ۇستانىمدارى وسكەلەڭ ۇرپاققا ءاردايىم ونەگە بولارى ءسوزسىز», دەلىنگەن قۇتتىقتاۋدا.

ءوز كەزەگىندە مينيستر اكادەميك شورا سارىباەۆتىڭ قازاق ءتىلى تاريحى مەن ديالەكتولوگياسى, لەكسيكولوگياسى مەن لەكسيكوگرافياسىنا, تاجىريبەلىك لەكسيكوگرافيا, تەرمينولوگيا مەن گرامماتيكانى زەرتتەۋگە قوسقان ۇلەسى جايىندا ايتىپ ءوتتى. احمەت بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينس­تيتۋتىندا ىرگەلى زەرتتەۋلەر جۇرگىزە ءجۇرىپ, عىلىمي كادرلار, دارىندى شاكىرت تاربيەلەۋدەگى, سونداي-اق وزىندىك عىلىمي مەكتەبىن قالىپتاستىرۋداعى ەڭبەكتەرىن دارىپتەۋدىڭ ماڭىزىنا, قازىرگى كەزدە جاساندى ينتەللەكت, تسيفرلى تەحنولوگيالاردىڭ كومەگىمەن قازاق ءتىلىن تەحنولوگيا تىلىنە اينالدىرۋدىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە توقتالدى. ءوز سوزىندە مينيستر بۇگىندە ونەر, مادەنيەت, مۋزىكا سالاسىندا قازاق ءتىلىن الەمدىك ساحنادا دارىپتەپ جۇرگەن تالانتتى جاستاردىڭ كوپتىگىنە ءارى وسى باعىتتاعى جۇمىستاردى جالعاستىرۋ قاجەتتىگىنە نازار اۋداردى.

القالى جيىندى جۇرگىزگەن ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى اقىلبەك كۇرىشباەۆ اكادەميكتىڭ قازاق ءتىل ءبىلىمى عانا ەمەس, تۇركى تىلدەرىنىڭ تاريحىن زەرتتەۋدەگى سۇبەلى ەڭبەگىنە توقتالدى. «شورا شامعالي ۇلىنىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرى قازاق ءتىلىنىڭ عانا ەمەس, جالپى تۇركى تىلدەرىنىڭ تاريحىن, ديالەكتىلىك بايلىعىن تانىتۋعا داڭعىل جول اشتى. ول ءوز مەكتەبىن قالىپ­تاستىرىپ, كەيىنگى بۋىن ءتىلتانۋشى عالىمدارعا باعىت-باعدار بەردى. بۇگىنگى كونگرەسس – سول ۇلى ءداستۇردىڭ جالعاسى, عىلىمداعى ساباقتاستىقتىڭ كورىنىسى», دەپ اتاپ ءوتتى. 

الماتى قالاسىنىڭ اكىمى دارحان ساتىبالدىنىڭ جيىن قاتىسۋشىلارىنا جىلى لەبىزىن اكىمنىڭ ورىنباسارى ازامات قالدىبەكوۆ جەتكىزدى. وندا قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ ءتۇرلى سالاسىندا تەرەڭ زەرتتەۋ­لەر جۇرگىزگەن كورنەكتى عالىم, اكادەميك شورا شامعالي ۇلىنىڭ عىلىمداعى, ۇلتتىق مادەنيەت پەن قوعامدىق ومىرگە دە بەلسەنە ارالاسا ءجۇرىپ, ونىڭ ءار سالاسىنان سوزدىك ءتۇزىپ, قازاق ءتىلىنىڭ اياسىن كەڭەيتۋدەگى, ءبىلىم مەن رۋحانياتتى ۇشتاستىرعان جان-جاقتى ەرەن ەڭبەگى كەيىنگى بۋىنعا ۇلگى ەكەنى ايتىلعان.

مەرەيتويلىق ءىس-شارادا سونداي-اق حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى شاھين مۇستافاەۆتىڭ قۇت­تىق­تاۋى وقىلىپ, حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ پرەزيدەنتى راۋان كەن­جە­حان ۇلى, ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ رەكتورى جانسەيىت تۇيمەباەۆ ءسوز سويلەدى.

اكادەميكتىڭ عىلىمي مۇراسىن دارىپتەۋگە ارنالعان تىڭ ەڭبەكتەر, قازاق ءتىلى ءبىلىمى بويىنشا تولىق شىعارمالار جيناعى, بيبليوگرافيالىق كورسەتكىش, ءتىل وقىتۋ ادىستەمەسىنە ارنالعان ءارى تۇلعالىق قىرىن اشاتىن باسىلىمدار وسى جيىن بارىسىندا تانىستىرىلدى. عالىمنىڭ شاكىرتى, اكادەميك كارىمبەك قۇرماناليەۆ بۇل ەڭبەكتەرگە عالىمنىڭ ءالى كۇنگە دەيىن جارىق كورە قويماعان قىرىق شاقتى زەرتتەۋى ەنىپ وتىرعانىن جەتكىزدى.

«تۇركى الەمىنە تانىلعان تۇلعانىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولۋىن حالىقارالىق دەڭگەيدە اتاپ ءوتۋ – عالىم ەڭبەگىنە دەگەن زور قۇرمەت. بۇل جيىن ديالەكتولوگيا دارابوزى, بيبليوگرافيا بىلگىرى, ءسوز ساراپشىسى, تەرمين تىلەكشىسى, فۋتبول فاناتى, كوللەكتسيا كوريفەيى اتانعان عالىمنىڭ قازاق ءتىلى ءبىلىمىن زەرتتەۋدەگى ەڭبەكتەرىن ءارى قاراي جالعاستىرۋدى مىندەتتەيدى. عالىمنىڭ كوز مايىن تاۋىسىپ زەرتتەگەن سالاسى – ديالەكتولوگيا مەن ءتىل ءبىلىمىنىڭ تاريحى دەيتىن بولساق, رەسپۋبليكادان تىس جەرلەردى مەكەندەيتىن قازاقتار ءتىلىنىڭ بايلىعىن جيناۋدا جۇيەلى تۇردە ديالەكتولوگيالىق ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىرىپ, ارىپتەس عالىمدارمەن بىرلەسە ءجۇرىپ, ەل اۋزىنان ءسوز مارجانىن تەردى. تۋعان ءتىلىنىڭ مارتەبەسىن بيىكتەتىپ, وسى جولدا ايانباي ەڭبەك ەتكەن ءتىلشى-عالىمنىڭ ۇرپاققا ونەگە ءىسى ءاربىر ەڭبەگىندە سايراپ جاتىر. عالىمنىڭ التايستيكا ماسەلەلەرىنە ءمان بەرگەنىن ەرەكشە اتاپ ءوتۋ ءلازىم. ونىڭ ەسىمى قازاق ءتىل بىلىمىندە تۇركى جانە موڭعول تىلدەرىنىڭ تۋىستىق توركىنىن سالىس­تىرا زەرتتەگەن از تىلشىلەردىڭ قاتارىندا اتالادى», دەپ اتاپ ءوتتى ك.قۇرماناليەۆ.

عالىمنىڭ ەرەكشە ەڭبەكتەنىپ, قاجىرلى ەڭبەگىن جۇمساعان سالاسى – قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ تاريحى. ءتىل ءبىلىمى سالاسىنداعى باي مۇرانى جيناق­تاپ, عىلىمي جۇيەگە كەلتىردى. «قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ بيبليوگرافيالىق كورسەت­كىشىن» ازىرلەدى. بۇل كورسەتكىشكە ا.باي­تۇرسىن ۇلى, م.جۇماباي, ج.اي­ماۋىت ۇلى, م.دۋلات ۇلى, ح.دوسمۇ­حام­مەد ۇلى, ت.شونان ۇلى سىندى كوپتە­گەن ارىستىڭ 100-دەن استام ەڭبە­گى ەنگەن-ءدى. 40 شاقتى قازاق ينتەلليگەن­تسيا وكىلدەرى ەڭبەكتەرىنىڭ ءتىزىمى ەنگەن «قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ بيبليوگرافيالىق كورسەتكىشى» جارىققا شىقپاي جاتىپ سولاقاي ساياساتتىڭ سالدارىنان جويىلدى.  عالىم ءوز ەستەلىگىندە اتاپ وتكەندەي, بۇل ەڭبەككە جينالعان ماتەريالدار ماسكەۋ ارحيۆىنەن اكەلىنگەن بولاتىن. عالىم باسىنا تۇسكەن  قانداي دا ءبىر قيىنشىلىقتارىنا قاراماستان, عىلىمنان قول ۇزگەن جوق. 

پروفەسسور ك.قۇرماناليەۆ اتاپ وتكەندەي, ول قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ, قازاق ديالەكتولوگياسىنىڭ دامۋىنا زور ۇلەس قوسۋمەن بىرگە, كۇللى تۇركى لەكسيكوگرافياسىندا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ ديالەكتولوگيالىق سوزدىك ءتۇزۋدىڭ تەوريالىق جانە قۇرىلىمدىق نەگىزدەرىن جاسادى. حالىق ەمشىلىگى تۋرالى, دەنساۋلىق ساقتاۋ, سالاۋاتتى ءومىر ءسۇرۋ سالتىن ساقتاۋدى ماقسات ەتكەن ەڭبەكتەرى, جۇزدەن استام ەمنىڭ شيپاسى تۋرالى جيناعان كوللەكتسياسى – حالىق دەنىنىڭ ساۋلىلىعىمەن قاتار, قازاقشا مەديتسينالىق تەرميندەردى ءتىرىلتۋدى ماقسات ەتكەندىگىمەن دە قۇندى.

ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كاندياتى انار فازىلجاننىڭ ايتۋىنشا, ەرەن ەڭبەگىمەن تۇركى الەمىنە تانىلعان تۇلعانىڭ كوپ­تە­گەن سالادا تەرميندەردى جۇيەلەۋگە قوسقان ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز. اسىرەسە فۋتبول سالاسىنداعى تەرمينولوگيانى بىرىز­دەندىرىپ, تۇسىندىرمە سوزدىكتەرگە ەنگىز­گەن ەڭبەگى ءوز الدىنا. ءتىل جاناشىرى قازاق ادەبي ءتىلىن بايىتۋدىڭ ءبىر كوزى رەتىندە ءوڭىر-ايماقتارداعى جەرگىلىكتى سوزدەردى جينادى. سونىڭ ناتي­جە­سىندە, اكادەميكتىڭ باسشىلىعىمەن بىرنەشە ديالەكتولوگيالىق سوزدىك جارىق­­قا شىق­تى. حالىق اراسىنان قانشاما ءسوز مارجانىن جيناپ,  جەرگى­لىك­تى ءسوز دەپ قاراماي, ولاردى ادەبي ءتىلدى بايىتۋعا قاۋقارلى ەكەنىن دالەلدەي وتىرىپ, ادەبي تىلدىك سوزدىكتەر قورىن تولىقتىردى.

اكادەميكتىڭ قالامىنان تۋعان «قازاق ءتىلىنىڭ قىسقاشا ەتيمولوگيالىق سوزدىگى», «قازاق ءتىلىنىڭ ديالەكتولوگيالىق سوزدىگى», «جاڭا اتاۋلار سوزدىگى» كىتاپتارىنىڭ قۇراستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى. «قازاقتىڭ ايماقتىق لەكسيكوگرافياسى», «قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ بيبليوگرافيالىق كورسەتكىشى» 6 تومدىق ەڭبەگى, «تۇركىتانۋ ادەبيەتىنىڭ بيبليوگرافياسى» جانە باسقا دا ەڭبەكتەرى قازاق ءتىلىنىڭ تاريحىن زەرتتەۋشىلەر ءۇشىن قۇندى ەنتسيكلوپەديا.

كونگرەسس قاتىسۋشىلارىنىڭ پىكىرىن­شە, اكادەميكتىڭ عىلىمي مۇراسى­نان باس­تاۋ الاتىن قازاق ءتىل ءبىلىمى, فيلولوگيا, تۇركىتانۋداعى عىلىمي پاراديگمالار تىڭ زەرتتەۋلەرگە جول اشادى. تۇركيا, ازەربايجان, وزبەكستان, قىرعىزستاننان كەلگەن جەتەكشى عالىمدار ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە وتكەن سەكتسيالىق ماجىلىستەردە عالىم ەڭبەكتەرىنىڭ تەوريالىق سيپاتىنا توقتالىپ,  عىلىمي ىنتىماقتاستىقتى جالعاستىرۋداعى جوسپارلارىمەن ءبولىستى.

الماتى